Ineke
Vr. 1: Wat is ADHD? Antw. 1: Wat is ADHD? ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder) is een aandachtstekortstoornis met of zonder hyperactiviteit. In principe zijn er drie types ADHD te onderscheiden: een met alleen aandachtsproblemen (ADD) een met alleen hyperactiviteit (overbeweeglijkheid)/impulsiviteit (HDD) en als derde een combinatie hiervan (ADHD). Er zijn echter vele variaties en gradaties mogelijk. Bovendien wordt doorgaans elk type onder dezelfde noemer geschaard: ADHD. Maar een ADHD-patiënt hoeft dus niet per definitie overbeweeglijk te zijn; opvallend rustig is ook mogelijk. Anderen kunnen zich zozeer op een bepaald onderwerp concentreren (hyperfocussen), dat ze daarin nauwelijks door iets of iemand af te leiden zijn. Hierbij gaat het dus niet om een aandachtstekort, maar om een inconsequent richten van de aandacht. ADD-patiënten functioneren daardoor vaak beneden hun niveau. In 60% van de gevallen hebben zij een specifiek leerprobleem, zoals lees- of rekenstoornissen. ADHD-symptomen manifesteren zich altijd voor het zevende jaar - vaak al vóór het tweede levensjaar-, duren langer dan zes maanden en treden op in minimaal twee of meer situaties (bijvoorbeeld thuis en op school).Vr. 2: Wat zijn de symptomen? Antw. 2: Wat zijn de symptomen? Als zes of meer van de volgende symptomen langer dan zes maanden aanwezig zijn - in een mate die niet past bij het ontwikkelingsniveau - is ADHD een mogelijkheid: - achteloos fouten maken in bijvoorbeeld schoolwerk, - heeft moeite de aandacht bij de taak te houden, - lijkt vaak niet te luisteren als het wordt aangesproken, - volgt aanwijzingen niet op, maakt taken niet af, - heeft moeite met het organiseren van taken, - vermijdt taken die langdurige geestelijke inspanning vereisen, - raakt vaak dingen kwijt, - wordt gemakkelijk afgeleid, - is vergeetachtig. Daarnaast zijn in dezelfde periode zes of meer van de volgende symptomen vereist : * is onrustig en gespannen, * friemelt voortdurend, * kan moeilijk stil blijven zitten, * slaapt vaak onrustig, * staat vaak waar zitten wordt verwacht, * kan moeilijk rustig spelen, * draaft maar door, * praat aan een stuk door, * gooit antwoorden eruit voordat de vraag is afgerond, * heeft moeite met op zijn beurt te wachten, onderbreekt of verstoort bezigheden of gesprekken van anderen.Vr. 3: Wie stelt de diagnose? Antw. 3: Wie stelt de diagnose? De diagnose kan niet zelf gesteld worden. Dit moet altijd via een nauwkeurig onderzoek door deskundigen, de kinderpsychiater en/of - neuroloog, gebeuren. Zorg dat je zeker weet dat het een ADHD-Specialist is Vaststellen of er sprake is van ADHD is geen eenvoudige zaak. Ten eerste kunnen de huidige testen geen honderd procent zekerheid geven. Ten tweede zijn de symptomen zo algemeen, dat elk kind die wel eens vertoont. Ten derde zijn er nogal wat ziektes en stoornissen die soortgelijke verschijnselen vertonen. Ten vierde kunnen bij een kind ook andere stoornissen en problemen voorkomen, naast ADHD. Soms zijn die het gevolg ervan, soms staan ze op zichzelf. Zo komen bijvoorbeeld dyslexie, dyscalculie, hoogbegaafdheid, motorische of angststoornissen en ADHD samen voor. Ten vijfde en tot slot treedt ADHD in veel gradaties op. Het ene kind heeft er zoveel last van dat er behoefte is aan een duidelijke diagnose en een behandeling, terwijl bij een ander weliswaar het vermoeden bestaat dat er ‘iets’ is behandeling, maar zowel kind als ouders kunnen daarmee best leven. Vr. 4: Met welke andere leer- of gedragsstoornissen kan ADHD samengaan of overlappende kenmerken vertonen? Antw. 4: Met welke andere leer- of gedragsstoornissen kan ADHD samengaan of overlappende kenmerken vertonen? De meest bekende zijn PDD-NOS, ODD, CD, NLD en het Syndrooom van Gilles de la Tourette. Kort samengevat is PDD-NOS een aan autisme verwante contactstoornis. Er zijn onder meer ernstige problemen op het gebied van communicatie, contact, spraak en taal en de sociale intelligentie. Opvallend genoeg worden in Amerika kinderen vaker als PDD-NOS gediagnostiseerd, omdat daar meer nadruk wordt gelegd op de contactstoornis, terwijl dezelfde kinderen hier onder de noemer ADHD zouden vallen. ODD staat voor een oppositioneel opstandige gedragsstoornis, waarbij zich gedurende langere tijd (minimaal een half jaar) een patroon voordoet van negatief, vijandig en openlijk ongehoorzaam gedrag. Een puber dus, zal menig ouder denken, maar deze stoornis behelst wel wat meer dan een langdurige humeurigheid. CD(conduct disorder) is een agressieve gedragsstoornis. De patiëent vertoont een aanhoudend patroon van bijzonder agressief gedrag, wat zich onder andere kan uiten in liegen, stelen, mishandelen, brandstichting, vernieling, veelvuldig spijbelen en weglopen. Bij NLD gaan leer- en gedragsprobleemen samen met motorische stoornissen. Deze kinderen hebben vaak vooral problemen op sociaal-emotioneel gebied; informatie (zoals een schouderklopje) wordt niet begrepen of verkeerd uitgelegd. Kinderen met het Syndroom van Gilles de la Tourette hebben last van onbedwingbare tics en eeen onbeheersbare, aanhoudende dwang tot het uiten van schuttingtaal. Vr. 5: Is ADHD aangeboren? Antw. 5: Is ADHD aangeboren? Ja, maar hoe ADHD precies ontstaat, is nog steeds niet duidelijk. De onderzoeken hiernaar zijn volop in gang. ADHD is over het algemeen niet vast te stellen met behulp van bijvoorbeeld een EEG. Slechts bij 5 procent van het aantal patiënten werd een hersenbeschadiging aangetoond, meestal veroorzaakt door zuurstofgebrek tijdens de geboorte. Wel zijn er steeds meer aanwijzingen dat er bij dit soort gedragsstoornissen iets misgaat in de hersenschors in het gebied achter het voorhoofd (frontale cortex). Hier worden de plannende functies geregeld. Simpelweg komt het erop neer dat bepaalde informatie door de hersenen anders wordt verwerkt. ADHD’ers interpreteren bijvoorbeeld reacties van hun omgeving verkeerd. Opdrachtjes moeten vaak verschillende keren herhaald worden. Ze werken ongericht, het is voor hen heel moeilijk om gestructureerd een taak uit te voeren. Ook zien ze geen overeenkomsten tussen een oude en een nieuwe situatie. Als je ze vraagt hun jas op te hangen aan de kapstok, betekent dat niet dat ze dat de volgende keer - of bij een ander -automatisch ook doen. Nu geldt dat voorbeeld weliswaar voor vrijwel alle kinderen maar waar het bij een ‘gewoon’ kind om laksheid of ‘geen zin’ gaat, ontbreekt bij een ADHD-kind het gevoel voor de logica van de situatie, laat staan het vermogen om hier een routinematige handeling van te maken.Vr. 6: Is ADHD erfelijk? Antw. 6: Is ADHD erfelijk? De cijfers wijzen erop dat ADHD in grote mate erfelijk is. In minimaal 50 procent van de gevallen blijkt er een ‘familiegeschiedenis’ te zijn. Op dit moment (najaar 2000) voert het Universitair Medisch Centrum in Utrecht een onderzoek uit naar die genetische achtergrond. Hiervoor worden gezinnen onderzocht waarvan twee of meer kinderen gediagnostiseerd zijn als ADHD’er. Naar verwachting zijn er zo’n vijf tot tien genen bij de oorzaak van ADHD betrokken. Het onderzoek richt zich echter vooral op erfelijk materiaal dat de functie van dopamine beïnvloedt, omdat het medicijn Ritalin® juist hierop een gunstig effect heeft. Dopamine is een stof in de hersenen, die essentieel is bij het doorgeven van zenuwprikkels.Vr. 7: Hoeveel kinderen hebben ADHD? Antw. 7: Hoeveel kinderen hebben ADHD? Op dit moment is ADHD de door kinderartsen meest gestelde diagnose; in Nederland zouden meer dan zestig- tot vijfenzestig duizend kinderen ADHD hebben. Dit komt neer op zo’n twee `a drie op de honderd kinderen, dus gemiddeld eentje per klas. ADHD komt drie keer zo vaak bij jongens voor als bij meisjes.Vr. 8: Het lijkt wel of ADHD steeds meer voorkomt. Antw. 8: Het lijkt wel of ADHD steeds meer voorkomt. Kan dit veroorzaakt worden door de drukke samenleving waarin kinderen opgroeien? Vroeger bestond ADHD ook, alleen werden die kinderen toen gewoon ‘lastig‘ of ’druk‘ genoemd. Tegenwoordig is er veel meer aandacht voor, dus wordt het ook sneller opgemerkt. ADHD wordt niet veroorzaakt door een chaotische omgeving, maar manifesteert zich daarin wel veel sneller. Dat is verklaarbaar: een ADHD’er wordt makkelijk afgeleid en is erg gevoelig voor prikkels. Iets waar deze maatschappij bol van staat. Wel is er helaas de neiging om elke leerstoornis of ongewenst gedrag een etiketje op te plakken. Als het probleem maar een naam heeft, kan er ook een oplossing uit de kast worden gehaald. Mede daarom kunnen kinderen die problemen vertonen, te snel en ten onrechte als ADHD’er bestempeld worden. Maar soms gaan die problemen na een tijdje gewoon weer over, worden ze door iets heel anders veroorzaakt of zijn ze het gevolg van een ongestructureerde opvoeding. Het zal duidelijk zijn dat deze trend ten koste gaat van de 'echte' ADHD-patiëntjes en hun ouders. Voordat bij een ADHD-kind de diagnose wordt gesteld, zijn er vaak al jaren van getob en problemen achter de rug. Bovendien is een ADHD-kind opvoeden een veeleisende, energie- en emoties verslindende taak die non-stop doorgaat, en waarbij ouders het zich vrijwel geen seconde kunnen veroorloven om inconsequent te zijn of de aandacht te laten verslappen. Eigenlijk hebben zij zelf recht op een etiketje: dat van Superouder.Vr. 9: Kun je er overheen groeien? Antw. 9: Kun je er overheen groeien? Nee. ADHD heb je voor het leven. Maar het is wel goed mogelijk om ermee te leren leven of om het te beheersen, bijvoorbeeld door gedragstherapie en/of medicatie. Vooral de aandachtsproblemen, de onrust in het hoofd, kunnen blijven bestaan. Naar schatting heeft één procent van de volwassen ADHD’ers er nog behoorlijk veel last van, zozeer dat ze vastlopen in hun werk en relaties. Daarnaast vergroot ADHD bij kinderen de kans op gedragsstoornissen op later leeftijd. Volwassen ADHD’ers hebben meer kans op depressies, raken vaker verslaafd aan drugs en alcohol en vertonen eerder misdadig of gewelddadig gedrag.Vr. 10: Hoe groot is de invloed van voedingsmiddelen op ADHD? Antw. 10: Hoe groot is de invloed van voedingsmiddelen op ADHD? De meningen zijn (nog) verdeeld. De meeste artsen gaan er, op grond van talrijke onderzoeken, vanuit dat voeding in elk geval geen ADHD kan veroorzaken. Hooguit zouden bijvoorbeeld kleurstoffen of suiker de symptomen kunnen verergeren. Sinds kort zijn er echter nieuwe onderzoeken bekend, waaruit naar voren komt dat voeding wel degelijk een behoorlijke invloed kan hebben. Zo zou volgens het blad Fit met voeding (nr. 2 , 2000) in een onderzoek uit oktober ‘99 zijn aangetoond dat sommige voedingsmiddelen het ontstaan van ADHD kunnen bevorderen. In feite, beweren onderzoekers zelfs, kan ieder voedingsmiddel - dus niet alleen de kunstmatige toevoegingen - gedragsbeïnvloedend zijn, uitgaande van de gedachte dat elk mens uniek is in zijn eigen allergie"en en intoleranties. Hoe groot die invloed kan zijn, bleek bij een proef onder kinderen die allemaal gediagnostiseerd waren als ADHD-patiënt. Na de testperiode werd bij liefst 60 procent een aanmerkelijke gedragsverbetering geconstateerd. Een onderzoek naar eventuele overgevoeligheid voor voedingsmiddelen kan dus zeer zinvol zijn. Zolang maar in het oog wordt gehouden dat ook lichamelijke en psychosociale factoren een grote rol spelen.Vr. 11: Hoe kun je een ADHD-kind het beste helpen? Antw. 11: Hoe kun je een ADHD-kind het beste helpen? Van primair belang is een uiterst consequente en gestructureerde opvoeding. Opdrachten moeten eenvoudig en duidelijk worden gegeven. Orde en regelmaat zijn bijna van levensbelang; zodra je daarvan afwijkt verliest het kind zijn rust en ‘grip’ op de dagelijkse activiteiten. Verder is het essentieel om vooral de positieve kanten en prestaties te stimuleren en belonen. Er gaat immers al zo vaak iets fout. Voorkomen moet worden dat je in een negatieve spiraal terechtkomt. Gedragstherapie kan enorm helpen. Er zijn zowel cursussen voor ouders als kinderen. Deze worden onder andere gegeven door Riaggs. Helaas bestaan hiervoor vaak lange wachtlijsten. Daarnaast kan medicatie een goed hulpmiddel zijn.Vr. 12: Wanneer is medicatie noodzakelijk? Antw. 12: Wanneer is medicatie noodzakelijk? Als een kind er zelf zoveel last van heeft, dat zijn leven daardoor ernstig verstoord raakt of het kind ongelukkig wordt, of wanneer de leerproblemen te groot worden. De drempel om op medicatie over te gaan is voor de meeste ouders èn kinderen erg hoog. Vaak wordt eerst jarenlang alles geprobeerd om er mee te leren leven.Vr. 13: Welke medicatie wordt het meest voorgeschreven? Antw. 13: Welke medicatie wordt het meest voorgeschreven? Ritalin en Clonidine. Het meest bekende is Ritalin®, een stimulerend middel dat bij ADHD’ers juist remmend werkt op het drukke gedrag. Daardoor kunnen ze zich beter concentreren. Ritalin® werkt binnen een half uur en is na twee tot drie uur weer uitgewerkt. Het geneest dus niet, maar bestrijdt alleen de symptomen. Aan het voorschrijven van medicatie dient een uitgebreid specialistisch onderzoek vooraf te gaan, dat meer behelst dan het meten van de lichaamslengte en het gewicht. In de praktijk gaat juist dat nogal eens mis. Een van de oorzaken hiervoor is dat er simpelweg te weinig kinderpsychiaters zijn. Patiënten komen dus vaak bij Riaggs terecht, of de huis- of kinderarts schrijft na een snelle ‘diagnose’ medicatie voor. Natuurlijk zijn er ook (huis)artsen die zeer goed ingevoerd zijn in de materie, maar niet elke medicus kan daarop bogen. Het blijft een specialisme. Bovendien moet medicatie idealiter samengaan met gedragstherapie.Vr. 14: Wat zijn de nadelen van Ritalin®? Antw. 14: Wat zijn de nadelen van Ritalin®? Ritalin®, stofnaam methylfenidaat, valt onder de Opiumwet, maar wordt verondersteld niet verslavend te zijn. Er is tenminste geen bewijs voor. Wel blijkt Ritalin® een aantal bijverschijnselen te vertonen, hoewel deze niet allemaal wetenschappelijk zijn vastgesteld. Een veel gesignaleerd bijverschijnsel is verlies van eetlust. Zo’n 80 procent van de kinderen die het medicijn slikken , heeft hier last van; 10 tot 15 procent verliest daardoor behoorlijk wat gewicht. Andere bijwerkingen zijn onder meer slapeloosheid, hoofdpijn, buikpijn, een droge mond, duizeligheid en depressie. Soms treedt een snellere hartslag op of kunnen tics ontstaan. Dat Ritalin® effectief is staat vast, maar over de gevolgen van het gebruik op langere termijn is nog weinig bekend. Er kleven dus inderdaad wel nadelen aan het gebruik , maar die vormen, zeker gezien de zeer positieve uitwering van het medicijn, geen belemmering om het middel voor te schrijven. Hierbij moet worden aangetekend dat daarnaast gedragstherapie onontbeerlijk is èn de medicatie na verloop van tijd ook weer moet worden afgebouwd. Een uitgebreid onderzoek door de Gezondheidsraad naar aanleiding van de ontstane onrust (is Ritalin wel zo verantwoord?) heeft eveneens uitgewezen dat Ritalin®als een veilig middel kan worden beschouwd.Vr. 15: Is het waar dat bijna elke ADHD’er Ritalin gebruikt? Antw. 15: Is het waar dat bijna elke ADHD’er Ritalin gebruikt? Volgens de gegevens van de Stichting Farmaceutische Kerngetallen gebruiken ruim 36.000 ADHD’ers Ritalin, waaronder 31.000 die jonger zijn dan 19 jaar. Naar schatting komen er elke maand zo’n duizend gebruikers bij. Ongeveer één op de drie jeugdige ADHD ‘ers zou nu Ritalin slikken. Dat is dus nog niet de helft.Vr. 16: Zijn er ook homeopatische of ander oplossingen? Antw. 16: Zijn er ook homeopatische of ander oplossingen? Ja, er zijn verschillende homeopatische middelen die met succes gebruikt worden door ADHD’ers. Een overzicht hiervan is niet te geven; voor een goed advies moet een homeopatische arts worden bezocht, die de medicatie altijd specifiek op de patiënt zal afstemmen. Zeer recent ontdekten Amerikaanse wetenschappers dat ook nicotine (pleisters) een verbluffend positieve uitwerking op ADHD’ers hebben. Nicotine vermindert onder meer angstgevoelens en verbetert de motorische functies, oplettendheid en reactiesnelheid. .De onderzoeken verkeren nog in een experimenteel stadium. Wel staat vast dat het aantal rokers onder (volwassen) ADHD’ers drie keer zo hoog is als onder de rest van de bevolking. Een soort van zelfmedicatie dus. Verder zijn er verschillende soorten (nieuwe) gedragstherapieën , maar die laten zich hier moeilijk samenvatten in een beknopt overzicht. In één van de komende nummers van J/M zullen we daar uitgebreider op terugkomen.Vr. 17: Welk type onderwijs is het meest geschikt voor een ADHD-kind? Antw. 17: Welk type onderwijs is het meest geschikt voor een ADHD-kind? Een ADHD’er is niet dom, maar heeft moeite om zich te concentreren. In het algemeen zijn kleine(re) groepen daarom het meest geschikt, om de logische reden dat een kind daarin minder snel wordt afgeleid en meer aandacht kan krijgen. Een adequate begeleiding door de leerkracht en eventueel remedial teaching zijn ook voorwaarden, al valt het in de huidige onderwijssituatie natuurlijk niet mee om dat te realiseren. Vaak hebben ADHD’ers problemen met de fijne motoriek of een houterige grove motoriek. Behalve remedial teaching kan ook fysiotherapie hier een goede ondersteuning bieden. Een algemeen advies voor een schooltype is nauwelijks te geven. Dat hangt onder andere af van de mate waarin een kind er ast van heeft. ADHD-leerlingen verschillen immers net zoveel van elkaar als andere kinderen. Per kind zal dus gewoon moeten worden bekeken welk soort onderwijs het best bij hem past. Pas als een kind in een ‘gewone’ nauwelijks te handhaven is - ook niet met behulp van medicatie - of heel veel moeite heeft om bij te blijven, wordt Speciaal Onderwijs een optie. Dan kan het hem weer helpen om verder te komen.Vr. 18: Wat zijn de sterke kanten van een ADHD’er ? Antw. 18: Wat zijn de sterke kanten van een ADHD’er ? ADHD’ers zijn vaak bijzonder creatief en kunnen zeer enthousiast, spontaan, open en energiek zijn. ADHD’ers die hun aandacht zeer lang op één onderwerp kunnen richten (hyperfocussen) zijn soms in staat om tot geniale ontdekkingen of oplossingen te komen. Einstein is hier een bekend voorbeeld van. Verder kunnen ze erg gevoelig en zorgzaam zijn en een goed inlevingsvermogen hebben.Vr. 19: Je vermoed... ADHD en dan? Antw. 19: Je vermoed... ADHD en dan? Belangrijk is om dan onderzoek te laten doen, dit kan ALLEEN door een adhd-specialist! Deze zijn te benaderen via de Regionale Specialisten van elke provincie. Wanneer u de Regionale Specialist van uw provincie belt, verwijst deze u door naar een ADHD-Specialist bij U in de buurt. De namen van de Regionale Specialisten van het 'Netwerk ADHD bij volwassenen' zijn: Groningen: mw. A. van Lammeren, psychiater Ac. Ziekenhuis Groningen Postbus 3001 9700 RB Groningen 050 - 3612008 Friesland: hr. M.N.A. Santana, psychiater GGZ Friesland Sixmastraat 1 8901 BS Leeuwarden 058 - 2848856 Drenthe: dhr. G.J. van Gelderen, vrijgevestigd psychiater, ADHD centrum Doevenkamp Doevenkamp 9a 9401 KN Assen 0592 - 309316 Overijssel: mw. P.J.M. van Wijngaarden, psychiater Verslavingskliniek Zwolle VK2 dr. van Thienenweg 8 8025 AL Zwolle 038 - 4540855 of 0572-369492 Gelderland: mw. C. Dokter, psychiater Riagg Oost Veluwe Stationsstraat 47a 7301 GC Apeldoorn 055 - 5262626 Noord-Brabant: hr. P.J.B. Carpentier, psychiater GGZ 's Hertogenbosch Postbus 70058 5201 DZ 's Hertogenbosch 073 - 6585111 Noord-Holland: A. Pull, arts/psychotherapeut De Geestgronden Schipholpoort 20 2034 MA Haarlem 023 - 5300500 Zuid-Holland: mw. L.E. Kalma, psychiater GGZ Delfland Reinier de Graafweg 7A 2625 AD Delft 015 - 2608776 Zeeland: hr. A.G. Kunst, psychiater Streekziekenhuis Walcheren Koudekerkseweg 88 4380 DD Vlissingen 0118 - 425245 Utrecht: mw N. Buitelaar, psychiater Riagg Stad Utrecht Tolsteegsingel 2a 3582 AC Utrecht 030 - 2587887 Limburg: dhr. J Cornelis, psychiater Psycho-Medisch Streekcentrum Vijverdal Maastricht 043 - 3685444 Vr. 20: Hoe herken je ADHD? Antw. 20: Hoe herken je ADHD? Van de hak op de tak... Rondrennen, de aandacht ergens niet bij kunnen houden, niet luisteren: het hoort bij kinderen. Ook volwassenen kunnen zich soms moeilijk concentreren, maken slordigheidsfouten of zitten onrustig te schuiven tijdens een vergadering. Maar bij sommige kinderen en volwassenen overheerst het gebrek aan concentratie en rust. Ze hebben moeite het dagelijks leven te organiseren en te plannen. Schoolprestaties en werk lijden hier ernstig onder. Ze hebben ook problemen in contacten met leeftijdgenoten en zijn thuis moeilijk hanteerbaar. Zulke kinderen en volwassenen lijden aan een aandachtstekortstoornis met hyperactviteit, vaak afgekort tot ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder, ook wel vertaald met Alle Dagen Heel Druk). Vroeger werd dit ook wel (niet helemaal juist) Minimal Brain Damage (MBD) genoemd. Let op: ADHD komt zowel bij kinderen als volwassenen voor !Vr. 21: Wat zijn de verschijnselen bij ADHD? Antw. 21: Wat zijn de verschijnselen bij ADHD? Een kind of volwassene kan ADHD hebben wanneer meerdere van onderstaande verschijnselen aanhoudend sterk aanwezig zijn, zowel thuis als op school of in sociale contacten. Aandachts- en concentratieproblemen Kinderen en volwassenen met ADHD zijn snel afgeleid. Elke prikkel - de telefoon, een kat in de tuin of een klasgenoot die zit te giechelen, maar ook de eigen fantasie en gedachtegang - laat hun aandacht afdwalen, waardoor ze vergeten waar ze mee bezig waren. Daardoor maken ze dingen niet af, beginnen om de haverklap aan iets anders en maken veel fouten. Verder kunnen kinderen en volwassenen met ADHD moeilijk luisteren en dingen onthouden, waardoor andere mensen het gevoel hebben nauwelijks contact met hen te krijgen. Ze vergeten afspraken en verjaardagen en raken spullen kwijt. Hyperactiviteit of overbeweeglijkheid Kinderen met ADHD wiebelen, draaien of friemelen voortdurend of tikken steeds met hun voet op de grond. Ze praten veel en druk en kunnen erg doordraven. Bij volwassenen met ADHD lijkt de hyperactiviteit op het oog vaak afgenomen. Van binnen voelen ze zich echter nog even onrustig als vroeger. Ze hebben geleerd de neiging tot bewegen te onderdrukken. Mensen met ADHD kunnen zich moeilijk ontspannen. Impulsiviteit Kinderen en volwassenen met ADHD handelen vóór ze denken. Ze doen onbezonnen dingen. Ze vallen mensen in de rede, flappen dingen eruit, geven antwoord voordat de vraag helemaal is gesteld en dringen voor zonder dit in de gaten te hebben. Overige verschijnselen heftige en onvoorspelbare emotionele uitbarstingen, bijvoorbeeld driftbuien en huilbuien. Dit komt ten dele door de ADHD, ten dele uit frustratie doordat veel dingen niet lukken. moeite onderscheid te maken tussen hoofd- en bijzaken. moeite sociale signalen op te vangen. weinig gevoel voor tijd hebben en moeilijk kunnen plannen. Dit uit zich bijvoorbeeld in te laat komen op afspraken en opdrachten niet op tijd afkrijgen. onhandigheid, houterigheid: vaak vallen en knoeien. Bijkomende klachten of problemen ADHD gaat bij meer dan de helft van de kinderen en volwassenen gepaard met andere psychische klachten, zoals depressie en angst- en dwangstoornissen. Bij kinderen komt de combinatie met leerproblemen, zoals dyslexie (leesblindheid), en agressief gedrag nogal eens voor. Volwassenen hebben soms ook een persoonlijkheidsstoornis, bijvoorbeeld borderline. ADHD kan verder samengaan met eet-, gok-, drugs- of alcoholverslaving.Vr. 22: Wat is ADD? Antw. 22: Wat is ADD? Verschillende vormen van ADHD Sommige kinderen en volwassenen met ADHD hebben wel grote problemen hun aandacht ergens bij te houden, maar zijn niet hyperactief. Ze zijn juist opvallend stil, dromerig en passief. Deze vorm van ADHD wordt ook wel ADD genoemd, attention deficit disorder. ADHD kan zich ook uiten in grote impulsiviteit en hyperactiviteit zonder aandachtsproblemen.Vr. 23: Wat zijn de Achtergronden bij ADHD? Antw. 23: Wat zijn de achtergronden bij ADHD? Achtergronden van ADHD ADHD ontstaat vóór het zevende jaar. Bij het ontstaan spelen biologische factoren een belangrijke rol. De verwerking van informatie uit de buitenwereld in de hersenen verloopt bij mensen met ADHD anders dan bij mensen zonder ADHD. Bij het onstaan hiervan is aanleg, met name erfelijkheid van groot belang: ADHD komt in bepaalde families vaker voor. Soms kan de aandoening het gevolg zijn van een hersenbeschadiging, bij de geboorte of door infectie of ernstig hoofdletsel. Verder kunnen persoonlijkheid en temperament de ADHD versterken: sommige mensen zijn ‘van nature’ impulsiever, opvliegender, beweeglijker of dromeriger dan anderen. Sociale factoren kunnen maken dat de ADHD tot uiting komt of verergert. Bijvoorbeeld spanningen tussen ouders, een chaotische opvoedingssituatie, veel afkeuring of pestgedrag op school.Vr. 24: Tips voor ouders van een kind met ADHD... Antw. 24: Tips voor ouders van een kind met ADHD... Zorg voor een duidelijke dagindeling, vaste regels en vaste plaatsen voor dingen in huis. Geef eenvoudige, korte opdrachten en regels. Geef uw kind complimenten voor goed gedrag en stimuleer leuke eigenschappen. Als uw kind ergens helemaal in opgaat, zoals een spannend computerspel, denk dan niet ‘hij kan het dus best, als hij maar wil...’. Dat is niet waar. Neem voldoende tijd voor uzelf, uw partner, uw andere kinderen en uw vrienden. Praat met de leerkrachten over de ADHD en de benadering van uw kind. Zoek meer informatie over ADHD, in bibliotheek, boekhandel of op internet.(lotgenotencontact) Zoek tijdig hulp.Vr. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Antw. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Door Dr Edward M. Hallowel en Dr John R. Ratey Vertaald door Sander J. Alkemade De behandeling van ADD begint met hoop. De meeste mensen die ontdekken dat ze ADD hebben, of het nu kinderen zijn of volwassenen, hebben geleden onder een hoop pijn. The emotionele beleving van ADD wordt overspoeld met schaamte, vernedering en zelf-kastijding. Tegen de tijd dat de diagnose ADD is gesteld, hebben veel mensen met ADD hun zelfvertrouwen verloren. Velen hebben verschillende therapeuten bezocht, zonder echt geholpen te zijn. Waardoor ze uiteindelijk alle hoop hebben verloren. De belangrijkste stap aan het begin van de behandeling is het opnieuw inprenten van hoop. Individuen met ADD kunnen zijn vergeten wat hun goed kanten zijn. Ze kunnen, ergens in het verleden, ieder vertrouwen hebben verloren in de mogelijkheid dat er eens iets wél goed zal uitpakken. Ze zitten vaak opgesloten in een soort hardnekkige vasthoudend patroon, waarbij alle theorie, behoorlijk veel veerkracht en inventiviteit ervoor moet zorgen dat ze hun hoofd boven water houden. Het is een tragisch verlies, het te snel opgeven van het leven. Maar veel mensen met ADD zien geen andere weg, dan voortdurend en herhaaldelijk falen. Hoop, is voor hun, het risico nemen om nogmaals tegen de vlakte gemept te worden. En toch, hebben deze mensen een enorme capaciteit om te hopen en te dromen. Meer nog dan de meeste mensen, hebben personen met ADD een fantastisch voorstellingsvermogen. Ze denken in het groot en ze dromen grote dromen. Ze kunnen de kleinste mogelijkheid aangrijpen en zich voorstellen hoe ze dit kunnen veranderen in een belangrijke doorbraak. Ze kunnen een toevallige ontmoeting kunne doen uitlopen op een geweldige avond uit. Ze floreren door hun dromen en ze hebben organisatorische methoden nodig om duidelijk te zijn en om ze op het goede spoor te houden. Maar zoals met de meeste dromers, gaan ze mank als de droom uit elkaar spat. Meestal als de diagnose ADD gesteld is, is dit uiteenspatten van dromen vaak genoeg gebeurd om ervoor te zorgen dat ze ervoor uitkijken om nog eens hoop te hebben. Het kleine kind houdt liever zijn mond, dan weer gepest te worden. De volwassene houdt liever zijn mond dicht dan het risico te lopen dat de zaken weer volledig in de soep lopen. De behandeling, moet dus beginnen met hoop. We verdelen de behandeling van ADD meestal in 5 basis gebieden: 1. Diagnose 2. Educatie 3. Structuur, ondersteuning en begeleiding 4. Verschillende vormen van psychotherapie 5. Medicatie In dit foldertje, zullen we een paar algemene principes aangeven, die los van de medicamenteuze benadering, op zowel de behandeling van kinderen alsook volwassenen met ADD van toepassing zijn. Een manier om de niet medicamenteuze behandeling van ADD te organiseren geschiedt via het geven van praktische suggesties of "tips" in de omgang. Vijftig van dergelijke tips staan hieronder weergegeven: (I) Inzicht en educatie. 1. Zorg dat je zeker bent van de diagnose. Zorg dat je werkt met een professional met een werkelijk begrip van ADD en die ervoor zorgt dat andere vergelijkbare of samenhangen de ziekten kunnen orden uitgesloten, zoals angststoornissen, depressie, schildklierproblemen, bipolaire stoornis, of obsessive-compulsive disorder. 2. School jezelf bij. Misschien is het allerbelangrijkste voor een goede behandeling wel, een goed begrip van de ziekte ADD. Lees boeken. Praat met deskundigen. Praat met andere volwassenen met ADD. Je bent dan in staat om je eigen behandeling op te stellen die past bij jouw specifieke versie van ADD. 3. Coaching. Het is handig voor je om een coach te hebben, iemand die dicht bij je staat, maar altijd met humor. Je coach kan je helpen om georganiseerd te blijven, ervoor zorgen dat je aan activiteiten blijft werken, je aanmoedigen of je helpen herinneren dat je weer aan het werk moet. Vriend, collega, of therapeut (het is mogelijk dat je partner je coach wordt, maar dit is wel riskant), een coach is iemand die ervoor zorgt dat zaken daadwerkelijk worden gedaan, je aanspoort zoals een trainer doet, je in de gaten houdt en meestal aan jouw kant staat. Een coach kan ongelooflijk behulpzaam zijn in de behandeling van ADD. 4. Aanmoediging. Volwassenen met ADD hebben grote hoeveelheden aanmoediging nodig. Dit is gedeeltelijk te wijten aan het feit dat ze enorme hoeveelheden zelfkritiek hebben, wat jaar in jaar uit alleen maar meer werd. Maar het gaat verder dan dat. Meer dan de doorsnee persoon, raakt de ADD volwassene de weg kwijt zonder aanmoediging en bloeit hij helemaal op als een kerstboom wanneer hij het wel krijgt. Vaak willen ze voor een ander werken volgens een patroon dat ze niet voor zichzelf zullen doen. Dit is niet "slecht", het is gewoon zo. Dit moet worden herkend en er moet gebruik van worden gemaakt. 5. Realiseer je wat ADD NIET is, bijvoorbeeld ruzie met je moeder. 6. Leid anderen op en betrek ze erbij. Net zoals het voor jou belangrijk is om je ziekte te begrijpen, zo geldt dat net zo goed, misschien zelfs wel meer voor de mensen in je omgeving. Familie, school, werk, vrienden. Zodra ze door hebben waar het om draait, begrijpen ze je beter en kunnen zelfs behulpzaam zijn. 7. Voel je niet meer schuldig over het feit dat je bezigheden zoekt met een grote mate van stimulatie. Begrijp dat je juist wordt aangetrokken tot sterk stimulerende situaties. Probeer ze alleen verstandig uit te zoeken en lig niet meer wakker over de "verkeerde" keuzen. 8. Luister naar de feedback van betrouwbare anderen. Volwassenen (en kinderen) met ADD zijn beruchte zelfobservanten. Ze gebruiken veel, van wat kan worden opgevat als ontkenning. 9. Overweeg om bij een supportgroep te gaan, of er zelf eentje op te richten. De meeste belangrijke informatie over ADD is helaas nog niet in de boeken terecht gekomen, maar blijft opgeslagen in de hoofden van mensen die ADD hebben. In een supportgroep kan deze informatie naar buiten komen. Bovendien bieden supportgroepen vaak precies de hulp die zo hard nodig is. 10. Probeer af te komen van alle negativiteit die zich door de jaren in je heeft opgebouwd, als je jaren door het leven bent gegaan, zonder te weten dat je ADD had. Een goede psychotherapeut kan hierbij behulpzaam zijn. 11. Voel je niet gebonden door conventionele carrière of conventionele manieren van omgaan met alles. Geef jezelf toestemming om jezelf te zijn. Stop met jezelf wijs te maken, dat je moet zijn zoals je altijd dacht dat je zou moeten zijn, dus bijvoorbeeld de model student, het georganiseerde staflid, en laat jezelf zijn zoals je bent. 12. Onthoudt, dat wat je hebt een neuropsychiatrische conditie is. Het is genetisch overgedragen. Het wordt veroorzaakt door biologie, door de manier waarop je hersenen 'bekabeld' zijn. Het is geen ziekte van de wil en ook geen moreel falen. Het wordt ook niet veroorzaakt door een zwakte in je karakter en ook geen onvermogen om volwassen te worden. De genezing kan dus ook niet worden gevonden in de kracht van de wil, ook niet in straf, niet in opoffering en ook niet in pijn. ONTHOUD DIT ALTIJD. Hoewel veel mensen dit toch proberen, zijn er velen met ADD die veel moeite hebben om te accepteren dat de ziekte zijn grondslag vindt in biologie, in plaats van in het karakter. 13. Probeer anderen te helpen, die ADD hebben. Je leert er namelijk een hoop van over de ziekte en haar verloop, en je bovendien voel je jezelf er beter door. (II) Beter Presteren. 14. Externe structuur. Structuur is de fundering in de non-medicamenteuze behandeling van kinderen met ADD. en waarschijnlijk geldt dit net zo voor volwassenen. Vervelend om op te stellen, maar eenmaal geïnstalleerd werkt structuur als de muren van de baan rond de bobslee. Ze zorgen ervoor dat je als een raket naar beneden kan en niet uit de baan vliegt. Maak frequent gebruik van : - lijsten - kleur codering - reminders/herinneringen aan iets - briefjes/notities voor jezelf - rituelen - archieven 15. Kleur codering. Zoals hierboven al genoemd, verdient kleurcodering extra aandacht. Veel mensen met ADD zijn visueel georiënteerd. Doe hier je voordeel mee, door zaken te herinneren middels kleuren: Archieven, memo's, brieven, teksten, roosters etc. Bijna alles wat je normaal in zwarte letters op wit papier zet, kan beter worden herinnerd, vastgehouden en daardoor stimulerender werken. door het gebruik van kleur. 16. Gebruik pizzazz (zelfs Kramers woordenboek laat het hier afweten, een snickers voor degene die het weet :-) Rekening houdend met tip #15, probeer je omgeving zo stimulerend mogelijk in te richten, zonder dat je overloopt. 17. Richt je omgeving in op beloning in plaats van dat je constant wordt gedemotiveerd. Om te begrijpen hoe een demotiverende omgeving eruit ziet, hoeven veel ADD volwassen maar terug te denken aan hun (middelbare) schooltijd. Nu je de vrijheid hebt van een volwassene, kun je het leven zo inrichten, dat je niet steeds wordt herinnerd aan je tekortkomingen en grenzen. 18. Houdt er rekening mee en accepteer dat X % van de projecten waar je mee bezig gaat, relaties die je hebt en verplichtingen ongetwijfeld volledig de mist in gaan. 19. Omhels uitdagingen. ADD mensen worden gedreven door uitdagingen. Zolang je weet dat er niet van alles iets terecht komt, en je niet te perfectionistisch wordt of vaag, lukt het je om een heleboel dingen wel goed te doen en blijf je uit de problemen. 20. Stel deadlines. Dus data (en niet datums) waarop iets persé gedaan moet zijn. 21. Breek grote klussen in kleine klusjes op. Verbind deadlines aan de kleinere klusjes. Dan zal namelijk, als was het tovenarij, de grote taak als vanzelf gedaan worden. Dit is één van de meest simpele en effectieve methoden van alle organisatorische methoden. Vaak kan een grote klus gevoelsmatig een overweldigend effect hebben op iemand met ADD. Alleen de gedachte al om eraan te gaan werken, kan er voor zorgen dat er niet eens aan begonnen wordt. Aan de andere kant, als een grote klus in kleinere klusjes wordt opgebroken, blijkt het vaak erg makkelijk om die uit te voeren. 22. Stel prioriteiten. Voorkom uitstellen. Als het druk wordt, verliest een persoon met ADD het perspectief: Het betalen van een parkeerboete kan net zo moeilijk worden als proberen de brand te blussen die in je prullenbak is ontstaan. Stel prioriteiten. Haal een keer diep adem. Doe de belangrijkste dingen eerst. Uitstellen, is éen van de basishandelingen van mensen met ADD. Je moet jezelf veel discipline opleggen om dit aan te zien komen en waar mogelijk uit de weg te gaan. 23. Accepteer dat je bang bent voor het feit dat zaken goed gaan. Accepteer scherpe kantjes als dingen te makkelijk gaan. Of als er eens geen conflict is. Maak dingen ook niet mooier dan ze zijn, om ze stimulerender te maken. 24. Probeer uit te vinden, waar en onder welke omstandigheden je het beste werkt: In een luidruchtige kamer, in de trein, ingepakt in drie dekens, luisterend naar muziek, whatever (is best een nederlands woord SJA). Kinderen en volwassenen met ADD presteren vaak het best onder nogal vreemde omstandigheden. Laat jezelf werken onder de omstandigheden waarbij je het best presteert. 25. Weet, dat het prima is om twee dingen tegelijk te doen: Dus met iemand praten en ondertussen breien, Stevig nadenken terwijl je onder de douche staat, of een stukje gaan hardlopen terwijl je een vergadering voorbereidt. Vaak moeten mensen met ADD meerdere dingen tegelijk doen, om überhaupt iets af te ronden. 26. Doe iets waar je goed in bent. Wederom, als het je makkelijk lijkt af te gaan, prima. Er is geen enkele regel die bepaalt dat je alleen maar dingen moet doen die je niet goed kan. 27. Hou ruimte vrij tussen afspraken om je gedachten even op een rijtje te zetten. Overgangen zijn moeilijk voor ADD'ers en mini-pauzes kunnen de overgang vergemakkelijken. 28. Hou een notitieboekje bij de hand, in de auto, naast je bed of in je jas. Je weet namelijk nooit wanneer je een goed idee krijgt en ook niet wanneer je iets moet onthouden. 29. Lees met een pen in je hand. Niet alleen om dingen te onderstrepen of in de kantlijn te schrijven, maar ook voor de onvermijdelijke stroom van andere gedachten die opkomen tijdens het lezen. (III) Omgaan met stemmingen. 30. Plan een structurele "uitblaastijd" in. Maak iedere week wat tijd vrij om gewoon even niets te doen en alles te laten vallen. Wat je ook wil doen : Jezelf bombarderen onder harde muziek, naar de racebaan gaan, een feest(maal) houden. Kies een activiteit waar je jezelf af en toe helemaal in kan verliezen. 31. Laadt regelmatig je eigen batterijen weer op. Samenhangend met # 30 , hebben mensen met ADD, dagelijks een paar momenten nodig om wat tijd te verspillen, zonder dat ze zich schuldig voelen. Een manier om deze tijd zonder schuldgevoel door te komen, is door het opladen van je batterijen te noemen. Doe een dutje. Kijk tv, mediteer. Iets rustig. Relaxend. Ontspannen. 32. Kies "goede" behulpzame verslavingen, zoals bijvoorbeeld sport. Veel volwassenen met ADD hebben een aanleg voor verslavend of dwangmatig gedrag in hun persoonlijkheid, in de zin dat ze altijd wel ergens aan verslaafd zijn. Zorg dat dit iets is waar je beter van wordt. 33. Begrijp stemmingswisselingen en leer hier mee omgaan. Begrijp dat je stemmingen doorlopend kunnen veranderen, ongeacht wat er in de wereld gebeurt. Verspil geen tijd met je af te vragen waar de stemmingswisseling vandaan komt en zoek ook niemand om de schuld te geven. Richt jezelf liever op leren accepteren dat je een slechte bui hebt, wetende dat het wel weer over gaat, en zoek manieren om het sneller te laten overgaan. Verandering van handelingen, bijvoorbeeld deelnemen aan een nieuwe activiteit (liefst interactief, dus niet kijken naar zwemmen, maar het zelf gaan doen), maar een gesprek houden met een vriend of gaan tennissen of een boek lezen, helpt enorm om over de stemming heen te komen. 34. Hou er rekening mee dat de volgende cyclus veel voorkomt bij volwassen met ADD: - Iets "prikkelt" je psychologisch systeem, een verandering of een overgang, een teleurstelling of zelfs een succes. Het voorgaande kan behoorlijk triviaal zijn. - Deze "prikkeling" wordt gevolgd door een mini-paniek, met een opeens optredend verlies van perspectief, de wereld wordt op zijn kop gezet. - Je probeert om te gaan met deze paniek door je vaak obsessief en volhardend te richten op één aspect van de situatie. Dit kan een uur duren, of een dag of zelfs een paar maanden. 35. Leg scenario's/plannen klaar tegen de onvermijdelijke verveling. Maak een lijst van vrienden die je dan belt. Houdt een paar video's bij de hand die je altijd boeien en ervoor zorgen dat je helemaal wordt afgeleid. Zorg dat je makkelijk kan gaan sporten. Zorg dat je een bokszak of kussen bij de hand hebt om tegenaan te meppen als je extra veel kwade energie in je hebt. Bereidt een paar peptalks voor die je tegen jezelf kan houden zoals "Je bent dit al eens vaker tegengekomen, dit is gewoon de ADD-blues (ADD-dip), het zal snel weer over zijn, Alles gaat verder goed." 36. Verwacht depressie na succes. In het algemeen klagen mensen met ADD erover dat ze na een succes paradoxaal genoeg depressief worden. Dit komt omdat de enorme stimulatie van het achternajagen of verkrijgen van een doel, of de voorbereiding is verdwenen. De klus is geklaard. Of hij nou wint of verliest, iemand met ADD mist het probleem, de enorme stimulatie en voelt zich depressief. 37. Leer symbolen, slogans, gezegden als ezelsbruggetjes bij het adresseren van tegenvallers, fouten, missers, vergeten afspraken of stemmingswisselingen, die ervoor zorgen dat je de zaken snel weer in het juiste perspectief ziet. Dus als je linksaf slaat in plaats van rechtsaf waardoor de hele groep een omweg maakt van 20 minuten, zeg dan gewoon "Oh, daar gaat mijn ADD weer", Dan dat je een zes uur durende ruzie krijgt over het feit dat je onbewust probeert de hele trip te saboteren. Dit is geen excuus. Je blijft nog steeds verantwoordelijk voor je daden, maar het is goed om te weten waar je daden vandaan komen en waarvan niet. 38. Gebruik "time-outs" zoals bij kinderen. Als je overstuur bent of overgestimuleerd, neem dan een time-out. Ga even weg. Ontspan jezelf. 39. Leer opkomen voor jezelf. Volwassenen met ADD zijn er zo aan gewend om te worden bekritiseerd, dat ze onnodig veel in de verdediging springen als ze voor zichzelf willen opkomen. Probeer af te stappen van die verdedigende houding. 40. Voorkom voortijdige beëindiging van een project, een ruzie, een deal, een afspraak of een gesprek. Probeer niet gelijk alles af te kappen, ook al jeuken je handen om dat toch te doen. 41. Probeer succesvolle momenten te verlengen en te onthouden. Ook over langere tijd. Je moet jezelf hier bewust en expres in trainen, omdat je het anders weer net zo snel vergeet. 42. Onthoud dat ADD er meestal ook voor zorgt dat je overmatige interesse en aandacht (HYPERFOCUS) besteedt aan iets. Deze overmatige aandacht kan zowel constructief als destructief werken. Kijk uit voor het destructieve gebruik: De aanleg om obsessief en vastgebeten vast te houden aan één of ander ingebeeld probleem, zonder het los te kunnen laten. 43. Sport veel en vaak. Je moet dit in je leven opnemen en erin houden. Sport is zonder meer eén van de beste behandelingen van ADD. Het helpt om agressie en overmatige energie op een positieve manier kwijt te raken. Het zorgt ook voor ruis-onderdrukking in je geest, het stimuleert je hormonale en neurochemische systeem op een natuurlijke, therapeutische manier en het ontspant en kalmeert je lichaam. Als je dat allemaal optelt bij de algemeen bekende gezondheidsredenen om aan sport te doen, dan zie je hoe belangrijk dit punt is. Maak er iets leuks van, zodat je er langere tijd mee bezig kan blijven, zo niet de rest van je hele leven. 44. Maak een goede keuze uit de mensen waarmee je omgaat. Het valt op hoezeer een ADD volwassene kan opbloeien door de keuze voor een specifiek maatje. 45. Leer te lachen om jezelf en anderen, met betrekking tot je symptomen, aangaande je vergeetachtigheid, je onvermogen om op tijd te letten, je tactloosheid of je impulsiviteit, of wat dan ook. Als je namelijk ontspannen genoeg bent om de lol van dit alles in te zien, dan zullen anderen je veel meer vergeven. 46. Plan activiteiten met vrienden. Houd je echt aan deze geplande activiteiten. Het is essentieel dat je verbonden blijft met andere mensen. 47. Zoek groepen en wordt er lid van, als je merkt dat mensen je mogen, waarderen, begrijpen of blij zijn dat je er bent. 48. Tegenovergesteld aan 47. Blijf niet te lang hangen bij groepen waarvan je de indruk hebt dat ze je niet waarderen, of begrijpen. 49. Deel complimenten uit, let op andere mensen. In het algemeen, leer sociale vaardigheden, zoals bijvoorbeeld van je coach. 50. Stel sociale deadlines.Vr. 26: Wat zijn de verschillen tussen ADHD en Bordeline? Antw. 26: Verschillende benadering bij ADHD en Borderline We weten inmiddels dan ADHD vaak verward wordt met Borderline, omdat beide stoornissen hoog scoren op dezelfde diagnostische criteria. Een specifieke ADHD-test, waardoor het onderscheid kan worden gemaakt, bestaat helaas nog niet. Toch zijn er een aantal punten die ikzelf onder de aandacht wil brengen: kenmerken waaraan zowel een ADHD'er als een Borderliner voldoen, maar beiden met een compleet andere motivatie. Kun je onderscheid maken tussen impulsiviteit bij mensen met ADHD en Borderline? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline is impulsief gedrag zelf-destructief. Impulsief gedrag wordt vertoond om depressieve klachten te verlichten. 2. Bij ADHD behelst impulsiviteit schijnbaar alles. ADHD'ers hebben altijd moeite zich te concentreren op een bezigheid, of zij zich nu goed of depressief voelen. Hoe zit het met de relatieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline komen veel relatieproblemen voort uit verlatingsangst. Veel Borderliners hebben een kindertijdverleden waarin zij aan hun lot zijn overgelaten. Zij hebben op jonge leeftijd niet geleerd zich te hechten aan iemand, en dit probleem duurt voort wanneer zij volwassen zijn. Borderliners kenmerken zich door aantrekken en afstoten. 2. Bij ADHD komen veel relatieproblemen voort uit het feit dat zij buitensporige stemmingswisselingen hebben. Wanneer zij "up" zijn (en dat kan door de eenvoudigste dingen veroorzaakt worden), zijn zij geanimeerd gezelschap, maar wanneer zij even later "down" zijn (ook door de meest triviale dingen) willen zij het liefst met rust gelaten worden of juist vermaakt worden. Het vergt heel veel van een partner om te gaan met de onvoorspelbaarheid van een ADHD'er. Wat is het verschil in concentratieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Een Borderliner kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "leeg" voelt. 2. Een ADHD'er kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "overvol" voelt, overspoeld door een stroom aan andere gedachten en prikkels. Ik denkt dat een onbehandelde ADHD een belangrijke oorzaak is van Borderline. ADHD kan heel "goed" samengaan met Borderline. Symptomen die geassocieerd worden met Borderline, zoals "het niet in staat zijn dingen af te maken", zijn bijvoorbeeld typische ADHD-symptomen!!! In een later stadium zal ik hier uitgebreider aandacht aan besteden.Vr. 27: Is ADHD een "modediagnose"? Antw. 27: De diagnose ADHD bestaat al meer dan 40 jaar, onder deze en andere namen (waaronder Minimal Brain Damage, MBD). De eerste rapportage over de effecten van amfetamine-achtige stoffen bij drukke kinderen dateert zelfs al van 1937! Deze lange geschiedenis lijkt niet zo modegevoelig. <BR> De laatste twintig jaar is veel wetenschappelijk onderzoek naar ADHD bij kinderen gedaan, waardoor veel meer duidelijk is geworden over de oorzaken, de hersenfunctiestoornissen en effectieve behandelingen. <BR><BR> Deze kennis dringt de laatste tijd via de media ook door tot het grote publiek. Hierdoor melden zich veel kinderen en volwassenen voor hulp omdat ze zichzelf herkennen in het beeld. <BR> Dit betekent niet dat ADHD opeens méér voorkomt of per se vaker dan reëel is wordt gediagnosticeerd. Er lijkt veeleer sprake van een inhaalslag. Op termijn zal ADHD een gewone diagnose worden, waarvan bekend is wat het is en dat behandeling mogelijk is. <BR> Overigens lijkt de kans op zowel overdiagnostiek als onderdiagnostiek van ADHD juist nu wel het grootst, nu hulpverleners nog niet allemaal voldoende zijn bijgeschoold om op de juiste wijze te diagnosticeren. Hopelijk zal nascholing van hulpverleners dit probleem op den duur oplossen.Vr. 28: Kan ADHD ook worden behandeld zonder medicijnen? Antw. 28: De meeste mensen stellen deze vraag als de diagnose wordt gesteld. Bijna niemand wil medicijnen gebruiken. Het maakt dat men dagelijks wordt herinnerd aan het feit dat er iets hapert in het hoofd. Medicijnen gebruiken is voor veel mensen in het begin moeilijk, het kost tijd om te accepteren dat medicatie nodig is. Anderzijds veroorzaakt ADHD soms zoveel last voor het dagelijks functioneren dat nauwelijks met medicijnen kan worden gewacht. Men hoopt en verwacht dan soms een wonder. Soms is het ook wonderlijk om te zien hoe iemand opknapt met de toename van controle over het eigen gedrag. Meestal echter is het na behandeling met medicijnen hard werken om de puinhoop te overzien, te aanvaarden en (met hulp) te gaan aanpakken. Medicatie is dus slechts het begin van de behandeling, maar wel een belangrijk begin. <BR> De diagnose ADHD is voor veel mensen een keerpunt. Het feit dat de problemen in een ander licht worden gesteld is vaak al een enorme opluchting. Veelgehoorde opmerkingen zijn: De dingen vallen op hun plaats of Ik kan het nu een plek geven. Men hoeft zichzelf niet meer steeds de schuld te geven van mislukkingen. Sommigen geeft dit zoveel energie dat ze denken geen medicijnen nodig te hebben. Hoewel niet is uit te sluiten dat dit voor enkelen opgaat, is niet onderzocht hoe het deze mensen na verloop van tijd vergaat. Op basis van het levenslange patroon van klachten en disfunctioneren valt eigenlijk niet te verwachten dat met alleen een verklaring voor de klachten (de diagnose) alle problemen zijn op te lossen. <BR> Behandeling met alleen coaching, begeleiding bij de planning van huishouden en werk, is op zich mogelijk. Maar omdat de kernsymptomen van ADHD niet veranderen, blijft men dan langer afhankelijk van de hulp van anderen. Het probleem bij ADHD is immers dat geleerde vaardigheden niet goed beklijven of dat oude gewoonten na verloop van tijd weer de kop op steken. De enorme energie die het kost om de controle te handhaven is niet langdurig op te brengen. Het zelf op tijd aan afspraken denken, vooruit denken, niet uitstellen, zijn zaken die niemand kan overnemen. Deze hersenfuncties worden direct door Ritalin bebloed. <BR> Men weet eigenlijk niet wat het is om overzicht te hebben over eigen plannen, geld en tijd. Daarom wordt geadviseerd in elk geval een behandeling met Ritalin te proberen, om daarna te beoordelen of de voordelen tegen de nadelen opwegen. <BR> De ervaring leert dat behandeling zonder medicijnen minder, en minder snel, resultaat oplevert. Het ordenen, het organiseren, het maken van keuzes blijft chaotisch. De behandeling zelf komt hierdoor vaak al niet goed van de grond, bijvoorbeeld omdat de afspraken niet goed in de agenda staan of omdat men vergeet in de agenda te kijken. Van dergelijke simpele problemen hangt het beginnen met de behandeling al af, laat staan het volhouden.Vr. 29: Hoe ziet de toekomst er uit van iemand met ADHD die pas als volwassene is gediagnosticeerd? Antw. 29: Deze vraag suggereert dat een diagnose op volwassen leeftijd slechter is voor de toekomst dan een diagnose op jongere leeftijd. Dat lijkt logisch, maar in feite is dat niet bekend. De prognose of het beloop blijkt afhankelijk van veel meer factoren dan alleen de ADHD en de eventuele behandeling. Voor de prognose blijken de bijkomende stoornissen (zoals depressies, angsten, gedragsstoornissen, alcohol- en drugsmisbruik) en de sociale omgeving thuis (bijvoorbeeld gescheiden ouders of ouders met psychische problemen) een grote rol te spelen. Daarbij moet in aanmerking worden genomen dat ADHD alleen, zonder bijkomende problemen, vrij zeldzaam is. Vr. 30: Hoe zit het met Ritalin in het verkeer? Antw. 30: Wie rijexamen wil doen, heeft daarvoor een geschiktheidsverklaring nodig. Sinds begin 2001 wordt zo'n verklaring steeds vaker geweigerd aan volwassenen met ADHD die Ritalin gebruiken. Soms alleen voor het behalen van het zogenaamd 'groot rijbewijs' (categorie C), maar steeds vaker ook voor het behalen van het A- of B-rijbewijs (voor het besturen van een motor of personenauto). Die weigering wordt dan gebaseerd op het feit dat Ritalin behoort tot de groep van de amfetaminen (stimulantia) en onder de opiumwet valt. Het CBR beroept zich daarbij op hoofdstuk 2.2 van de 'Regeling eisen geschiktheid', waarin staat dat behandeling met stimulantia iemand ongeschikt maakt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer: "De werkzaamheid en bijwerkingen van deze middelen op lange termijn zijn doorgaans niet goed te voorspellen. Het gaat daarbij om veranderingen in stemming of gedrag, zoals ernstige vormen van depressie of vermoeidheid. Behandeling met deze middelen maakt iemand daarom ongeschikt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer." <BR> Zowel de artsen bij het CBR als veel deskundigen op het gebied van ADHD erkennen dat hier sprake is van verouderde inzichten. Iemand met ADHD is immers juist beter geconcentreerd mét dan zonder Ritalin. Intussen zitten jongeren en volwassenen met ADHD met de frustratie dat ze óf met hun medicatie moeten stoppen om te mogen rijden, óf in de verleiding komen onjuiste gegevens in te vullen óf niet aan het gemotoriseerde verkeer kunnen deelnemen (met alle beperkingen van dien voor het zelfvertrouwen, het sociale en beroepsleven). <BR> In onderzoek werden zeven jongvolwassenen met ADHD vergeleken met normale controlepersonen wat betreft de rijvaardigheid. Ook werd de invloed van Ritalin op de rijvaardigheid bij de mensen met ADHD onderzocht. In dit onderzoek bleken ADHD-patiënten vergeleken met normaal meer ongelukken te hebben gehad, meer verkeersovertredingen te hebben begaan en - na inname van een nepmiddel of placebo - slechter te rijden tijdens een rijtest met een 'driving simulator'. De rijvaardigheid nam toe onder Ritalin. Deze uitkomst suggereert dat patiënten met ADHD voordeel kunnen hebben van behandeling met Ritalin tijdens deelname aan het verkeer. Het lijkt dan ook niet aannemelijk dat Ritalin de rijvaardigheid in negatieve zin be﮶loedt. Er is echter meer onderzoek nodig voordat de veiligheid van Ritalin in het verkeer definitief kan worden vastgesteld. <BR> Balans heeft, met hulp en steun van vele deskundigen, hierover een notitie geschreven voor de Minister van Verkeer en Waterstaat, met het verzoek de verouderde wetgeving ten spoedigste te veranderen.Vr. 31: Zijn personen met ADHD vaak hoogbegaafd? Antw. 31: Behalve voor de talloze problemen van volwassenen met ADHD wordt er tegenwoordig ook meer aandacht gevraagd voor de positieve aspecten van de stoornis. Dat is uiteraard verheugend, want niemand knapt op van alleen maar een rijtje negatieve kenmerken. In sommige populaire publicaties wordt dit echter te ver doorgetrokken. ADHD zou vaker voorkomen bij hoogbegaafden en personen met ADHD zouden meer dan gemiddeld creatief en inspirerend zijn. Uit onderzoek is dit tot nu toe echter nog niet naar voren gekomen. ADHD blijkt net zo vaak voor te komen bij hoogbegaafden als bij gemiddeld- en laagbegaafden.Vr. 32: Hoe zit het met ADHD in het verkeer? Antw. 32: Het is van belang te onderkennen welke risico?s ADHD voor deelname aan het verkeer met zich meebrengt. Uit onderzoek is namelijk bekend dat mensen met ADHD door gebrek aan overzicht, concentratieproblemen en impulsief gedrag meer kans hebben op verkeersongelukken. Adolescenten met ADHD hebben vier keer zo veel ongelukken als leeftijdgenoten zonder ADHD. Mensen met ADHD rijden vaker illegaal zonder rijbewijs, begaan meer snelheidsovertredingen en hebben vaker een rijbevoegdheidsontzegging gehad dan normaal. Bij ADHD is bovendien de kans op verslaving aan alcohol en/of drugs vergroot, waardoor de rijvaardigheid nog meer in het gedrang kan komen. <BR> Hierbij moet worden aangemerkt dat op dit moment de meerderheid van de volwassenen met ADHD niet is gediagnosticeerd en gewoon deelneemt aan het verkeer.Vr. 33: Hoe vertel ik het de werkgever? Antw. 33: Moet je de werkgever wel of niet vertellen dat je ADHD hebt? En zo ja, moet dat al in de proeftijd? En kom je dan nog wel in aanmerking voor promotie? Moet je het vertellen als er kritiek is op je functioneren, of in zo?n geval juist niet? Dit zijn moeilijke vragen waar geen algemeen antwoord op te geven is. Veel hangt af van de relatie met de werkgever en van zijn houding ten aanzien van problemen en klachten. De werkgever heeft formeel geen recht op informatie over de diagnose. Dat heeft alleen de bedrijfsarts, en dan nog alleen bij ziekte of disfunctioneren. Als er kritiek is op het functioneren kan het anders liggen dan kan het verstandig zijn aan te geven dat er problemen zijn met de concentratie of met overzicht houden en dat daarvoor reeds hulp wordt gezocht. Wellicht kan de werkgever helpen met een rustiger werkplek of hulp en steun bij het ordenen van de werkzaamheden. Het is niet verstandig om de diagnose ADHD uitsluitend als excuus voor mislukkingen aan te voeren dit geeft snel onbegrip en irritatie. Informatiefolders, boeken of materiaal van internet kunnen helpen de werkgever zo nodig te informeren over wat ADHD is, welke beperkingen het kan veroorzaken én welke oplossingen er zijn.* Veel gestelde vragen door bedrijven* Algemene informatie over klup.nl
Vr. 2: Wat zijn de symptomen? Antw. 2: Wat zijn de symptomen? Als zes of meer van de volgende symptomen langer dan zes maanden aanwezig zijn - in een mate die niet past bij het ontwikkelingsniveau - is ADHD een mogelijkheid: - achteloos fouten maken in bijvoorbeeld schoolwerk, - heeft moeite de aandacht bij de taak te houden, - lijkt vaak niet te luisteren als het wordt aangesproken, - volgt aanwijzingen niet op, maakt taken niet af, - heeft moeite met het organiseren van taken, - vermijdt taken die langdurige geestelijke inspanning vereisen, - raakt vaak dingen kwijt, - wordt gemakkelijk afgeleid, - is vergeetachtig. Daarnaast zijn in dezelfde periode zes of meer van de volgende symptomen vereist : * is onrustig en gespannen, * friemelt voortdurend, * kan moeilijk stil blijven zitten, * slaapt vaak onrustig, * staat vaak waar zitten wordt verwacht, * kan moeilijk rustig spelen, * draaft maar door, * praat aan een stuk door, * gooit antwoorden eruit voordat de vraag is afgerond, * heeft moeite met op zijn beurt te wachten, onderbreekt of verstoort bezigheden of gesprekken van anderen.Vr. 3: Wie stelt de diagnose? Antw. 3: Wie stelt de diagnose? De diagnose kan niet zelf gesteld worden. Dit moet altijd via een nauwkeurig onderzoek door deskundigen, de kinderpsychiater en/of - neuroloog, gebeuren. Zorg dat je zeker weet dat het een ADHD-Specialist is Vaststellen of er sprake is van ADHD is geen eenvoudige zaak. Ten eerste kunnen de huidige testen geen honderd procent zekerheid geven. Ten tweede zijn de symptomen zo algemeen, dat elk kind die wel eens vertoont. Ten derde zijn er nogal wat ziektes en stoornissen die soortgelijke verschijnselen vertonen. Ten vierde kunnen bij een kind ook andere stoornissen en problemen voorkomen, naast ADHD. Soms zijn die het gevolg ervan, soms staan ze op zichzelf. Zo komen bijvoorbeeld dyslexie, dyscalculie, hoogbegaafdheid, motorische of angststoornissen en ADHD samen voor. Ten vijfde en tot slot treedt ADHD in veel gradaties op. Het ene kind heeft er zoveel last van dat er behoefte is aan een duidelijke diagnose en een behandeling, terwijl bij een ander weliswaar het vermoeden bestaat dat er ‘iets’ is behandeling, maar zowel kind als ouders kunnen daarmee best leven. Vr. 4: Met welke andere leer- of gedragsstoornissen kan ADHD samengaan of overlappende kenmerken vertonen? Antw. 4: Met welke andere leer- of gedragsstoornissen kan ADHD samengaan of overlappende kenmerken vertonen? De meest bekende zijn PDD-NOS, ODD, CD, NLD en het Syndrooom van Gilles de la Tourette. Kort samengevat is PDD-NOS een aan autisme verwante contactstoornis. Er zijn onder meer ernstige problemen op het gebied van communicatie, contact, spraak en taal en de sociale intelligentie. Opvallend genoeg worden in Amerika kinderen vaker als PDD-NOS gediagnostiseerd, omdat daar meer nadruk wordt gelegd op de contactstoornis, terwijl dezelfde kinderen hier onder de noemer ADHD zouden vallen. ODD staat voor een oppositioneel opstandige gedragsstoornis, waarbij zich gedurende langere tijd (minimaal een half jaar) een patroon voordoet van negatief, vijandig en openlijk ongehoorzaam gedrag. Een puber dus, zal menig ouder denken, maar deze stoornis behelst wel wat meer dan een langdurige humeurigheid. CD(conduct disorder) is een agressieve gedragsstoornis. De patiëent vertoont een aanhoudend patroon van bijzonder agressief gedrag, wat zich onder andere kan uiten in liegen, stelen, mishandelen, brandstichting, vernieling, veelvuldig spijbelen en weglopen. Bij NLD gaan leer- en gedragsprobleemen samen met motorische stoornissen. Deze kinderen hebben vaak vooral problemen op sociaal-emotioneel gebied; informatie (zoals een schouderklopje) wordt niet begrepen of verkeerd uitgelegd. Kinderen met het Syndroom van Gilles de la Tourette hebben last van onbedwingbare tics en eeen onbeheersbare, aanhoudende dwang tot het uiten van schuttingtaal. Vr. 5: Is ADHD aangeboren? Antw. 5: Is ADHD aangeboren? Ja, maar hoe ADHD precies ontstaat, is nog steeds niet duidelijk. De onderzoeken hiernaar zijn volop in gang. ADHD is over het algemeen niet vast te stellen met behulp van bijvoorbeeld een EEG. Slechts bij 5 procent van het aantal patiënten werd een hersenbeschadiging aangetoond, meestal veroorzaakt door zuurstofgebrek tijdens de geboorte. Wel zijn er steeds meer aanwijzingen dat er bij dit soort gedragsstoornissen iets misgaat in de hersenschors in het gebied achter het voorhoofd (frontale cortex). Hier worden de plannende functies geregeld. Simpelweg komt het erop neer dat bepaalde informatie door de hersenen anders wordt verwerkt. ADHD’ers interpreteren bijvoorbeeld reacties van hun omgeving verkeerd. Opdrachtjes moeten vaak verschillende keren herhaald worden. Ze werken ongericht, het is voor hen heel moeilijk om gestructureerd een taak uit te voeren. Ook zien ze geen overeenkomsten tussen een oude en een nieuwe situatie. Als je ze vraagt hun jas op te hangen aan de kapstok, betekent dat niet dat ze dat de volgende keer - of bij een ander -automatisch ook doen. Nu geldt dat voorbeeld weliswaar voor vrijwel alle kinderen maar waar het bij een ‘gewoon’ kind om laksheid of ‘geen zin’ gaat, ontbreekt bij een ADHD-kind het gevoel voor de logica van de situatie, laat staan het vermogen om hier een routinematige handeling van te maken.Vr. 6: Is ADHD erfelijk? Antw. 6: Is ADHD erfelijk? De cijfers wijzen erop dat ADHD in grote mate erfelijk is. In minimaal 50 procent van de gevallen blijkt er een ‘familiegeschiedenis’ te zijn. Op dit moment (najaar 2000) voert het Universitair Medisch Centrum in Utrecht een onderzoek uit naar die genetische achtergrond. Hiervoor worden gezinnen onderzocht waarvan twee of meer kinderen gediagnostiseerd zijn als ADHD’er. Naar verwachting zijn er zo’n vijf tot tien genen bij de oorzaak van ADHD betrokken. Het onderzoek richt zich echter vooral op erfelijk materiaal dat de functie van dopamine beïnvloedt, omdat het medicijn Ritalin® juist hierop een gunstig effect heeft. Dopamine is een stof in de hersenen, die essentieel is bij het doorgeven van zenuwprikkels.Vr. 7: Hoeveel kinderen hebben ADHD? Antw. 7: Hoeveel kinderen hebben ADHD? Op dit moment is ADHD de door kinderartsen meest gestelde diagnose; in Nederland zouden meer dan zestig- tot vijfenzestig duizend kinderen ADHD hebben. Dit komt neer op zo’n twee `a drie op de honderd kinderen, dus gemiddeld eentje per klas. ADHD komt drie keer zo vaak bij jongens voor als bij meisjes.Vr. 8: Het lijkt wel of ADHD steeds meer voorkomt. Antw. 8: Het lijkt wel of ADHD steeds meer voorkomt. Kan dit veroorzaakt worden door de drukke samenleving waarin kinderen opgroeien? Vroeger bestond ADHD ook, alleen werden die kinderen toen gewoon ‘lastig‘ of ’druk‘ genoemd. Tegenwoordig is er veel meer aandacht voor, dus wordt het ook sneller opgemerkt. ADHD wordt niet veroorzaakt door een chaotische omgeving, maar manifesteert zich daarin wel veel sneller. Dat is verklaarbaar: een ADHD’er wordt makkelijk afgeleid en is erg gevoelig voor prikkels. Iets waar deze maatschappij bol van staat. Wel is er helaas de neiging om elke leerstoornis of ongewenst gedrag een etiketje op te plakken. Als het probleem maar een naam heeft, kan er ook een oplossing uit de kast worden gehaald. Mede daarom kunnen kinderen die problemen vertonen, te snel en ten onrechte als ADHD’er bestempeld worden. Maar soms gaan die problemen na een tijdje gewoon weer over, worden ze door iets heel anders veroorzaakt of zijn ze het gevolg van een ongestructureerde opvoeding. Het zal duidelijk zijn dat deze trend ten koste gaat van de 'echte' ADHD-patiëntjes en hun ouders. Voordat bij een ADHD-kind de diagnose wordt gesteld, zijn er vaak al jaren van getob en problemen achter de rug. Bovendien is een ADHD-kind opvoeden een veeleisende, energie- en emoties verslindende taak die non-stop doorgaat, en waarbij ouders het zich vrijwel geen seconde kunnen veroorloven om inconsequent te zijn of de aandacht te laten verslappen. Eigenlijk hebben zij zelf recht op een etiketje: dat van Superouder.Vr. 9: Kun je er overheen groeien? Antw. 9: Kun je er overheen groeien? Nee. ADHD heb je voor het leven. Maar het is wel goed mogelijk om ermee te leren leven of om het te beheersen, bijvoorbeeld door gedragstherapie en/of medicatie. Vooral de aandachtsproblemen, de onrust in het hoofd, kunnen blijven bestaan. Naar schatting heeft één procent van de volwassen ADHD’ers er nog behoorlijk veel last van, zozeer dat ze vastlopen in hun werk en relaties. Daarnaast vergroot ADHD bij kinderen de kans op gedragsstoornissen op later leeftijd. Volwassen ADHD’ers hebben meer kans op depressies, raken vaker verslaafd aan drugs en alcohol en vertonen eerder misdadig of gewelddadig gedrag.Vr. 10: Hoe groot is de invloed van voedingsmiddelen op ADHD? Antw. 10: Hoe groot is de invloed van voedingsmiddelen op ADHD? De meningen zijn (nog) verdeeld. De meeste artsen gaan er, op grond van talrijke onderzoeken, vanuit dat voeding in elk geval geen ADHD kan veroorzaken. Hooguit zouden bijvoorbeeld kleurstoffen of suiker de symptomen kunnen verergeren. Sinds kort zijn er echter nieuwe onderzoeken bekend, waaruit naar voren komt dat voeding wel degelijk een behoorlijke invloed kan hebben. Zo zou volgens het blad Fit met voeding (nr. 2 , 2000) in een onderzoek uit oktober ‘99 zijn aangetoond dat sommige voedingsmiddelen het ontstaan van ADHD kunnen bevorderen. In feite, beweren onderzoekers zelfs, kan ieder voedingsmiddel - dus niet alleen de kunstmatige toevoegingen - gedragsbeïnvloedend zijn, uitgaande van de gedachte dat elk mens uniek is in zijn eigen allergie"en en intoleranties. Hoe groot die invloed kan zijn, bleek bij een proef onder kinderen die allemaal gediagnostiseerd waren als ADHD-patiënt. Na de testperiode werd bij liefst 60 procent een aanmerkelijke gedragsverbetering geconstateerd. Een onderzoek naar eventuele overgevoeligheid voor voedingsmiddelen kan dus zeer zinvol zijn. Zolang maar in het oog wordt gehouden dat ook lichamelijke en psychosociale factoren een grote rol spelen.Vr. 11: Hoe kun je een ADHD-kind het beste helpen? Antw. 11: Hoe kun je een ADHD-kind het beste helpen? Van primair belang is een uiterst consequente en gestructureerde opvoeding. Opdrachten moeten eenvoudig en duidelijk worden gegeven. Orde en regelmaat zijn bijna van levensbelang; zodra je daarvan afwijkt verliest het kind zijn rust en ‘grip’ op de dagelijkse activiteiten. Verder is het essentieel om vooral de positieve kanten en prestaties te stimuleren en belonen. Er gaat immers al zo vaak iets fout. Voorkomen moet worden dat je in een negatieve spiraal terechtkomt. Gedragstherapie kan enorm helpen. Er zijn zowel cursussen voor ouders als kinderen. Deze worden onder andere gegeven door Riaggs. Helaas bestaan hiervoor vaak lange wachtlijsten. Daarnaast kan medicatie een goed hulpmiddel zijn.Vr. 12: Wanneer is medicatie noodzakelijk? Antw. 12: Wanneer is medicatie noodzakelijk? Als een kind er zelf zoveel last van heeft, dat zijn leven daardoor ernstig verstoord raakt of het kind ongelukkig wordt, of wanneer de leerproblemen te groot worden. De drempel om op medicatie over te gaan is voor de meeste ouders èn kinderen erg hoog. Vaak wordt eerst jarenlang alles geprobeerd om er mee te leren leven.Vr. 13: Welke medicatie wordt het meest voorgeschreven? Antw. 13: Welke medicatie wordt het meest voorgeschreven? Ritalin en Clonidine. Het meest bekende is Ritalin®, een stimulerend middel dat bij ADHD’ers juist remmend werkt op het drukke gedrag. Daardoor kunnen ze zich beter concentreren. Ritalin® werkt binnen een half uur en is na twee tot drie uur weer uitgewerkt. Het geneest dus niet, maar bestrijdt alleen de symptomen. Aan het voorschrijven van medicatie dient een uitgebreid specialistisch onderzoek vooraf te gaan, dat meer behelst dan het meten van de lichaamslengte en het gewicht. In de praktijk gaat juist dat nogal eens mis. Een van de oorzaken hiervoor is dat er simpelweg te weinig kinderpsychiaters zijn. Patiënten komen dus vaak bij Riaggs terecht, of de huis- of kinderarts schrijft na een snelle ‘diagnose’ medicatie voor. Natuurlijk zijn er ook (huis)artsen die zeer goed ingevoerd zijn in de materie, maar niet elke medicus kan daarop bogen. Het blijft een specialisme. Bovendien moet medicatie idealiter samengaan met gedragstherapie.Vr. 14: Wat zijn de nadelen van Ritalin®? Antw. 14: Wat zijn de nadelen van Ritalin®? Ritalin®, stofnaam methylfenidaat, valt onder de Opiumwet, maar wordt verondersteld niet verslavend te zijn. Er is tenminste geen bewijs voor. Wel blijkt Ritalin® een aantal bijverschijnselen te vertonen, hoewel deze niet allemaal wetenschappelijk zijn vastgesteld. Een veel gesignaleerd bijverschijnsel is verlies van eetlust. Zo’n 80 procent van de kinderen die het medicijn slikken , heeft hier last van; 10 tot 15 procent verliest daardoor behoorlijk wat gewicht. Andere bijwerkingen zijn onder meer slapeloosheid, hoofdpijn, buikpijn, een droge mond, duizeligheid en depressie. Soms treedt een snellere hartslag op of kunnen tics ontstaan. Dat Ritalin® effectief is staat vast, maar over de gevolgen van het gebruik op langere termijn is nog weinig bekend. Er kleven dus inderdaad wel nadelen aan het gebruik , maar die vormen, zeker gezien de zeer positieve uitwering van het medicijn, geen belemmering om het middel voor te schrijven. Hierbij moet worden aangetekend dat daarnaast gedragstherapie onontbeerlijk is èn de medicatie na verloop van tijd ook weer moet worden afgebouwd. Een uitgebreid onderzoek door de Gezondheidsraad naar aanleiding van de ontstane onrust (is Ritalin wel zo verantwoord?) heeft eveneens uitgewezen dat Ritalin®als een veilig middel kan worden beschouwd.Vr. 15: Is het waar dat bijna elke ADHD’er Ritalin gebruikt? Antw. 15: Is het waar dat bijna elke ADHD’er Ritalin gebruikt? Volgens de gegevens van de Stichting Farmaceutische Kerngetallen gebruiken ruim 36.000 ADHD’ers Ritalin, waaronder 31.000 die jonger zijn dan 19 jaar. Naar schatting komen er elke maand zo’n duizend gebruikers bij. Ongeveer één op de drie jeugdige ADHD ‘ers zou nu Ritalin slikken. Dat is dus nog niet de helft.Vr. 16: Zijn er ook homeopatische of ander oplossingen? Antw. 16: Zijn er ook homeopatische of ander oplossingen? Ja, er zijn verschillende homeopatische middelen die met succes gebruikt worden door ADHD’ers. Een overzicht hiervan is niet te geven; voor een goed advies moet een homeopatische arts worden bezocht, die de medicatie altijd specifiek op de patiënt zal afstemmen. Zeer recent ontdekten Amerikaanse wetenschappers dat ook nicotine (pleisters) een verbluffend positieve uitwerking op ADHD’ers hebben. Nicotine vermindert onder meer angstgevoelens en verbetert de motorische functies, oplettendheid en reactiesnelheid. .De onderzoeken verkeren nog in een experimenteel stadium. Wel staat vast dat het aantal rokers onder (volwassen) ADHD’ers drie keer zo hoog is als onder de rest van de bevolking. Een soort van zelfmedicatie dus. Verder zijn er verschillende soorten (nieuwe) gedragstherapieën , maar die laten zich hier moeilijk samenvatten in een beknopt overzicht. In één van de komende nummers van J/M zullen we daar uitgebreider op terugkomen.Vr. 17: Welk type onderwijs is het meest geschikt voor een ADHD-kind? Antw. 17: Welk type onderwijs is het meest geschikt voor een ADHD-kind? Een ADHD’er is niet dom, maar heeft moeite om zich te concentreren. In het algemeen zijn kleine(re) groepen daarom het meest geschikt, om de logische reden dat een kind daarin minder snel wordt afgeleid en meer aandacht kan krijgen. Een adequate begeleiding door de leerkracht en eventueel remedial teaching zijn ook voorwaarden, al valt het in de huidige onderwijssituatie natuurlijk niet mee om dat te realiseren. Vaak hebben ADHD’ers problemen met de fijne motoriek of een houterige grove motoriek. Behalve remedial teaching kan ook fysiotherapie hier een goede ondersteuning bieden. Een algemeen advies voor een schooltype is nauwelijks te geven. Dat hangt onder andere af van de mate waarin een kind er ast van heeft. ADHD-leerlingen verschillen immers net zoveel van elkaar als andere kinderen. Per kind zal dus gewoon moeten worden bekeken welk soort onderwijs het best bij hem past. Pas als een kind in een ‘gewone’ nauwelijks te handhaven is - ook niet met behulp van medicatie - of heel veel moeite heeft om bij te blijven, wordt Speciaal Onderwijs een optie. Dan kan het hem weer helpen om verder te komen.Vr. 18: Wat zijn de sterke kanten van een ADHD’er ? Antw. 18: Wat zijn de sterke kanten van een ADHD’er ? ADHD’ers zijn vaak bijzonder creatief en kunnen zeer enthousiast, spontaan, open en energiek zijn. ADHD’ers die hun aandacht zeer lang op één onderwerp kunnen richten (hyperfocussen) zijn soms in staat om tot geniale ontdekkingen of oplossingen te komen. Einstein is hier een bekend voorbeeld van. Verder kunnen ze erg gevoelig en zorgzaam zijn en een goed inlevingsvermogen hebben.Vr. 19: Je vermoed... ADHD en dan? Antw. 19: Je vermoed... ADHD en dan? Belangrijk is om dan onderzoek te laten doen, dit kan ALLEEN door een adhd-specialist! Deze zijn te benaderen via de Regionale Specialisten van elke provincie. Wanneer u de Regionale Specialist van uw provincie belt, verwijst deze u door naar een ADHD-Specialist bij U in de buurt. De namen van de Regionale Specialisten van het 'Netwerk ADHD bij volwassenen' zijn: Groningen: mw. A. van Lammeren, psychiater Ac. Ziekenhuis Groningen Postbus 3001 9700 RB Groningen 050 - 3612008 Friesland: hr. M.N.A. Santana, psychiater GGZ Friesland Sixmastraat 1 8901 BS Leeuwarden 058 - 2848856 Drenthe: dhr. G.J. van Gelderen, vrijgevestigd psychiater, ADHD centrum Doevenkamp Doevenkamp 9a 9401 KN Assen 0592 - 309316 Overijssel: mw. P.J.M. van Wijngaarden, psychiater Verslavingskliniek Zwolle VK2 dr. van Thienenweg 8 8025 AL Zwolle 038 - 4540855 of 0572-369492 Gelderland: mw. C. Dokter, psychiater Riagg Oost Veluwe Stationsstraat 47a 7301 GC Apeldoorn 055 - 5262626 Noord-Brabant: hr. P.J.B. Carpentier, psychiater GGZ 's Hertogenbosch Postbus 70058 5201 DZ 's Hertogenbosch 073 - 6585111 Noord-Holland: A. Pull, arts/psychotherapeut De Geestgronden Schipholpoort 20 2034 MA Haarlem 023 - 5300500 Zuid-Holland: mw. L.E. Kalma, psychiater GGZ Delfland Reinier de Graafweg 7A 2625 AD Delft 015 - 2608776 Zeeland: hr. A.G. Kunst, psychiater Streekziekenhuis Walcheren Koudekerkseweg 88 4380 DD Vlissingen 0118 - 425245 Utrecht: mw N. Buitelaar, psychiater Riagg Stad Utrecht Tolsteegsingel 2a 3582 AC Utrecht 030 - 2587887 Limburg: dhr. J Cornelis, psychiater Psycho-Medisch Streekcentrum Vijverdal Maastricht 043 - 3685444 Vr. 20: Hoe herken je ADHD? Antw. 20: Hoe herken je ADHD? Van de hak op de tak... Rondrennen, de aandacht ergens niet bij kunnen houden, niet luisteren: het hoort bij kinderen. Ook volwassenen kunnen zich soms moeilijk concentreren, maken slordigheidsfouten of zitten onrustig te schuiven tijdens een vergadering. Maar bij sommige kinderen en volwassenen overheerst het gebrek aan concentratie en rust. Ze hebben moeite het dagelijks leven te organiseren en te plannen. Schoolprestaties en werk lijden hier ernstig onder. Ze hebben ook problemen in contacten met leeftijdgenoten en zijn thuis moeilijk hanteerbaar. Zulke kinderen en volwassenen lijden aan een aandachtstekortstoornis met hyperactviteit, vaak afgekort tot ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder, ook wel vertaald met Alle Dagen Heel Druk). Vroeger werd dit ook wel (niet helemaal juist) Minimal Brain Damage (MBD) genoemd. Let op: ADHD komt zowel bij kinderen als volwassenen voor !Vr. 21: Wat zijn de verschijnselen bij ADHD? Antw. 21: Wat zijn de verschijnselen bij ADHD? Een kind of volwassene kan ADHD hebben wanneer meerdere van onderstaande verschijnselen aanhoudend sterk aanwezig zijn, zowel thuis als op school of in sociale contacten. Aandachts- en concentratieproblemen Kinderen en volwassenen met ADHD zijn snel afgeleid. Elke prikkel - de telefoon, een kat in de tuin of een klasgenoot die zit te giechelen, maar ook de eigen fantasie en gedachtegang - laat hun aandacht afdwalen, waardoor ze vergeten waar ze mee bezig waren. Daardoor maken ze dingen niet af, beginnen om de haverklap aan iets anders en maken veel fouten. Verder kunnen kinderen en volwassenen met ADHD moeilijk luisteren en dingen onthouden, waardoor andere mensen het gevoel hebben nauwelijks contact met hen te krijgen. Ze vergeten afspraken en verjaardagen en raken spullen kwijt. Hyperactiviteit of overbeweeglijkheid Kinderen met ADHD wiebelen, draaien of friemelen voortdurend of tikken steeds met hun voet op de grond. Ze praten veel en druk en kunnen erg doordraven. Bij volwassenen met ADHD lijkt de hyperactiviteit op het oog vaak afgenomen. Van binnen voelen ze zich echter nog even onrustig als vroeger. Ze hebben geleerd de neiging tot bewegen te onderdrukken. Mensen met ADHD kunnen zich moeilijk ontspannen. Impulsiviteit Kinderen en volwassenen met ADHD handelen vóór ze denken. Ze doen onbezonnen dingen. Ze vallen mensen in de rede, flappen dingen eruit, geven antwoord voordat de vraag helemaal is gesteld en dringen voor zonder dit in de gaten te hebben. Overige verschijnselen heftige en onvoorspelbare emotionele uitbarstingen, bijvoorbeeld driftbuien en huilbuien. Dit komt ten dele door de ADHD, ten dele uit frustratie doordat veel dingen niet lukken. moeite onderscheid te maken tussen hoofd- en bijzaken. moeite sociale signalen op te vangen. weinig gevoel voor tijd hebben en moeilijk kunnen plannen. Dit uit zich bijvoorbeeld in te laat komen op afspraken en opdrachten niet op tijd afkrijgen. onhandigheid, houterigheid: vaak vallen en knoeien. Bijkomende klachten of problemen ADHD gaat bij meer dan de helft van de kinderen en volwassenen gepaard met andere psychische klachten, zoals depressie en angst- en dwangstoornissen. Bij kinderen komt de combinatie met leerproblemen, zoals dyslexie (leesblindheid), en agressief gedrag nogal eens voor. Volwassenen hebben soms ook een persoonlijkheidsstoornis, bijvoorbeeld borderline. ADHD kan verder samengaan met eet-, gok-, drugs- of alcoholverslaving.Vr. 22: Wat is ADD? Antw. 22: Wat is ADD? Verschillende vormen van ADHD Sommige kinderen en volwassenen met ADHD hebben wel grote problemen hun aandacht ergens bij te houden, maar zijn niet hyperactief. Ze zijn juist opvallend stil, dromerig en passief. Deze vorm van ADHD wordt ook wel ADD genoemd, attention deficit disorder. ADHD kan zich ook uiten in grote impulsiviteit en hyperactiviteit zonder aandachtsproblemen.Vr. 23: Wat zijn de Achtergronden bij ADHD? Antw. 23: Wat zijn de achtergronden bij ADHD? Achtergronden van ADHD ADHD ontstaat vóór het zevende jaar. Bij het ontstaan spelen biologische factoren een belangrijke rol. De verwerking van informatie uit de buitenwereld in de hersenen verloopt bij mensen met ADHD anders dan bij mensen zonder ADHD. Bij het onstaan hiervan is aanleg, met name erfelijkheid van groot belang: ADHD komt in bepaalde families vaker voor. Soms kan de aandoening het gevolg zijn van een hersenbeschadiging, bij de geboorte of door infectie of ernstig hoofdletsel. Verder kunnen persoonlijkheid en temperament de ADHD versterken: sommige mensen zijn ‘van nature’ impulsiever, opvliegender, beweeglijker of dromeriger dan anderen. Sociale factoren kunnen maken dat de ADHD tot uiting komt of verergert. Bijvoorbeeld spanningen tussen ouders, een chaotische opvoedingssituatie, veel afkeuring of pestgedrag op school.Vr. 24: Tips voor ouders van een kind met ADHD... Antw. 24: Tips voor ouders van een kind met ADHD... Zorg voor een duidelijke dagindeling, vaste regels en vaste plaatsen voor dingen in huis. Geef eenvoudige, korte opdrachten en regels. Geef uw kind complimenten voor goed gedrag en stimuleer leuke eigenschappen. Als uw kind ergens helemaal in opgaat, zoals een spannend computerspel, denk dan niet ‘hij kan het dus best, als hij maar wil...’. Dat is niet waar. Neem voldoende tijd voor uzelf, uw partner, uw andere kinderen en uw vrienden. Praat met de leerkrachten over de ADHD en de benadering van uw kind. Zoek meer informatie over ADHD, in bibliotheek, boekhandel of op internet.(lotgenotencontact) Zoek tijdig hulp.Vr. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Antw. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Door Dr Edward M. Hallowel en Dr John R. Ratey Vertaald door Sander J. Alkemade De behandeling van ADD begint met hoop. De meeste mensen die ontdekken dat ze ADD hebben, of het nu kinderen zijn of volwassenen, hebben geleden onder een hoop pijn. The emotionele beleving van ADD wordt overspoeld met schaamte, vernedering en zelf-kastijding. Tegen de tijd dat de diagnose ADD is gesteld, hebben veel mensen met ADD hun zelfvertrouwen verloren. Velen hebben verschillende therapeuten bezocht, zonder echt geholpen te zijn. Waardoor ze uiteindelijk alle hoop hebben verloren. De belangrijkste stap aan het begin van de behandeling is het opnieuw inprenten van hoop. Individuen met ADD kunnen zijn vergeten wat hun goed kanten zijn. Ze kunnen, ergens in het verleden, ieder vertrouwen hebben verloren in de mogelijkheid dat er eens iets wél goed zal uitpakken. Ze zitten vaak opgesloten in een soort hardnekkige vasthoudend patroon, waarbij alle theorie, behoorlijk veel veerkracht en inventiviteit ervoor moet zorgen dat ze hun hoofd boven water houden. Het is een tragisch verlies, het te snel opgeven van het leven. Maar veel mensen met ADD zien geen andere weg, dan voortdurend en herhaaldelijk falen. Hoop, is voor hun, het risico nemen om nogmaals tegen de vlakte gemept te worden. En toch, hebben deze mensen een enorme capaciteit om te hopen en te dromen. Meer nog dan de meeste mensen, hebben personen met ADD een fantastisch voorstellingsvermogen. Ze denken in het groot en ze dromen grote dromen. Ze kunnen de kleinste mogelijkheid aangrijpen en zich voorstellen hoe ze dit kunnen veranderen in een belangrijke doorbraak. Ze kunnen een toevallige ontmoeting kunne doen uitlopen op een geweldige avond uit. Ze floreren door hun dromen en ze hebben organisatorische methoden nodig om duidelijk te zijn en om ze op het goede spoor te houden. Maar zoals met de meeste dromers, gaan ze mank als de droom uit elkaar spat. Meestal als de diagnose ADD gesteld is, is dit uiteenspatten van dromen vaak genoeg gebeurd om ervoor te zorgen dat ze ervoor uitkijken om nog eens hoop te hebben. Het kleine kind houdt liever zijn mond, dan weer gepest te worden. De volwassene houdt liever zijn mond dicht dan het risico te lopen dat de zaken weer volledig in de soep lopen. De behandeling, moet dus beginnen met hoop. We verdelen de behandeling van ADD meestal in 5 basis gebieden: 1. Diagnose 2. Educatie 3. Structuur, ondersteuning en begeleiding 4. Verschillende vormen van psychotherapie 5. Medicatie In dit foldertje, zullen we een paar algemene principes aangeven, die los van de medicamenteuze benadering, op zowel de behandeling van kinderen alsook volwassenen met ADD van toepassing zijn. Een manier om de niet medicamenteuze behandeling van ADD te organiseren geschiedt via het geven van praktische suggesties of "tips" in de omgang. Vijftig van dergelijke tips staan hieronder weergegeven: (I) Inzicht en educatie. 1. Zorg dat je zeker bent van de diagnose. Zorg dat je werkt met een professional met een werkelijk begrip van ADD en die ervoor zorgt dat andere vergelijkbare of samenhangen de ziekten kunnen orden uitgesloten, zoals angststoornissen, depressie, schildklierproblemen, bipolaire stoornis, of obsessive-compulsive disorder. 2. School jezelf bij. Misschien is het allerbelangrijkste voor een goede behandeling wel, een goed begrip van de ziekte ADD. Lees boeken. Praat met deskundigen. Praat met andere volwassenen met ADD. Je bent dan in staat om je eigen behandeling op te stellen die past bij jouw specifieke versie van ADD. 3. Coaching. Het is handig voor je om een coach te hebben, iemand die dicht bij je staat, maar altijd met humor. Je coach kan je helpen om georganiseerd te blijven, ervoor zorgen dat je aan activiteiten blijft werken, je aanmoedigen of je helpen herinneren dat je weer aan het werk moet. Vriend, collega, of therapeut (het is mogelijk dat je partner je coach wordt, maar dit is wel riskant), een coach is iemand die ervoor zorgt dat zaken daadwerkelijk worden gedaan, je aanspoort zoals een trainer doet, je in de gaten houdt en meestal aan jouw kant staat. Een coach kan ongelooflijk behulpzaam zijn in de behandeling van ADD. 4. Aanmoediging. Volwassenen met ADD hebben grote hoeveelheden aanmoediging nodig. Dit is gedeeltelijk te wijten aan het feit dat ze enorme hoeveelheden zelfkritiek hebben, wat jaar in jaar uit alleen maar meer werd. Maar het gaat verder dan dat. Meer dan de doorsnee persoon, raakt de ADD volwassene de weg kwijt zonder aanmoediging en bloeit hij helemaal op als een kerstboom wanneer hij het wel krijgt. Vaak willen ze voor een ander werken volgens een patroon dat ze niet voor zichzelf zullen doen. Dit is niet "slecht", het is gewoon zo. Dit moet worden herkend en er moet gebruik van worden gemaakt. 5. Realiseer je wat ADD NIET is, bijvoorbeeld ruzie met je moeder. 6. Leid anderen op en betrek ze erbij. Net zoals het voor jou belangrijk is om je ziekte te begrijpen, zo geldt dat net zo goed, misschien zelfs wel meer voor de mensen in je omgeving. Familie, school, werk, vrienden. Zodra ze door hebben waar het om draait, begrijpen ze je beter en kunnen zelfs behulpzaam zijn. 7. Voel je niet meer schuldig over het feit dat je bezigheden zoekt met een grote mate van stimulatie. Begrijp dat je juist wordt aangetrokken tot sterk stimulerende situaties. Probeer ze alleen verstandig uit te zoeken en lig niet meer wakker over de "verkeerde" keuzen. 8. Luister naar de feedback van betrouwbare anderen. Volwassenen (en kinderen) met ADD zijn beruchte zelfobservanten. Ze gebruiken veel, van wat kan worden opgevat als ontkenning. 9. Overweeg om bij een supportgroep te gaan, of er zelf eentje op te richten. De meeste belangrijke informatie over ADD is helaas nog niet in de boeken terecht gekomen, maar blijft opgeslagen in de hoofden van mensen die ADD hebben. In een supportgroep kan deze informatie naar buiten komen. Bovendien bieden supportgroepen vaak precies de hulp die zo hard nodig is. 10. Probeer af te komen van alle negativiteit die zich door de jaren in je heeft opgebouwd, als je jaren door het leven bent gegaan, zonder te weten dat je ADD had. Een goede psychotherapeut kan hierbij behulpzaam zijn. 11. Voel je niet gebonden door conventionele carrière of conventionele manieren van omgaan met alles. Geef jezelf toestemming om jezelf te zijn. Stop met jezelf wijs te maken, dat je moet zijn zoals je altijd dacht dat je zou moeten zijn, dus bijvoorbeeld de model student, het georganiseerde staflid, en laat jezelf zijn zoals je bent. 12. Onthoudt, dat wat je hebt een neuropsychiatrische conditie is. Het is genetisch overgedragen. Het wordt veroorzaakt door biologie, door de manier waarop je hersenen 'bekabeld' zijn. Het is geen ziekte van de wil en ook geen moreel falen. Het wordt ook niet veroorzaakt door een zwakte in je karakter en ook geen onvermogen om volwassen te worden. De genezing kan dus ook niet worden gevonden in de kracht van de wil, ook niet in straf, niet in opoffering en ook niet in pijn. ONTHOUD DIT ALTIJD. Hoewel veel mensen dit toch proberen, zijn er velen met ADD die veel moeite hebben om te accepteren dat de ziekte zijn grondslag vindt in biologie, in plaats van in het karakter. 13. Probeer anderen te helpen, die ADD hebben. Je leert er namelijk een hoop van over de ziekte en haar verloop, en je bovendien voel je jezelf er beter door. (II) Beter Presteren. 14. Externe structuur. Structuur is de fundering in de non-medicamenteuze behandeling van kinderen met ADD. en waarschijnlijk geldt dit net zo voor volwassenen. Vervelend om op te stellen, maar eenmaal geïnstalleerd werkt structuur als de muren van de baan rond de bobslee. Ze zorgen ervoor dat je als een raket naar beneden kan en niet uit de baan vliegt. Maak frequent gebruik van : - lijsten - kleur codering - reminders/herinneringen aan iets - briefjes/notities voor jezelf - rituelen - archieven 15. Kleur codering. Zoals hierboven al genoemd, verdient kleurcodering extra aandacht. Veel mensen met ADD zijn visueel georiënteerd. Doe hier je voordeel mee, door zaken te herinneren middels kleuren: Archieven, memo's, brieven, teksten, roosters etc. Bijna alles wat je normaal in zwarte letters op wit papier zet, kan beter worden herinnerd, vastgehouden en daardoor stimulerender werken. door het gebruik van kleur. 16. Gebruik pizzazz (zelfs Kramers woordenboek laat het hier afweten, een snickers voor degene die het weet :-) Rekening houdend met tip #15, probeer je omgeving zo stimulerend mogelijk in te richten, zonder dat je overloopt. 17. Richt je omgeving in op beloning in plaats van dat je constant wordt gedemotiveerd. Om te begrijpen hoe een demotiverende omgeving eruit ziet, hoeven veel ADD volwassen maar terug te denken aan hun (middelbare) schooltijd. Nu je de vrijheid hebt van een volwassene, kun je het leven zo inrichten, dat je niet steeds wordt herinnerd aan je tekortkomingen en grenzen. 18. Houdt er rekening mee en accepteer dat X % van de projecten waar je mee bezig gaat, relaties die je hebt en verplichtingen ongetwijfeld volledig de mist in gaan. 19. Omhels uitdagingen. ADD mensen worden gedreven door uitdagingen. Zolang je weet dat er niet van alles iets terecht komt, en je niet te perfectionistisch wordt of vaag, lukt het je om een heleboel dingen wel goed te doen en blijf je uit de problemen. 20. Stel deadlines. Dus data (en niet datums) waarop iets persé gedaan moet zijn. 21. Breek grote klussen in kleine klusjes op. Verbind deadlines aan de kleinere klusjes. Dan zal namelijk, als was het tovenarij, de grote taak als vanzelf gedaan worden. Dit is één van de meest simpele en effectieve methoden van alle organisatorische methoden. Vaak kan een grote klus gevoelsmatig een overweldigend effect hebben op iemand met ADD. Alleen de gedachte al om eraan te gaan werken, kan er voor zorgen dat er niet eens aan begonnen wordt. Aan de andere kant, als een grote klus in kleinere klusjes wordt opgebroken, blijkt het vaak erg makkelijk om die uit te voeren. 22. Stel prioriteiten. Voorkom uitstellen. Als het druk wordt, verliest een persoon met ADD het perspectief: Het betalen van een parkeerboete kan net zo moeilijk worden als proberen de brand te blussen die in je prullenbak is ontstaan. Stel prioriteiten. Haal een keer diep adem. Doe de belangrijkste dingen eerst. Uitstellen, is éen van de basishandelingen van mensen met ADD. Je moet jezelf veel discipline opleggen om dit aan te zien komen en waar mogelijk uit de weg te gaan. 23. Accepteer dat je bang bent voor het feit dat zaken goed gaan. Accepteer scherpe kantjes als dingen te makkelijk gaan. Of als er eens geen conflict is. Maak dingen ook niet mooier dan ze zijn, om ze stimulerender te maken. 24. Probeer uit te vinden, waar en onder welke omstandigheden je het beste werkt: In een luidruchtige kamer, in de trein, ingepakt in drie dekens, luisterend naar muziek, whatever (is best een nederlands woord SJA). Kinderen en volwassenen met ADD presteren vaak het best onder nogal vreemde omstandigheden. Laat jezelf werken onder de omstandigheden waarbij je het best presteert. 25. Weet, dat het prima is om twee dingen tegelijk te doen: Dus met iemand praten en ondertussen breien, Stevig nadenken terwijl je onder de douche staat, of een stukje gaan hardlopen terwijl je een vergadering voorbereidt. Vaak moeten mensen met ADD meerdere dingen tegelijk doen, om überhaupt iets af te ronden. 26. Doe iets waar je goed in bent. Wederom, als het je makkelijk lijkt af te gaan, prima. Er is geen enkele regel die bepaalt dat je alleen maar dingen moet doen die je niet goed kan. 27. Hou ruimte vrij tussen afspraken om je gedachten even op een rijtje te zetten. Overgangen zijn moeilijk voor ADD'ers en mini-pauzes kunnen de overgang vergemakkelijken. 28. Hou een notitieboekje bij de hand, in de auto, naast je bed of in je jas. Je weet namelijk nooit wanneer je een goed idee krijgt en ook niet wanneer je iets moet onthouden. 29. Lees met een pen in je hand. Niet alleen om dingen te onderstrepen of in de kantlijn te schrijven, maar ook voor de onvermijdelijke stroom van andere gedachten die opkomen tijdens het lezen. (III) Omgaan met stemmingen. 30. Plan een structurele "uitblaastijd" in. Maak iedere week wat tijd vrij om gewoon even niets te doen en alles te laten vallen. Wat je ook wil doen : Jezelf bombarderen onder harde muziek, naar de racebaan gaan, een feest(maal) houden. Kies een activiteit waar je jezelf af en toe helemaal in kan verliezen. 31. Laadt regelmatig je eigen batterijen weer op. Samenhangend met # 30 , hebben mensen met ADD, dagelijks een paar momenten nodig om wat tijd te verspillen, zonder dat ze zich schuldig voelen. Een manier om deze tijd zonder schuldgevoel door te komen, is door het opladen van je batterijen te noemen. Doe een dutje. Kijk tv, mediteer. Iets rustig. Relaxend. Ontspannen. 32. Kies "goede" behulpzame verslavingen, zoals bijvoorbeeld sport. Veel volwassenen met ADD hebben een aanleg voor verslavend of dwangmatig gedrag in hun persoonlijkheid, in de zin dat ze altijd wel ergens aan verslaafd zijn. Zorg dat dit iets is waar je beter van wordt. 33. Begrijp stemmingswisselingen en leer hier mee omgaan. Begrijp dat je stemmingen doorlopend kunnen veranderen, ongeacht wat er in de wereld gebeurt. Verspil geen tijd met je af te vragen waar de stemmingswisseling vandaan komt en zoek ook niemand om de schuld te geven. Richt jezelf liever op leren accepteren dat je een slechte bui hebt, wetende dat het wel weer over gaat, en zoek manieren om het sneller te laten overgaan. Verandering van handelingen, bijvoorbeeld deelnemen aan een nieuwe activiteit (liefst interactief, dus niet kijken naar zwemmen, maar het zelf gaan doen), maar een gesprek houden met een vriend of gaan tennissen of een boek lezen, helpt enorm om over de stemming heen te komen. 34. Hou er rekening mee dat de volgende cyclus veel voorkomt bij volwassen met ADD: - Iets "prikkelt" je psychologisch systeem, een verandering of een overgang, een teleurstelling of zelfs een succes. Het voorgaande kan behoorlijk triviaal zijn. - Deze "prikkeling" wordt gevolgd door een mini-paniek, met een opeens optredend verlies van perspectief, de wereld wordt op zijn kop gezet. - Je probeert om te gaan met deze paniek door je vaak obsessief en volhardend te richten op één aspect van de situatie. Dit kan een uur duren, of een dag of zelfs een paar maanden. 35. Leg scenario's/plannen klaar tegen de onvermijdelijke verveling. Maak een lijst van vrienden die je dan belt. Houdt een paar video's bij de hand die je altijd boeien en ervoor zorgen dat je helemaal wordt afgeleid. Zorg dat je makkelijk kan gaan sporten. Zorg dat je een bokszak of kussen bij de hand hebt om tegenaan te meppen als je extra veel kwade energie in je hebt. Bereidt een paar peptalks voor die je tegen jezelf kan houden zoals "Je bent dit al eens vaker tegengekomen, dit is gewoon de ADD-blues (ADD-dip), het zal snel weer over zijn, Alles gaat verder goed." 36. Verwacht depressie na succes. In het algemeen klagen mensen met ADD erover dat ze na een succes paradoxaal genoeg depressief worden. Dit komt omdat de enorme stimulatie van het achternajagen of verkrijgen van een doel, of de voorbereiding is verdwenen. De klus is geklaard. Of hij nou wint of verliest, iemand met ADD mist het probleem, de enorme stimulatie en voelt zich depressief. 37. Leer symbolen, slogans, gezegden als ezelsbruggetjes bij het adresseren van tegenvallers, fouten, missers, vergeten afspraken of stemmingswisselingen, die ervoor zorgen dat je de zaken snel weer in het juiste perspectief ziet. Dus als je linksaf slaat in plaats van rechtsaf waardoor de hele groep een omweg maakt van 20 minuten, zeg dan gewoon "Oh, daar gaat mijn ADD weer", Dan dat je een zes uur durende ruzie krijgt over het feit dat je onbewust probeert de hele trip te saboteren. Dit is geen excuus. Je blijft nog steeds verantwoordelijk voor je daden, maar het is goed om te weten waar je daden vandaan komen en waarvan niet. 38. Gebruik "time-outs" zoals bij kinderen. Als je overstuur bent of overgestimuleerd, neem dan een time-out. Ga even weg. Ontspan jezelf. 39. Leer opkomen voor jezelf. Volwassenen met ADD zijn er zo aan gewend om te worden bekritiseerd, dat ze onnodig veel in de verdediging springen als ze voor zichzelf willen opkomen. Probeer af te stappen van die verdedigende houding. 40. Voorkom voortijdige beëindiging van een project, een ruzie, een deal, een afspraak of een gesprek. Probeer niet gelijk alles af te kappen, ook al jeuken je handen om dat toch te doen. 41. Probeer succesvolle momenten te verlengen en te onthouden. Ook over langere tijd. Je moet jezelf hier bewust en expres in trainen, omdat je het anders weer net zo snel vergeet. 42. Onthoud dat ADD er meestal ook voor zorgt dat je overmatige interesse en aandacht (HYPERFOCUS) besteedt aan iets. Deze overmatige aandacht kan zowel constructief als destructief werken. Kijk uit voor het destructieve gebruik: De aanleg om obsessief en vastgebeten vast te houden aan één of ander ingebeeld probleem, zonder het los te kunnen laten. 43. Sport veel en vaak. Je moet dit in je leven opnemen en erin houden. Sport is zonder meer eén van de beste behandelingen van ADD. Het helpt om agressie en overmatige energie op een positieve manier kwijt te raken. Het zorgt ook voor ruis-onderdrukking in je geest, het stimuleert je hormonale en neurochemische systeem op een natuurlijke, therapeutische manier en het ontspant en kalmeert je lichaam. Als je dat allemaal optelt bij de algemeen bekende gezondheidsredenen om aan sport te doen, dan zie je hoe belangrijk dit punt is. Maak er iets leuks van, zodat je er langere tijd mee bezig kan blijven, zo niet de rest van je hele leven. 44. Maak een goede keuze uit de mensen waarmee je omgaat. Het valt op hoezeer een ADD volwassene kan opbloeien door de keuze voor een specifiek maatje. 45. Leer te lachen om jezelf en anderen, met betrekking tot je symptomen, aangaande je vergeetachtigheid, je onvermogen om op tijd te letten, je tactloosheid of je impulsiviteit, of wat dan ook. Als je namelijk ontspannen genoeg bent om de lol van dit alles in te zien, dan zullen anderen je veel meer vergeven. 46. Plan activiteiten met vrienden. Houd je echt aan deze geplande activiteiten. Het is essentieel dat je verbonden blijft met andere mensen. 47. Zoek groepen en wordt er lid van, als je merkt dat mensen je mogen, waarderen, begrijpen of blij zijn dat je er bent. 48. Tegenovergesteld aan 47. Blijf niet te lang hangen bij groepen waarvan je de indruk hebt dat ze je niet waarderen, of begrijpen. 49. Deel complimenten uit, let op andere mensen. In het algemeen, leer sociale vaardigheden, zoals bijvoorbeeld van je coach. 50. Stel sociale deadlines.Vr. 26: Wat zijn de verschillen tussen ADHD en Bordeline? Antw. 26: Verschillende benadering bij ADHD en Borderline We weten inmiddels dan ADHD vaak verward wordt met Borderline, omdat beide stoornissen hoog scoren op dezelfde diagnostische criteria. Een specifieke ADHD-test, waardoor het onderscheid kan worden gemaakt, bestaat helaas nog niet. Toch zijn er een aantal punten die ikzelf onder de aandacht wil brengen: kenmerken waaraan zowel een ADHD'er als een Borderliner voldoen, maar beiden met een compleet andere motivatie. Kun je onderscheid maken tussen impulsiviteit bij mensen met ADHD en Borderline? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline is impulsief gedrag zelf-destructief. Impulsief gedrag wordt vertoond om depressieve klachten te verlichten. 2. Bij ADHD behelst impulsiviteit schijnbaar alles. ADHD'ers hebben altijd moeite zich te concentreren op een bezigheid, of zij zich nu goed of depressief voelen. Hoe zit het met de relatieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline komen veel relatieproblemen voort uit verlatingsangst. Veel Borderliners hebben een kindertijdverleden waarin zij aan hun lot zijn overgelaten. Zij hebben op jonge leeftijd niet geleerd zich te hechten aan iemand, en dit probleem duurt voort wanneer zij volwassen zijn. Borderliners kenmerken zich door aantrekken en afstoten. 2. Bij ADHD komen veel relatieproblemen voort uit het feit dat zij buitensporige stemmingswisselingen hebben. Wanneer zij "up" zijn (en dat kan door de eenvoudigste dingen veroorzaakt worden), zijn zij geanimeerd gezelschap, maar wanneer zij even later "down" zijn (ook door de meest triviale dingen) willen zij het liefst met rust gelaten worden of juist vermaakt worden. Het vergt heel veel van een partner om te gaan met de onvoorspelbaarheid van een ADHD'er. Wat is het verschil in concentratieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Een Borderliner kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "leeg" voelt. 2. Een ADHD'er kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "overvol" voelt, overspoeld door een stroom aan andere gedachten en prikkels. Ik denkt dat een onbehandelde ADHD een belangrijke oorzaak is van Borderline. ADHD kan heel "goed" samengaan met Borderline. Symptomen die geassocieerd worden met Borderline, zoals "het niet in staat zijn dingen af te maken", zijn bijvoorbeeld typische ADHD-symptomen!!! In een later stadium zal ik hier uitgebreider aandacht aan besteden.Vr. 27: Is ADHD een "modediagnose"? Antw. 27: De diagnose ADHD bestaat al meer dan 40 jaar, onder deze en andere namen (waaronder Minimal Brain Damage, MBD). De eerste rapportage over de effecten van amfetamine-achtige stoffen bij drukke kinderen dateert zelfs al van 1937! Deze lange geschiedenis lijkt niet zo modegevoelig. <BR> De laatste twintig jaar is veel wetenschappelijk onderzoek naar ADHD bij kinderen gedaan, waardoor veel meer duidelijk is geworden over de oorzaken, de hersenfunctiestoornissen en effectieve behandelingen. <BR><BR> Deze kennis dringt de laatste tijd via de media ook door tot het grote publiek. Hierdoor melden zich veel kinderen en volwassenen voor hulp omdat ze zichzelf herkennen in het beeld. <BR> Dit betekent niet dat ADHD opeens méér voorkomt of per se vaker dan reëel is wordt gediagnosticeerd. Er lijkt veeleer sprake van een inhaalslag. Op termijn zal ADHD een gewone diagnose worden, waarvan bekend is wat het is en dat behandeling mogelijk is. <BR> Overigens lijkt de kans op zowel overdiagnostiek als onderdiagnostiek van ADHD juist nu wel het grootst, nu hulpverleners nog niet allemaal voldoende zijn bijgeschoold om op de juiste wijze te diagnosticeren. Hopelijk zal nascholing van hulpverleners dit probleem op den duur oplossen.Vr. 28: Kan ADHD ook worden behandeld zonder medicijnen? Antw. 28: De meeste mensen stellen deze vraag als de diagnose wordt gesteld. Bijna niemand wil medicijnen gebruiken. Het maakt dat men dagelijks wordt herinnerd aan het feit dat er iets hapert in het hoofd. Medicijnen gebruiken is voor veel mensen in het begin moeilijk, het kost tijd om te accepteren dat medicatie nodig is. Anderzijds veroorzaakt ADHD soms zoveel last voor het dagelijks functioneren dat nauwelijks met medicijnen kan worden gewacht. Men hoopt en verwacht dan soms een wonder. Soms is het ook wonderlijk om te zien hoe iemand opknapt met de toename van controle over het eigen gedrag. Meestal echter is het na behandeling met medicijnen hard werken om de puinhoop te overzien, te aanvaarden en (met hulp) te gaan aanpakken. Medicatie is dus slechts het begin van de behandeling, maar wel een belangrijk begin. <BR> De diagnose ADHD is voor veel mensen een keerpunt. Het feit dat de problemen in een ander licht worden gesteld is vaak al een enorme opluchting. Veelgehoorde opmerkingen zijn: De dingen vallen op hun plaats of Ik kan het nu een plek geven. Men hoeft zichzelf niet meer steeds de schuld te geven van mislukkingen. Sommigen geeft dit zoveel energie dat ze denken geen medicijnen nodig te hebben. Hoewel niet is uit te sluiten dat dit voor enkelen opgaat, is niet onderzocht hoe het deze mensen na verloop van tijd vergaat. Op basis van het levenslange patroon van klachten en disfunctioneren valt eigenlijk niet te verwachten dat met alleen een verklaring voor de klachten (de diagnose) alle problemen zijn op te lossen. <BR> Behandeling met alleen coaching, begeleiding bij de planning van huishouden en werk, is op zich mogelijk. Maar omdat de kernsymptomen van ADHD niet veranderen, blijft men dan langer afhankelijk van de hulp van anderen. Het probleem bij ADHD is immers dat geleerde vaardigheden niet goed beklijven of dat oude gewoonten na verloop van tijd weer de kop op steken. De enorme energie die het kost om de controle te handhaven is niet langdurig op te brengen. Het zelf op tijd aan afspraken denken, vooruit denken, niet uitstellen, zijn zaken die niemand kan overnemen. Deze hersenfuncties worden direct door Ritalin bebloed. <BR> Men weet eigenlijk niet wat het is om overzicht te hebben over eigen plannen, geld en tijd. Daarom wordt geadviseerd in elk geval een behandeling met Ritalin te proberen, om daarna te beoordelen of de voordelen tegen de nadelen opwegen. <BR> De ervaring leert dat behandeling zonder medicijnen minder, en minder snel, resultaat oplevert. Het ordenen, het organiseren, het maken van keuzes blijft chaotisch. De behandeling zelf komt hierdoor vaak al niet goed van de grond, bijvoorbeeld omdat de afspraken niet goed in de agenda staan of omdat men vergeet in de agenda te kijken. Van dergelijke simpele problemen hangt het beginnen met de behandeling al af, laat staan het volhouden.Vr. 29: Hoe ziet de toekomst er uit van iemand met ADHD die pas als volwassene is gediagnosticeerd? Antw. 29: Deze vraag suggereert dat een diagnose op volwassen leeftijd slechter is voor de toekomst dan een diagnose op jongere leeftijd. Dat lijkt logisch, maar in feite is dat niet bekend. De prognose of het beloop blijkt afhankelijk van veel meer factoren dan alleen de ADHD en de eventuele behandeling. Voor de prognose blijken de bijkomende stoornissen (zoals depressies, angsten, gedragsstoornissen, alcohol- en drugsmisbruik) en de sociale omgeving thuis (bijvoorbeeld gescheiden ouders of ouders met psychische problemen) een grote rol te spelen. Daarbij moet in aanmerking worden genomen dat ADHD alleen, zonder bijkomende problemen, vrij zeldzaam is. Vr. 30: Hoe zit het met Ritalin in het verkeer? Antw. 30: Wie rijexamen wil doen, heeft daarvoor een geschiktheidsverklaring nodig. Sinds begin 2001 wordt zo'n verklaring steeds vaker geweigerd aan volwassenen met ADHD die Ritalin gebruiken. Soms alleen voor het behalen van het zogenaamd 'groot rijbewijs' (categorie C), maar steeds vaker ook voor het behalen van het A- of B-rijbewijs (voor het besturen van een motor of personenauto). Die weigering wordt dan gebaseerd op het feit dat Ritalin behoort tot de groep van de amfetaminen (stimulantia) en onder de opiumwet valt. Het CBR beroept zich daarbij op hoofdstuk 2.2 van de 'Regeling eisen geschiktheid', waarin staat dat behandeling met stimulantia iemand ongeschikt maakt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer: "De werkzaamheid en bijwerkingen van deze middelen op lange termijn zijn doorgaans niet goed te voorspellen. Het gaat daarbij om veranderingen in stemming of gedrag, zoals ernstige vormen van depressie of vermoeidheid. Behandeling met deze middelen maakt iemand daarom ongeschikt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer." <BR> Zowel de artsen bij het CBR als veel deskundigen op het gebied van ADHD erkennen dat hier sprake is van verouderde inzichten. Iemand met ADHD is immers juist beter geconcentreerd mét dan zonder Ritalin. Intussen zitten jongeren en volwassenen met ADHD met de frustratie dat ze óf met hun medicatie moeten stoppen om te mogen rijden, óf in de verleiding komen onjuiste gegevens in te vullen óf niet aan het gemotoriseerde verkeer kunnen deelnemen (met alle beperkingen van dien voor het zelfvertrouwen, het sociale en beroepsleven). <BR> In onderzoek werden zeven jongvolwassenen met ADHD vergeleken met normale controlepersonen wat betreft de rijvaardigheid. Ook werd de invloed van Ritalin op de rijvaardigheid bij de mensen met ADHD onderzocht. In dit onderzoek bleken ADHD-patiënten vergeleken met normaal meer ongelukken te hebben gehad, meer verkeersovertredingen te hebben begaan en - na inname van een nepmiddel of placebo - slechter te rijden tijdens een rijtest met een 'driving simulator'. De rijvaardigheid nam toe onder Ritalin. Deze uitkomst suggereert dat patiënten met ADHD voordeel kunnen hebben van behandeling met Ritalin tijdens deelname aan het verkeer. Het lijkt dan ook niet aannemelijk dat Ritalin de rijvaardigheid in negatieve zin be﮶loedt. Er is echter meer onderzoek nodig voordat de veiligheid van Ritalin in het verkeer definitief kan worden vastgesteld. <BR> Balans heeft, met hulp en steun van vele deskundigen, hierover een notitie geschreven voor de Minister van Verkeer en Waterstaat, met het verzoek de verouderde wetgeving ten spoedigste te veranderen.Vr. 31: Zijn personen met ADHD vaak hoogbegaafd? Antw. 31: Behalve voor de talloze problemen van volwassenen met ADHD wordt er tegenwoordig ook meer aandacht gevraagd voor de positieve aspecten van de stoornis. Dat is uiteraard verheugend, want niemand knapt op van alleen maar een rijtje negatieve kenmerken. In sommige populaire publicaties wordt dit echter te ver doorgetrokken. ADHD zou vaker voorkomen bij hoogbegaafden en personen met ADHD zouden meer dan gemiddeld creatief en inspirerend zijn. Uit onderzoek is dit tot nu toe echter nog niet naar voren gekomen. ADHD blijkt net zo vaak voor te komen bij hoogbegaafden als bij gemiddeld- en laagbegaafden.Vr. 32: Hoe zit het met ADHD in het verkeer? Antw. 32: Het is van belang te onderkennen welke risico?s ADHD voor deelname aan het verkeer met zich meebrengt. Uit onderzoek is namelijk bekend dat mensen met ADHD door gebrek aan overzicht, concentratieproblemen en impulsief gedrag meer kans hebben op verkeersongelukken. Adolescenten met ADHD hebben vier keer zo veel ongelukken als leeftijdgenoten zonder ADHD. Mensen met ADHD rijden vaker illegaal zonder rijbewijs, begaan meer snelheidsovertredingen en hebben vaker een rijbevoegdheidsontzegging gehad dan normaal. Bij ADHD is bovendien de kans op verslaving aan alcohol en/of drugs vergroot, waardoor de rijvaardigheid nog meer in het gedrang kan komen. <BR> Hierbij moet worden aangemerkt dat op dit moment de meerderheid van de volwassenen met ADHD niet is gediagnosticeerd en gewoon deelneemt aan het verkeer.Vr. 33: Hoe vertel ik het de werkgever? Antw. 33: Moet je de werkgever wel of niet vertellen dat je ADHD hebt? En zo ja, moet dat al in de proeftijd? En kom je dan nog wel in aanmerking voor promotie? Moet je het vertellen als er kritiek is op je functioneren, of in zo?n geval juist niet? Dit zijn moeilijke vragen waar geen algemeen antwoord op te geven is. Veel hangt af van de relatie met de werkgever en van zijn houding ten aanzien van problemen en klachten. De werkgever heeft formeel geen recht op informatie over de diagnose. Dat heeft alleen de bedrijfsarts, en dan nog alleen bij ziekte of disfunctioneren. Als er kritiek is op het functioneren kan het anders liggen dan kan het verstandig zijn aan te geven dat er problemen zijn met de concentratie of met overzicht houden en dat daarvoor reeds hulp wordt gezocht. Wellicht kan de werkgever helpen met een rustiger werkplek of hulp en steun bij het ordenen van de werkzaamheden. Het is niet verstandig om de diagnose ADHD uitsluitend als excuus voor mislukkingen aan te voeren dit geeft snel onbegrip en irritatie. Informatiefolders, boeken of materiaal van internet kunnen helpen de werkgever zo nodig te informeren over wat ADHD is, welke beperkingen het kan veroorzaken én welke oplossingen er zijn.* Veel gestelde vragen door bedrijven* Algemene informatie over klup.nl
Vr. 3: Wie stelt de diagnose? Antw. 3: Wie stelt de diagnose? De diagnose kan niet zelf gesteld worden. Dit moet altijd via een nauwkeurig onderzoek door deskundigen, de kinderpsychiater en/of - neuroloog, gebeuren. Zorg dat je zeker weet dat het een ADHD-Specialist is Vaststellen of er sprake is van ADHD is geen eenvoudige zaak. Ten eerste kunnen de huidige testen geen honderd procent zekerheid geven. Ten tweede zijn de symptomen zo algemeen, dat elk kind die wel eens vertoont. Ten derde zijn er nogal wat ziektes en stoornissen die soortgelijke verschijnselen vertonen. Ten vierde kunnen bij een kind ook andere stoornissen en problemen voorkomen, naast ADHD. Soms zijn die het gevolg ervan, soms staan ze op zichzelf. Zo komen bijvoorbeeld dyslexie, dyscalculie, hoogbegaafdheid, motorische of angststoornissen en ADHD samen voor. Ten vijfde en tot slot treedt ADHD in veel gradaties op. Het ene kind heeft er zoveel last van dat er behoefte is aan een duidelijke diagnose en een behandeling, terwijl bij een ander weliswaar het vermoeden bestaat dat er ‘iets’ is behandeling, maar zowel kind als ouders kunnen daarmee best leven. Vr. 4: Met welke andere leer- of gedragsstoornissen kan ADHD samengaan of overlappende kenmerken vertonen? Antw. 4: Met welke andere leer- of gedragsstoornissen kan ADHD samengaan of overlappende kenmerken vertonen? De meest bekende zijn PDD-NOS, ODD, CD, NLD en het Syndrooom van Gilles de la Tourette. Kort samengevat is PDD-NOS een aan autisme verwante contactstoornis. Er zijn onder meer ernstige problemen op het gebied van communicatie, contact, spraak en taal en de sociale intelligentie. Opvallend genoeg worden in Amerika kinderen vaker als PDD-NOS gediagnostiseerd, omdat daar meer nadruk wordt gelegd op de contactstoornis, terwijl dezelfde kinderen hier onder de noemer ADHD zouden vallen. ODD staat voor een oppositioneel opstandige gedragsstoornis, waarbij zich gedurende langere tijd (minimaal een half jaar) een patroon voordoet van negatief, vijandig en openlijk ongehoorzaam gedrag. Een puber dus, zal menig ouder denken, maar deze stoornis behelst wel wat meer dan een langdurige humeurigheid. CD(conduct disorder) is een agressieve gedragsstoornis. De patiëent vertoont een aanhoudend patroon van bijzonder agressief gedrag, wat zich onder andere kan uiten in liegen, stelen, mishandelen, brandstichting, vernieling, veelvuldig spijbelen en weglopen. Bij NLD gaan leer- en gedragsprobleemen samen met motorische stoornissen. Deze kinderen hebben vaak vooral problemen op sociaal-emotioneel gebied; informatie (zoals een schouderklopje) wordt niet begrepen of verkeerd uitgelegd. Kinderen met het Syndroom van Gilles de la Tourette hebben last van onbedwingbare tics en eeen onbeheersbare, aanhoudende dwang tot het uiten van schuttingtaal. Vr. 5: Is ADHD aangeboren? Antw. 5: Is ADHD aangeboren? Ja, maar hoe ADHD precies ontstaat, is nog steeds niet duidelijk. De onderzoeken hiernaar zijn volop in gang. ADHD is over het algemeen niet vast te stellen met behulp van bijvoorbeeld een EEG. Slechts bij 5 procent van het aantal patiënten werd een hersenbeschadiging aangetoond, meestal veroorzaakt door zuurstofgebrek tijdens de geboorte. Wel zijn er steeds meer aanwijzingen dat er bij dit soort gedragsstoornissen iets misgaat in de hersenschors in het gebied achter het voorhoofd (frontale cortex). Hier worden de plannende functies geregeld. Simpelweg komt het erop neer dat bepaalde informatie door de hersenen anders wordt verwerkt. ADHD’ers interpreteren bijvoorbeeld reacties van hun omgeving verkeerd. Opdrachtjes moeten vaak verschillende keren herhaald worden. Ze werken ongericht, het is voor hen heel moeilijk om gestructureerd een taak uit te voeren. Ook zien ze geen overeenkomsten tussen een oude en een nieuwe situatie. Als je ze vraagt hun jas op te hangen aan de kapstok, betekent dat niet dat ze dat de volgende keer - of bij een ander -automatisch ook doen. Nu geldt dat voorbeeld weliswaar voor vrijwel alle kinderen maar waar het bij een ‘gewoon’ kind om laksheid of ‘geen zin’ gaat, ontbreekt bij een ADHD-kind het gevoel voor de logica van de situatie, laat staan het vermogen om hier een routinematige handeling van te maken.Vr. 6: Is ADHD erfelijk? Antw. 6: Is ADHD erfelijk? De cijfers wijzen erop dat ADHD in grote mate erfelijk is. In minimaal 50 procent van de gevallen blijkt er een ‘familiegeschiedenis’ te zijn. Op dit moment (najaar 2000) voert het Universitair Medisch Centrum in Utrecht een onderzoek uit naar die genetische achtergrond. Hiervoor worden gezinnen onderzocht waarvan twee of meer kinderen gediagnostiseerd zijn als ADHD’er. Naar verwachting zijn er zo’n vijf tot tien genen bij de oorzaak van ADHD betrokken. Het onderzoek richt zich echter vooral op erfelijk materiaal dat de functie van dopamine beïnvloedt, omdat het medicijn Ritalin® juist hierop een gunstig effect heeft. Dopamine is een stof in de hersenen, die essentieel is bij het doorgeven van zenuwprikkels.Vr. 7: Hoeveel kinderen hebben ADHD? Antw. 7: Hoeveel kinderen hebben ADHD? Op dit moment is ADHD de door kinderartsen meest gestelde diagnose; in Nederland zouden meer dan zestig- tot vijfenzestig duizend kinderen ADHD hebben. Dit komt neer op zo’n twee `a drie op de honderd kinderen, dus gemiddeld eentje per klas. ADHD komt drie keer zo vaak bij jongens voor als bij meisjes.Vr. 8: Het lijkt wel of ADHD steeds meer voorkomt. Antw. 8: Het lijkt wel of ADHD steeds meer voorkomt. Kan dit veroorzaakt worden door de drukke samenleving waarin kinderen opgroeien? Vroeger bestond ADHD ook, alleen werden die kinderen toen gewoon ‘lastig‘ of ’druk‘ genoemd. Tegenwoordig is er veel meer aandacht voor, dus wordt het ook sneller opgemerkt. ADHD wordt niet veroorzaakt door een chaotische omgeving, maar manifesteert zich daarin wel veel sneller. Dat is verklaarbaar: een ADHD’er wordt makkelijk afgeleid en is erg gevoelig voor prikkels. Iets waar deze maatschappij bol van staat. Wel is er helaas de neiging om elke leerstoornis of ongewenst gedrag een etiketje op te plakken. Als het probleem maar een naam heeft, kan er ook een oplossing uit de kast worden gehaald. Mede daarom kunnen kinderen die problemen vertonen, te snel en ten onrechte als ADHD’er bestempeld worden. Maar soms gaan die problemen na een tijdje gewoon weer over, worden ze door iets heel anders veroorzaakt of zijn ze het gevolg van een ongestructureerde opvoeding. Het zal duidelijk zijn dat deze trend ten koste gaat van de 'echte' ADHD-patiëntjes en hun ouders. Voordat bij een ADHD-kind de diagnose wordt gesteld, zijn er vaak al jaren van getob en problemen achter de rug. Bovendien is een ADHD-kind opvoeden een veeleisende, energie- en emoties verslindende taak die non-stop doorgaat, en waarbij ouders het zich vrijwel geen seconde kunnen veroorloven om inconsequent te zijn of de aandacht te laten verslappen. Eigenlijk hebben zij zelf recht op een etiketje: dat van Superouder.Vr. 9: Kun je er overheen groeien? Antw. 9: Kun je er overheen groeien? Nee. ADHD heb je voor het leven. Maar het is wel goed mogelijk om ermee te leren leven of om het te beheersen, bijvoorbeeld door gedragstherapie en/of medicatie. Vooral de aandachtsproblemen, de onrust in het hoofd, kunnen blijven bestaan. Naar schatting heeft één procent van de volwassen ADHD’ers er nog behoorlijk veel last van, zozeer dat ze vastlopen in hun werk en relaties. Daarnaast vergroot ADHD bij kinderen de kans op gedragsstoornissen op later leeftijd. Volwassen ADHD’ers hebben meer kans op depressies, raken vaker verslaafd aan drugs en alcohol en vertonen eerder misdadig of gewelddadig gedrag.Vr. 10: Hoe groot is de invloed van voedingsmiddelen op ADHD? Antw. 10: Hoe groot is de invloed van voedingsmiddelen op ADHD? De meningen zijn (nog) verdeeld. De meeste artsen gaan er, op grond van talrijke onderzoeken, vanuit dat voeding in elk geval geen ADHD kan veroorzaken. Hooguit zouden bijvoorbeeld kleurstoffen of suiker de symptomen kunnen verergeren. Sinds kort zijn er echter nieuwe onderzoeken bekend, waaruit naar voren komt dat voeding wel degelijk een behoorlijke invloed kan hebben. Zo zou volgens het blad Fit met voeding (nr. 2 , 2000) in een onderzoek uit oktober ‘99 zijn aangetoond dat sommige voedingsmiddelen het ontstaan van ADHD kunnen bevorderen. In feite, beweren onderzoekers zelfs, kan ieder voedingsmiddel - dus niet alleen de kunstmatige toevoegingen - gedragsbeïnvloedend zijn, uitgaande van de gedachte dat elk mens uniek is in zijn eigen allergie"en en intoleranties. Hoe groot die invloed kan zijn, bleek bij een proef onder kinderen die allemaal gediagnostiseerd waren als ADHD-patiënt. Na de testperiode werd bij liefst 60 procent een aanmerkelijke gedragsverbetering geconstateerd. Een onderzoek naar eventuele overgevoeligheid voor voedingsmiddelen kan dus zeer zinvol zijn. Zolang maar in het oog wordt gehouden dat ook lichamelijke en psychosociale factoren een grote rol spelen.Vr. 11: Hoe kun je een ADHD-kind het beste helpen? Antw. 11: Hoe kun je een ADHD-kind het beste helpen? Van primair belang is een uiterst consequente en gestructureerde opvoeding. Opdrachten moeten eenvoudig en duidelijk worden gegeven. Orde en regelmaat zijn bijna van levensbelang; zodra je daarvan afwijkt verliest het kind zijn rust en ‘grip’ op de dagelijkse activiteiten. Verder is het essentieel om vooral de positieve kanten en prestaties te stimuleren en belonen. Er gaat immers al zo vaak iets fout. Voorkomen moet worden dat je in een negatieve spiraal terechtkomt. Gedragstherapie kan enorm helpen. Er zijn zowel cursussen voor ouders als kinderen. Deze worden onder andere gegeven door Riaggs. Helaas bestaan hiervoor vaak lange wachtlijsten. Daarnaast kan medicatie een goed hulpmiddel zijn.Vr. 12: Wanneer is medicatie noodzakelijk? Antw. 12: Wanneer is medicatie noodzakelijk? Als een kind er zelf zoveel last van heeft, dat zijn leven daardoor ernstig verstoord raakt of het kind ongelukkig wordt, of wanneer de leerproblemen te groot worden. De drempel om op medicatie over te gaan is voor de meeste ouders èn kinderen erg hoog. Vaak wordt eerst jarenlang alles geprobeerd om er mee te leren leven.Vr. 13: Welke medicatie wordt het meest voorgeschreven? Antw. 13: Welke medicatie wordt het meest voorgeschreven? Ritalin en Clonidine. Het meest bekende is Ritalin®, een stimulerend middel dat bij ADHD’ers juist remmend werkt op het drukke gedrag. Daardoor kunnen ze zich beter concentreren. Ritalin® werkt binnen een half uur en is na twee tot drie uur weer uitgewerkt. Het geneest dus niet, maar bestrijdt alleen de symptomen. Aan het voorschrijven van medicatie dient een uitgebreid specialistisch onderzoek vooraf te gaan, dat meer behelst dan het meten van de lichaamslengte en het gewicht. In de praktijk gaat juist dat nogal eens mis. Een van de oorzaken hiervoor is dat er simpelweg te weinig kinderpsychiaters zijn. Patiënten komen dus vaak bij Riaggs terecht, of de huis- of kinderarts schrijft na een snelle ‘diagnose’ medicatie voor. Natuurlijk zijn er ook (huis)artsen die zeer goed ingevoerd zijn in de materie, maar niet elke medicus kan daarop bogen. Het blijft een specialisme. Bovendien moet medicatie idealiter samengaan met gedragstherapie.Vr. 14: Wat zijn de nadelen van Ritalin®? Antw. 14: Wat zijn de nadelen van Ritalin®? Ritalin®, stofnaam methylfenidaat, valt onder de Opiumwet, maar wordt verondersteld niet verslavend te zijn. Er is tenminste geen bewijs voor. Wel blijkt Ritalin® een aantal bijverschijnselen te vertonen, hoewel deze niet allemaal wetenschappelijk zijn vastgesteld. Een veel gesignaleerd bijverschijnsel is verlies van eetlust. Zo’n 80 procent van de kinderen die het medicijn slikken , heeft hier last van; 10 tot 15 procent verliest daardoor behoorlijk wat gewicht. Andere bijwerkingen zijn onder meer slapeloosheid, hoofdpijn, buikpijn, een droge mond, duizeligheid en depressie. Soms treedt een snellere hartslag op of kunnen tics ontstaan. Dat Ritalin® effectief is staat vast, maar over de gevolgen van het gebruik op langere termijn is nog weinig bekend. Er kleven dus inderdaad wel nadelen aan het gebruik , maar die vormen, zeker gezien de zeer positieve uitwering van het medicijn, geen belemmering om het middel voor te schrijven. Hierbij moet worden aangetekend dat daarnaast gedragstherapie onontbeerlijk is èn de medicatie na verloop van tijd ook weer moet worden afgebouwd. Een uitgebreid onderzoek door de Gezondheidsraad naar aanleiding van de ontstane onrust (is Ritalin wel zo verantwoord?) heeft eveneens uitgewezen dat Ritalin®als een veilig middel kan worden beschouwd.Vr. 15: Is het waar dat bijna elke ADHD’er Ritalin gebruikt? Antw. 15: Is het waar dat bijna elke ADHD’er Ritalin gebruikt? Volgens de gegevens van de Stichting Farmaceutische Kerngetallen gebruiken ruim 36.000 ADHD’ers Ritalin, waaronder 31.000 die jonger zijn dan 19 jaar. Naar schatting komen er elke maand zo’n duizend gebruikers bij. Ongeveer één op de drie jeugdige ADHD ‘ers zou nu Ritalin slikken. Dat is dus nog niet de helft.Vr. 16: Zijn er ook homeopatische of ander oplossingen? Antw. 16: Zijn er ook homeopatische of ander oplossingen? Ja, er zijn verschillende homeopatische middelen die met succes gebruikt worden door ADHD’ers. Een overzicht hiervan is niet te geven; voor een goed advies moet een homeopatische arts worden bezocht, die de medicatie altijd specifiek op de patiënt zal afstemmen. Zeer recent ontdekten Amerikaanse wetenschappers dat ook nicotine (pleisters) een verbluffend positieve uitwerking op ADHD’ers hebben. Nicotine vermindert onder meer angstgevoelens en verbetert de motorische functies, oplettendheid en reactiesnelheid. .De onderzoeken verkeren nog in een experimenteel stadium. Wel staat vast dat het aantal rokers onder (volwassen) ADHD’ers drie keer zo hoog is als onder de rest van de bevolking. Een soort van zelfmedicatie dus. Verder zijn er verschillende soorten (nieuwe) gedragstherapieën , maar die laten zich hier moeilijk samenvatten in een beknopt overzicht. In één van de komende nummers van J/M zullen we daar uitgebreider op terugkomen.Vr. 17: Welk type onderwijs is het meest geschikt voor een ADHD-kind? Antw. 17: Welk type onderwijs is het meest geschikt voor een ADHD-kind? Een ADHD’er is niet dom, maar heeft moeite om zich te concentreren. In het algemeen zijn kleine(re) groepen daarom het meest geschikt, om de logische reden dat een kind daarin minder snel wordt afgeleid en meer aandacht kan krijgen. Een adequate begeleiding door de leerkracht en eventueel remedial teaching zijn ook voorwaarden, al valt het in de huidige onderwijssituatie natuurlijk niet mee om dat te realiseren. Vaak hebben ADHD’ers problemen met de fijne motoriek of een houterige grove motoriek. Behalve remedial teaching kan ook fysiotherapie hier een goede ondersteuning bieden. Een algemeen advies voor een schooltype is nauwelijks te geven. Dat hangt onder andere af van de mate waarin een kind er ast van heeft. ADHD-leerlingen verschillen immers net zoveel van elkaar als andere kinderen. Per kind zal dus gewoon moeten worden bekeken welk soort onderwijs het best bij hem past. Pas als een kind in een ‘gewone’ nauwelijks te handhaven is - ook niet met behulp van medicatie - of heel veel moeite heeft om bij te blijven, wordt Speciaal Onderwijs een optie. Dan kan het hem weer helpen om verder te komen.Vr. 18: Wat zijn de sterke kanten van een ADHD’er ? Antw. 18: Wat zijn de sterke kanten van een ADHD’er ? ADHD’ers zijn vaak bijzonder creatief en kunnen zeer enthousiast, spontaan, open en energiek zijn. ADHD’ers die hun aandacht zeer lang op één onderwerp kunnen richten (hyperfocussen) zijn soms in staat om tot geniale ontdekkingen of oplossingen te komen. Einstein is hier een bekend voorbeeld van. Verder kunnen ze erg gevoelig en zorgzaam zijn en een goed inlevingsvermogen hebben.Vr. 19: Je vermoed... ADHD en dan? Antw. 19: Je vermoed... ADHD en dan? Belangrijk is om dan onderzoek te laten doen, dit kan ALLEEN door een adhd-specialist! Deze zijn te benaderen via de Regionale Specialisten van elke provincie. Wanneer u de Regionale Specialist van uw provincie belt, verwijst deze u door naar een ADHD-Specialist bij U in de buurt. De namen van de Regionale Specialisten van het 'Netwerk ADHD bij volwassenen' zijn: Groningen: mw. A. van Lammeren, psychiater Ac. Ziekenhuis Groningen Postbus 3001 9700 RB Groningen 050 - 3612008 Friesland: hr. M.N.A. Santana, psychiater GGZ Friesland Sixmastraat 1 8901 BS Leeuwarden 058 - 2848856 Drenthe: dhr. G.J. van Gelderen, vrijgevestigd psychiater, ADHD centrum Doevenkamp Doevenkamp 9a 9401 KN Assen 0592 - 309316 Overijssel: mw. P.J.M. van Wijngaarden, psychiater Verslavingskliniek Zwolle VK2 dr. van Thienenweg 8 8025 AL Zwolle 038 - 4540855 of 0572-369492 Gelderland: mw. C. Dokter, psychiater Riagg Oost Veluwe Stationsstraat 47a 7301 GC Apeldoorn 055 - 5262626 Noord-Brabant: hr. P.J.B. Carpentier, psychiater GGZ 's Hertogenbosch Postbus 70058 5201 DZ 's Hertogenbosch 073 - 6585111 Noord-Holland: A. Pull, arts/psychotherapeut De Geestgronden Schipholpoort 20 2034 MA Haarlem 023 - 5300500 Zuid-Holland: mw. L.E. Kalma, psychiater GGZ Delfland Reinier de Graafweg 7A 2625 AD Delft 015 - 2608776 Zeeland: hr. A.G. Kunst, psychiater Streekziekenhuis Walcheren Koudekerkseweg 88 4380 DD Vlissingen 0118 - 425245 Utrecht: mw N. Buitelaar, psychiater Riagg Stad Utrecht Tolsteegsingel 2a 3582 AC Utrecht 030 - 2587887 Limburg: dhr. J Cornelis, psychiater Psycho-Medisch Streekcentrum Vijverdal Maastricht 043 - 3685444 Vr. 20: Hoe herken je ADHD? Antw. 20: Hoe herken je ADHD? Van de hak op de tak... Rondrennen, de aandacht ergens niet bij kunnen houden, niet luisteren: het hoort bij kinderen. Ook volwassenen kunnen zich soms moeilijk concentreren, maken slordigheidsfouten of zitten onrustig te schuiven tijdens een vergadering. Maar bij sommige kinderen en volwassenen overheerst het gebrek aan concentratie en rust. Ze hebben moeite het dagelijks leven te organiseren en te plannen. Schoolprestaties en werk lijden hier ernstig onder. Ze hebben ook problemen in contacten met leeftijdgenoten en zijn thuis moeilijk hanteerbaar. Zulke kinderen en volwassenen lijden aan een aandachtstekortstoornis met hyperactviteit, vaak afgekort tot ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder, ook wel vertaald met Alle Dagen Heel Druk). Vroeger werd dit ook wel (niet helemaal juist) Minimal Brain Damage (MBD) genoemd. Let op: ADHD komt zowel bij kinderen als volwassenen voor !Vr. 21: Wat zijn de verschijnselen bij ADHD? Antw. 21: Wat zijn de verschijnselen bij ADHD? Een kind of volwassene kan ADHD hebben wanneer meerdere van onderstaande verschijnselen aanhoudend sterk aanwezig zijn, zowel thuis als op school of in sociale contacten. Aandachts- en concentratieproblemen Kinderen en volwassenen met ADHD zijn snel afgeleid. Elke prikkel - de telefoon, een kat in de tuin of een klasgenoot die zit te giechelen, maar ook de eigen fantasie en gedachtegang - laat hun aandacht afdwalen, waardoor ze vergeten waar ze mee bezig waren. Daardoor maken ze dingen niet af, beginnen om de haverklap aan iets anders en maken veel fouten. Verder kunnen kinderen en volwassenen met ADHD moeilijk luisteren en dingen onthouden, waardoor andere mensen het gevoel hebben nauwelijks contact met hen te krijgen. Ze vergeten afspraken en verjaardagen en raken spullen kwijt. Hyperactiviteit of overbeweeglijkheid Kinderen met ADHD wiebelen, draaien of friemelen voortdurend of tikken steeds met hun voet op de grond. Ze praten veel en druk en kunnen erg doordraven. Bij volwassenen met ADHD lijkt de hyperactiviteit op het oog vaak afgenomen. Van binnen voelen ze zich echter nog even onrustig als vroeger. Ze hebben geleerd de neiging tot bewegen te onderdrukken. Mensen met ADHD kunnen zich moeilijk ontspannen. Impulsiviteit Kinderen en volwassenen met ADHD handelen vóór ze denken. Ze doen onbezonnen dingen. Ze vallen mensen in de rede, flappen dingen eruit, geven antwoord voordat de vraag helemaal is gesteld en dringen voor zonder dit in de gaten te hebben. Overige verschijnselen heftige en onvoorspelbare emotionele uitbarstingen, bijvoorbeeld driftbuien en huilbuien. Dit komt ten dele door de ADHD, ten dele uit frustratie doordat veel dingen niet lukken. moeite onderscheid te maken tussen hoofd- en bijzaken. moeite sociale signalen op te vangen. weinig gevoel voor tijd hebben en moeilijk kunnen plannen. Dit uit zich bijvoorbeeld in te laat komen op afspraken en opdrachten niet op tijd afkrijgen. onhandigheid, houterigheid: vaak vallen en knoeien. Bijkomende klachten of problemen ADHD gaat bij meer dan de helft van de kinderen en volwassenen gepaard met andere psychische klachten, zoals depressie en angst- en dwangstoornissen. Bij kinderen komt de combinatie met leerproblemen, zoals dyslexie (leesblindheid), en agressief gedrag nogal eens voor. Volwassenen hebben soms ook een persoonlijkheidsstoornis, bijvoorbeeld borderline. ADHD kan verder samengaan met eet-, gok-, drugs- of alcoholverslaving.Vr. 22: Wat is ADD? Antw. 22: Wat is ADD? Verschillende vormen van ADHD Sommige kinderen en volwassenen met ADHD hebben wel grote problemen hun aandacht ergens bij te houden, maar zijn niet hyperactief. Ze zijn juist opvallend stil, dromerig en passief. Deze vorm van ADHD wordt ook wel ADD genoemd, attention deficit disorder. ADHD kan zich ook uiten in grote impulsiviteit en hyperactiviteit zonder aandachtsproblemen.Vr. 23: Wat zijn de Achtergronden bij ADHD? Antw. 23: Wat zijn de achtergronden bij ADHD? Achtergronden van ADHD ADHD ontstaat vóór het zevende jaar. Bij het ontstaan spelen biologische factoren een belangrijke rol. De verwerking van informatie uit de buitenwereld in de hersenen verloopt bij mensen met ADHD anders dan bij mensen zonder ADHD. Bij het onstaan hiervan is aanleg, met name erfelijkheid van groot belang: ADHD komt in bepaalde families vaker voor. Soms kan de aandoening het gevolg zijn van een hersenbeschadiging, bij de geboorte of door infectie of ernstig hoofdletsel. Verder kunnen persoonlijkheid en temperament de ADHD versterken: sommige mensen zijn ‘van nature’ impulsiever, opvliegender, beweeglijker of dromeriger dan anderen. Sociale factoren kunnen maken dat de ADHD tot uiting komt of verergert. Bijvoorbeeld spanningen tussen ouders, een chaotische opvoedingssituatie, veel afkeuring of pestgedrag op school.Vr. 24: Tips voor ouders van een kind met ADHD... Antw. 24: Tips voor ouders van een kind met ADHD... Zorg voor een duidelijke dagindeling, vaste regels en vaste plaatsen voor dingen in huis. Geef eenvoudige, korte opdrachten en regels. Geef uw kind complimenten voor goed gedrag en stimuleer leuke eigenschappen. Als uw kind ergens helemaal in opgaat, zoals een spannend computerspel, denk dan niet ‘hij kan het dus best, als hij maar wil...’. Dat is niet waar. Neem voldoende tijd voor uzelf, uw partner, uw andere kinderen en uw vrienden. Praat met de leerkrachten over de ADHD en de benadering van uw kind. Zoek meer informatie over ADHD, in bibliotheek, boekhandel of op internet.(lotgenotencontact) Zoek tijdig hulp.Vr. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Antw. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Door Dr Edward M. Hallowel en Dr John R. Ratey Vertaald door Sander J. Alkemade De behandeling van ADD begint met hoop. De meeste mensen die ontdekken dat ze ADD hebben, of het nu kinderen zijn of volwassenen, hebben geleden onder een hoop pijn. The emotionele beleving van ADD wordt overspoeld met schaamte, vernedering en zelf-kastijding. Tegen de tijd dat de diagnose ADD is gesteld, hebben veel mensen met ADD hun zelfvertrouwen verloren. Velen hebben verschillende therapeuten bezocht, zonder echt geholpen te zijn. Waardoor ze uiteindelijk alle hoop hebben verloren. De belangrijkste stap aan het begin van de behandeling is het opnieuw inprenten van hoop. Individuen met ADD kunnen zijn vergeten wat hun goed kanten zijn. Ze kunnen, ergens in het verleden, ieder vertrouwen hebben verloren in de mogelijkheid dat er eens iets wél goed zal uitpakken. Ze zitten vaak opgesloten in een soort hardnekkige vasthoudend patroon, waarbij alle theorie, behoorlijk veel veerkracht en inventiviteit ervoor moet zorgen dat ze hun hoofd boven water houden. Het is een tragisch verlies, het te snel opgeven van het leven. Maar veel mensen met ADD zien geen andere weg, dan voortdurend en herhaaldelijk falen. Hoop, is voor hun, het risico nemen om nogmaals tegen de vlakte gemept te worden. En toch, hebben deze mensen een enorme capaciteit om te hopen en te dromen. Meer nog dan de meeste mensen, hebben personen met ADD een fantastisch voorstellingsvermogen. Ze denken in het groot en ze dromen grote dromen. Ze kunnen de kleinste mogelijkheid aangrijpen en zich voorstellen hoe ze dit kunnen veranderen in een belangrijke doorbraak. Ze kunnen een toevallige ontmoeting kunne doen uitlopen op een geweldige avond uit. Ze floreren door hun dromen en ze hebben organisatorische methoden nodig om duidelijk te zijn en om ze op het goede spoor te houden. Maar zoals met de meeste dromers, gaan ze mank als de droom uit elkaar spat. Meestal als de diagnose ADD gesteld is, is dit uiteenspatten van dromen vaak genoeg gebeurd om ervoor te zorgen dat ze ervoor uitkijken om nog eens hoop te hebben. Het kleine kind houdt liever zijn mond, dan weer gepest te worden. De volwassene houdt liever zijn mond dicht dan het risico te lopen dat de zaken weer volledig in de soep lopen. De behandeling, moet dus beginnen met hoop. We verdelen de behandeling van ADD meestal in 5 basis gebieden: 1. Diagnose 2. Educatie 3. Structuur, ondersteuning en begeleiding 4. Verschillende vormen van psychotherapie 5. Medicatie In dit foldertje, zullen we een paar algemene principes aangeven, die los van de medicamenteuze benadering, op zowel de behandeling van kinderen alsook volwassenen met ADD van toepassing zijn. Een manier om de niet medicamenteuze behandeling van ADD te organiseren geschiedt via het geven van praktische suggesties of "tips" in de omgang. Vijftig van dergelijke tips staan hieronder weergegeven: (I) Inzicht en educatie. 1. Zorg dat je zeker bent van de diagnose. Zorg dat je werkt met een professional met een werkelijk begrip van ADD en die ervoor zorgt dat andere vergelijkbare of samenhangen de ziekten kunnen orden uitgesloten, zoals angststoornissen, depressie, schildklierproblemen, bipolaire stoornis, of obsessive-compulsive disorder. 2. School jezelf bij. Misschien is het allerbelangrijkste voor een goede behandeling wel, een goed begrip van de ziekte ADD. Lees boeken. Praat met deskundigen. Praat met andere volwassenen met ADD. Je bent dan in staat om je eigen behandeling op te stellen die past bij jouw specifieke versie van ADD. 3. Coaching. Het is handig voor je om een coach te hebben, iemand die dicht bij je staat, maar altijd met humor. Je coach kan je helpen om georganiseerd te blijven, ervoor zorgen dat je aan activiteiten blijft werken, je aanmoedigen of je helpen herinneren dat je weer aan het werk moet. Vriend, collega, of therapeut (het is mogelijk dat je partner je coach wordt, maar dit is wel riskant), een coach is iemand die ervoor zorgt dat zaken daadwerkelijk worden gedaan, je aanspoort zoals een trainer doet, je in de gaten houdt en meestal aan jouw kant staat. Een coach kan ongelooflijk behulpzaam zijn in de behandeling van ADD. 4. Aanmoediging. Volwassenen met ADD hebben grote hoeveelheden aanmoediging nodig. Dit is gedeeltelijk te wijten aan het feit dat ze enorme hoeveelheden zelfkritiek hebben, wat jaar in jaar uit alleen maar meer werd. Maar het gaat verder dan dat. Meer dan de doorsnee persoon, raakt de ADD volwassene de weg kwijt zonder aanmoediging en bloeit hij helemaal op als een kerstboom wanneer hij het wel krijgt. Vaak willen ze voor een ander werken volgens een patroon dat ze niet voor zichzelf zullen doen. Dit is niet "slecht", het is gewoon zo. Dit moet worden herkend en er moet gebruik van worden gemaakt. 5. Realiseer je wat ADD NIET is, bijvoorbeeld ruzie met je moeder. 6. Leid anderen op en betrek ze erbij. Net zoals het voor jou belangrijk is om je ziekte te begrijpen, zo geldt dat net zo goed, misschien zelfs wel meer voor de mensen in je omgeving. Familie, school, werk, vrienden. Zodra ze door hebben waar het om draait, begrijpen ze je beter en kunnen zelfs behulpzaam zijn. 7. Voel je niet meer schuldig over het feit dat je bezigheden zoekt met een grote mate van stimulatie. Begrijp dat je juist wordt aangetrokken tot sterk stimulerende situaties. Probeer ze alleen verstandig uit te zoeken en lig niet meer wakker over de "verkeerde" keuzen. 8. Luister naar de feedback van betrouwbare anderen. Volwassenen (en kinderen) met ADD zijn beruchte zelfobservanten. Ze gebruiken veel, van wat kan worden opgevat als ontkenning. 9. Overweeg om bij een supportgroep te gaan, of er zelf eentje op te richten. De meeste belangrijke informatie over ADD is helaas nog niet in de boeken terecht gekomen, maar blijft opgeslagen in de hoofden van mensen die ADD hebben. In een supportgroep kan deze informatie naar buiten komen. Bovendien bieden supportgroepen vaak precies de hulp die zo hard nodig is. 10. Probeer af te komen van alle negativiteit die zich door de jaren in je heeft opgebouwd, als je jaren door het leven bent gegaan, zonder te weten dat je ADD had. Een goede psychotherapeut kan hierbij behulpzaam zijn. 11. Voel je niet gebonden door conventionele carrière of conventionele manieren van omgaan met alles. Geef jezelf toestemming om jezelf te zijn. Stop met jezelf wijs te maken, dat je moet zijn zoals je altijd dacht dat je zou moeten zijn, dus bijvoorbeeld de model student, het georganiseerde staflid, en laat jezelf zijn zoals je bent. 12. Onthoudt, dat wat je hebt een neuropsychiatrische conditie is. Het is genetisch overgedragen. Het wordt veroorzaakt door biologie, door de manier waarop je hersenen 'bekabeld' zijn. Het is geen ziekte van de wil en ook geen moreel falen. Het wordt ook niet veroorzaakt door een zwakte in je karakter en ook geen onvermogen om volwassen te worden. De genezing kan dus ook niet worden gevonden in de kracht van de wil, ook niet in straf, niet in opoffering en ook niet in pijn. ONTHOUD DIT ALTIJD. Hoewel veel mensen dit toch proberen, zijn er velen met ADD die veel moeite hebben om te accepteren dat de ziekte zijn grondslag vindt in biologie, in plaats van in het karakter. 13. Probeer anderen te helpen, die ADD hebben. Je leert er namelijk een hoop van over de ziekte en haar verloop, en je bovendien voel je jezelf er beter door. (II) Beter Presteren. 14. Externe structuur. Structuur is de fundering in de non-medicamenteuze behandeling van kinderen met ADD. en waarschijnlijk geldt dit net zo voor volwassenen. Vervelend om op te stellen, maar eenmaal geïnstalleerd werkt structuur als de muren van de baan rond de bobslee. Ze zorgen ervoor dat je als een raket naar beneden kan en niet uit de baan vliegt. Maak frequent gebruik van : - lijsten - kleur codering - reminders/herinneringen aan iets - briefjes/notities voor jezelf - rituelen - archieven 15. Kleur codering. Zoals hierboven al genoemd, verdient kleurcodering extra aandacht. Veel mensen met ADD zijn visueel georiënteerd. Doe hier je voordeel mee, door zaken te herinneren middels kleuren: Archieven, memo's, brieven, teksten, roosters etc. Bijna alles wat je normaal in zwarte letters op wit papier zet, kan beter worden herinnerd, vastgehouden en daardoor stimulerender werken. door het gebruik van kleur. 16. Gebruik pizzazz (zelfs Kramers woordenboek laat het hier afweten, een snickers voor degene die het weet :-) Rekening houdend met tip #15, probeer je omgeving zo stimulerend mogelijk in te richten, zonder dat je overloopt. 17. Richt je omgeving in op beloning in plaats van dat je constant wordt gedemotiveerd. Om te begrijpen hoe een demotiverende omgeving eruit ziet, hoeven veel ADD volwassen maar terug te denken aan hun (middelbare) schooltijd. Nu je de vrijheid hebt van een volwassene, kun je het leven zo inrichten, dat je niet steeds wordt herinnerd aan je tekortkomingen en grenzen. 18. Houdt er rekening mee en accepteer dat X % van de projecten waar je mee bezig gaat, relaties die je hebt en verplichtingen ongetwijfeld volledig de mist in gaan. 19. Omhels uitdagingen. ADD mensen worden gedreven door uitdagingen. Zolang je weet dat er niet van alles iets terecht komt, en je niet te perfectionistisch wordt of vaag, lukt het je om een heleboel dingen wel goed te doen en blijf je uit de problemen. 20. Stel deadlines. Dus data (en niet datums) waarop iets persé gedaan moet zijn. 21. Breek grote klussen in kleine klusjes op. Verbind deadlines aan de kleinere klusjes. Dan zal namelijk, als was het tovenarij, de grote taak als vanzelf gedaan worden. Dit is één van de meest simpele en effectieve methoden van alle organisatorische methoden. Vaak kan een grote klus gevoelsmatig een overweldigend effect hebben op iemand met ADD. Alleen de gedachte al om eraan te gaan werken, kan er voor zorgen dat er niet eens aan begonnen wordt. Aan de andere kant, als een grote klus in kleinere klusjes wordt opgebroken, blijkt het vaak erg makkelijk om die uit te voeren. 22. Stel prioriteiten. Voorkom uitstellen. Als het druk wordt, verliest een persoon met ADD het perspectief: Het betalen van een parkeerboete kan net zo moeilijk worden als proberen de brand te blussen die in je prullenbak is ontstaan. Stel prioriteiten. Haal een keer diep adem. Doe de belangrijkste dingen eerst. Uitstellen, is éen van de basishandelingen van mensen met ADD. Je moet jezelf veel discipline opleggen om dit aan te zien komen en waar mogelijk uit de weg te gaan. 23. Accepteer dat je bang bent voor het feit dat zaken goed gaan. Accepteer scherpe kantjes als dingen te makkelijk gaan. Of als er eens geen conflict is. Maak dingen ook niet mooier dan ze zijn, om ze stimulerender te maken. 24. Probeer uit te vinden, waar en onder welke omstandigheden je het beste werkt: In een luidruchtige kamer, in de trein, ingepakt in drie dekens, luisterend naar muziek, whatever (is best een nederlands woord SJA). Kinderen en volwassenen met ADD presteren vaak het best onder nogal vreemde omstandigheden. Laat jezelf werken onder de omstandigheden waarbij je het best presteert. 25. Weet, dat het prima is om twee dingen tegelijk te doen: Dus met iemand praten en ondertussen breien, Stevig nadenken terwijl je onder de douche staat, of een stukje gaan hardlopen terwijl je een vergadering voorbereidt. Vaak moeten mensen met ADD meerdere dingen tegelijk doen, om überhaupt iets af te ronden. 26. Doe iets waar je goed in bent. Wederom, als het je makkelijk lijkt af te gaan, prima. Er is geen enkele regel die bepaalt dat je alleen maar dingen moet doen die je niet goed kan. 27. Hou ruimte vrij tussen afspraken om je gedachten even op een rijtje te zetten. Overgangen zijn moeilijk voor ADD'ers en mini-pauzes kunnen de overgang vergemakkelijken. 28. Hou een notitieboekje bij de hand, in de auto, naast je bed of in je jas. Je weet namelijk nooit wanneer je een goed idee krijgt en ook niet wanneer je iets moet onthouden. 29. Lees met een pen in je hand. Niet alleen om dingen te onderstrepen of in de kantlijn te schrijven, maar ook voor de onvermijdelijke stroom van andere gedachten die opkomen tijdens het lezen. (III) Omgaan met stemmingen. 30. Plan een structurele "uitblaastijd" in. Maak iedere week wat tijd vrij om gewoon even niets te doen en alles te laten vallen. Wat je ook wil doen : Jezelf bombarderen onder harde muziek, naar de racebaan gaan, een feest(maal) houden. Kies een activiteit waar je jezelf af en toe helemaal in kan verliezen. 31. Laadt regelmatig je eigen batterijen weer op. Samenhangend met # 30 , hebben mensen met ADD, dagelijks een paar momenten nodig om wat tijd te verspillen, zonder dat ze zich schuldig voelen. Een manier om deze tijd zonder schuldgevoel door te komen, is door het opladen van je batterijen te noemen. Doe een dutje. Kijk tv, mediteer. Iets rustig. Relaxend. Ontspannen. 32. Kies "goede" behulpzame verslavingen, zoals bijvoorbeeld sport. Veel volwassenen met ADD hebben een aanleg voor verslavend of dwangmatig gedrag in hun persoonlijkheid, in de zin dat ze altijd wel ergens aan verslaafd zijn. Zorg dat dit iets is waar je beter van wordt. 33. Begrijp stemmingswisselingen en leer hier mee omgaan. Begrijp dat je stemmingen doorlopend kunnen veranderen, ongeacht wat er in de wereld gebeurt. Verspil geen tijd met je af te vragen waar de stemmingswisseling vandaan komt en zoek ook niemand om de schuld te geven. Richt jezelf liever op leren accepteren dat je een slechte bui hebt, wetende dat het wel weer over gaat, en zoek manieren om het sneller te laten overgaan. Verandering van handelingen, bijvoorbeeld deelnemen aan een nieuwe activiteit (liefst interactief, dus niet kijken naar zwemmen, maar het zelf gaan doen), maar een gesprek houden met een vriend of gaan tennissen of een boek lezen, helpt enorm om over de stemming heen te komen. 34. Hou er rekening mee dat de volgende cyclus veel voorkomt bij volwassen met ADD: - Iets "prikkelt" je psychologisch systeem, een verandering of een overgang, een teleurstelling of zelfs een succes. Het voorgaande kan behoorlijk triviaal zijn. - Deze "prikkeling" wordt gevolgd door een mini-paniek, met een opeens optredend verlies van perspectief, de wereld wordt op zijn kop gezet. - Je probeert om te gaan met deze paniek door je vaak obsessief en volhardend te richten op één aspect van de situatie. Dit kan een uur duren, of een dag of zelfs een paar maanden. 35. Leg scenario's/plannen klaar tegen de onvermijdelijke verveling. Maak een lijst van vrienden die je dan belt. Houdt een paar video's bij de hand die je altijd boeien en ervoor zorgen dat je helemaal wordt afgeleid. Zorg dat je makkelijk kan gaan sporten. Zorg dat je een bokszak of kussen bij de hand hebt om tegenaan te meppen als je extra veel kwade energie in je hebt. Bereidt een paar peptalks voor die je tegen jezelf kan houden zoals "Je bent dit al eens vaker tegengekomen, dit is gewoon de ADD-blues (ADD-dip), het zal snel weer over zijn, Alles gaat verder goed." 36. Verwacht depressie na succes. In het algemeen klagen mensen met ADD erover dat ze na een succes paradoxaal genoeg depressief worden. Dit komt omdat de enorme stimulatie van het achternajagen of verkrijgen van een doel, of de voorbereiding is verdwenen. De klus is geklaard. Of hij nou wint of verliest, iemand met ADD mist het probleem, de enorme stimulatie en voelt zich depressief. 37. Leer symbolen, slogans, gezegden als ezelsbruggetjes bij het adresseren van tegenvallers, fouten, missers, vergeten afspraken of stemmingswisselingen, die ervoor zorgen dat je de zaken snel weer in het juiste perspectief ziet. Dus als je linksaf slaat in plaats van rechtsaf waardoor de hele groep een omweg maakt van 20 minuten, zeg dan gewoon "Oh, daar gaat mijn ADD weer", Dan dat je een zes uur durende ruzie krijgt over het feit dat je onbewust probeert de hele trip te saboteren. Dit is geen excuus. Je blijft nog steeds verantwoordelijk voor je daden, maar het is goed om te weten waar je daden vandaan komen en waarvan niet. 38. Gebruik "time-outs" zoals bij kinderen. Als je overstuur bent of overgestimuleerd, neem dan een time-out. Ga even weg. Ontspan jezelf. 39. Leer opkomen voor jezelf. Volwassenen met ADD zijn er zo aan gewend om te worden bekritiseerd, dat ze onnodig veel in de verdediging springen als ze voor zichzelf willen opkomen. Probeer af te stappen van die verdedigende houding. 40. Voorkom voortijdige beëindiging van een project, een ruzie, een deal, een afspraak of een gesprek. Probeer niet gelijk alles af te kappen, ook al jeuken je handen om dat toch te doen. 41. Probeer succesvolle momenten te verlengen en te onthouden. Ook over langere tijd. Je moet jezelf hier bewust en expres in trainen, omdat je het anders weer net zo snel vergeet. 42. Onthoud dat ADD er meestal ook voor zorgt dat je overmatige interesse en aandacht (HYPERFOCUS) besteedt aan iets. Deze overmatige aandacht kan zowel constructief als destructief werken. Kijk uit voor het destructieve gebruik: De aanleg om obsessief en vastgebeten vast te houden aan één of ander ingebeeld probleem, zonder het los te kunnen laten. 43. Sport veel en vaak. Je moet dit in je leven opnemen en erin houden. Sport is zonder meer eén van de beste behandelingen van ADD. Het helpt om agressie en overmatige energie op een positieve manier kwijt te raken. Het zorgt ook voor ruis-onderdrukking in je geest, het stimuleert je hormonale en neurochemische systeem op een natuurlijke, therapeutische manier en het ontspant en kalmeert je lichaam. Als je dat allemaal optelt bij de algemeen bekende gezondheidsredenen om aan sport te doen, dan zie je hoe belangrijk dit punt is. Maak er iets leuks van, zodat je er langere tijd mee bezig kan blijven, zo niet de rest van je hele leven. 44. Maak een goede keuze uit de mensen waarmee je omgaat. Het valt op hoezeer een ADD volwassene kan opbloeien door de keuze voor een specifiek maatje. 45. Leer te lachen om jezelf en anderen, met betrekking tot je symptomen, aangaande je vergeetachtigheid, je onvermogen om op tijd te letten, je tactloosheid of je impulsiviteit, of wat dan ook. Als je namelijk ontspannen genoeg bent om de lol van dit alles in te zien, dan zullen anderen je veel meer vergeven. 46. Plan activiteiten met vrienden. Houd je echt aan deze geplande activiteiten. Het is essentieel dat je verbonden blijft met andere mensen. 47. Zoek groepen en wordt er lid van, als je merkt dat mensen je mogen, waarderen, begrijpen of blij zijn dat je er bent. 48. Tegenovergesteld aan 47. Blijf niet te lang hangen bij groepen waarvan je de indruk hebt dat ze je niet waarderen, of begrijpen. 49. Deel complimenten uit, let op andere mensen. In het algemeen, leer sociale vaardigheden, zoals bijvoorbeeld van je coach. 50. Stel sociale deadlines.Vr. 26: Wat zijn de verschillen tussen ADHD en Bordeline? Antw. 26: Verschillende benadering bij ADHD en Borderline We weten inmiddels dan ADHD vaak verward wordt met Borderline, omdat beide stoornissen hoog scoren op dezelfde diagnostische criteria. Een specifieke ADHD-test, waardoor het onderscheid kan worden gemaakt, bestaat helaas nog niet. Toch zijn er een aantal punten die ikzelf onder de aandacht wil brengen: kenmerken waaraan zowel een ADHD'er als een Borderliner voldoen, maar beiden met een compleet andere motivatie. Kun je onderscheid maken tussen impulsiviteit bij mensen met ADHD en Borderline? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline is impulsief gedrag zelf-destructief. Impulsief gedrag wordt vertoond om depressieve klachten te verlichten. 2. Bij ADHD behelst impulsiviteit schijnbaar alles. ADHD'ers hebben altijd moeite zich te concentreren op een bezigheid, of zij zich nu goed of depressief voelen. Hoe zit het met de relatieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline komen veel relatieproblemen voort uit verlatingsangst. Veel Borderliners hebben een kindertijdverleden waarin zij aan hun lot zijn overgelaten. Zij hebben op jonge leeftijd niet geleerd zich te hechten aan iemand, en dit probleem duurt voort wanneer zij volwassen zijn. Borderliners kenmerken zich door aantrekken en afstoten. 2. Bij ADHD komen veel relatieproblemen voort uit het feit dat zij buitensporige stemmingswisselingen hebben. Wanneer zij "up" zijn (en dat kan door de eenvoudigste dingen veroorzaakt worden), zijn zij geanimeerd gezelschap, maar wanneer zij even later "down" zijn (ook door de meest triviale dingen) willen zij het liefst met rust gelaten worden of juist vermaakt worden. Het vergt heel veel van een partner om te gaan met de onvoorspelbaarheid van een ADHD'er. Wat is het verschil in concentratieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Een Borderliner kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "leeg" voelt. 2. Een ADHD'er kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "overvol" voelt, overspoeld door een stroom aan andere gedachten en prikkels. Ik denkt dat een onbehandelde ADHD een belangrijke oorzaak is van Borderline. ADHD kan heel "goed" samengaan met Borderline. Symptomen die geassocieerd worden met Borderline, zoals "het niet in staat zijn dingen af te maken", zijn bijvoorbeeld typische ADHD-symptomen!!! In een later stadium zal ik hier uitgebreider aandacht aan besteden.Vr. 27: Is ADHD een "modediagnose"? Antw. 27: De diagnose ADHD bestaat al meer dan 40 jaar, onder deze en andere namen (waaronder Minimal Brain Damage, MBD). De eerste rapportage over de effecten van amfetamine-achtige stoffen bij drukke kinderen dateert zelfs al van 1937! Deze lange geschiedenis lijkt niet zo modegevoelig. <BR> De laatste twintig jaar is veel wetenschappelijk onderzoek naar ADHD bij kinderen gedaan, waardoor veel meer duidelijk is geworden over de oorzaken, de hersenfunctiestoornissen en effectieve behandelingen. <BR><BR> Deze kennis dringt de laatste tijd via de media ook door tot het grote publiek. Hierdoor melden zich veel kinderen en volwassenen voor hulp omdat ze zichzelf herkennen in het beeld. <BR> Dit betekent niet dat ADHD opeens méér voorkomt of per se vaker dan reëel is wordt gediagnosticeerd. Er lijkt veeleer sprake van een inhaalslag. Op termijn zal ADHD een gewone diagnose worden, waarvan bekend is wat het is en dat behandeling mogelijk is. <BR> Overigens lijkt de kans op zowel overdiagnostiek als onderdiagnostiek van ADHD juist nu wel het grootst, nu hulpverleners nog niet allemaal voldoende zijn bijgeschoold om op de juiste wijze te diagnosticeren. Hopelijk zal nascholing van hulpverleners dit probleem op den duur oplossen.Vr. 28: Kan ADHD ook worden behandeld zonder medicijnen? Antw. 28: De meeste mensen stellen deze vraag als de diagnose wordt gesteld. Bijna niemand wil medicijnen gebruiken. Het maakt dat men dagelijks wordt herinnerd aan het feit dat er iets hapert in het hoofd. Medicijnen gebruiken is voor veel mensen in het begin moeilijk, het kost tijd om te accepteren dat medicatie nodig is. Anderzijds veroorzaakt ADHD soms zoveel last voor het dagelijks functioneren dat nauwelijks met medicijnen kan worden gewacht. Men hoopt en verwacht dan soms een wonder. Soms is het ook wonderlijk om te zien hoe iemand opknapt met de toename van controle over het eigen gedrag. Meestal echter is het na behandeling met medicijnen hard werken om de puinhoop te overzien, te aanvaarden en (met hulp) te gaan aanpakken. Medicatie is dus slechts het begin van de behandeling, maar wel een belangrijk begin. <BR> De diagnose ADHD is voor veel mensen een keerpunt. Het feit dat de problemen in een ander licht worden gesteld is vaak al een enorme opluchting. Veelgehoorde opmerkingen zijn: De dingen vallen op hun plaats of Ik kan het nu een plek geven. Men hoeft zichzelf niet meer steeds de schuld te geven van mislukkingen. Sommigen geeft dit zoveel energie dat ze denken geen medicijnen nodig te hebben. Hoewel niet is uit te sluiten dat dit voor enkelen opgaat, is niet onderzocht hoe het deze mensen na verloop van tijd vergaat. Op basis van het levenslange patroon van klachten en disfunctioneren valt eigenlijk niet te verwachten dat met alleen een verklaring voor de klachten (de diagnose) alle problemen zijn op te lossen. <BR> Behandeling met alleen coaching, begeleiding bij de planning van huishouden en werk, is op zich mogelijk. Maar omdat de kernsymptomen van ADHD niet veranderen, blijft men dan langer afhankelijk van de hulp van anderen. Het probleem bij ADHD is immers dat geleerde vaardigheden niet goed beklijven of dat oude gewoonten na verloop van tijd weer de kop op steken. De enorme energie die het kost om de controle te handhaven is niet langdurig op te brengen. Het zelf op tijd aan afspraken denken, vooruit denken, niet uitstellen, zijn zaken die niemand kan overnemen. Deze hersenfuncties worden direct door Ritalin bebloed. <BR> Men weet eigenlijk niet wat het is om overzicht te hebben over eigen plannen, geld en tijd. Daarom wordt geadviseerd in elk geval een behandeling met Ritalin te proberen, om daarna te beoordelen of de voordelen tegen de nadelen opwegen. <BR> De ervaring leert dat behandeling zonder medicijnen minder, en minder snel, resultaat oplevert. Het ordenen, het organiseren, het maken van keuzes blijft chaotisch. De behandeling zelf komt hierdoor vaak al niet goed van de grond, bijvoorbeeld omdat de afspraken niet goed in de agenda staan of omdat men vergeet in de agenda te kijken. Van dergelijke simpele problemen hangt het beginnen met de behandeling al af, laat staan het volhouden.Vr. 29: Hoe ziet de toekomst er uit van iemand met ADHD die pas als volwassene is gediagnosticeerd? Antw. 29: Deze vraag suggereert dat een diagnose op volwassen leeftijd slechter is voor de toekomst dan een diagnose op jongere leeftijd. Dat lijkt logisch, maar in feite is dat niet bekend. De prognose of het beloop blijkt afhankelijk van veel meer factoren dan alleen de ADHD en de eventuele behandeling. Voor de prognose blijken de bijkomende stoornissen (zoals depressies, angsten, gedragsstoornissen, alcohol- en drugsmisbruik) en de sociale omgeving thuis (bijvoorbeeld gescheiden ouders of ouders met psychische problemen) een grote rol te spelen. Daarbij moet in aanmerking worden genomen dat ADHD alleen, zonder bijkomende problemen, vrij zeldzaam is. Vr. 30: Hoe zit het met Ritalin in het verkeer? Antw. 30: Wie rijexamen wil doen, heeft daarvoor een geschiktheidsverklaring nodig. Sinds begin 2001 wordt zo'n verklaring steeds vaker geweigerd aan volwassenen met ADHD die Ritalin gebruiken. Soms alleen voor het behalen van het zogenaamd 'groot rijbewijs' (categorie C), maar steeds vaker ook voor het behalen van het A- of B-rijbewijs (voor het besturen van een motor of personenauto). Die weigering wordt dan gebaseerd op het feit dat Ritalin behoort tot de groep van de amfetaminen (stimulantia) en onder de opiumwet valt. Het CBR beroept zich daarbij op hoofdstuk 2.2 van de 'Regeling eisen geschiktheid', waarin staat dat behandeling met stimulantia iemand ongeschikt maakt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer: "De werkzaamheid en bijwerkingen van deze middelen op lange termijn zijn doorgaans niet goed te voorspellen. Het gaat daarbij om veranderingen in stemming of gedrag, zoals ernstige vormen van depressie of vermoeidheid. Behandeling met deze middelen maakt iemand daarom ongeschikt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer." <BR> Zowel de artsen bij het CBR als veel deskundigen op het gebied van ADHD erkennen dat hier sprake is van verouderde inzichten. Iemand met ADHD is immers juist beter geconcentreerd mét dan zonder Ritalin. Intussen zitten jongeren en volwassenen met ADHD met de frustratie dat ze óf met hun medicatie moeten stoppen om te mogen rijden, óf in de verleiding komen onjuiste gegevens in te vullen óf niet aan het gemotoriseerde verkeer kunnen deelnemen (met alle beperkingen van dien voor het zelfvertrouwen, het sociale en beroepsleven). <BR> In onderzoek werden zeven jongvolwassenen met ADHD vergeleken met normale controlepersonen wat betreft de rijvaardigheid. Ook werd de invloed van Ritalin op de rijvaardigheid bij de mensen met ADHD onderzocht. In dit onderzoek bleken ADHD-patiënten vergeleken met normaal meer ongelukken te hebben gehad, meer verkeersovertredingen te hebben begaan en - na inname van een nepmiddel of placebo - slechter te rijden tijdens een rijtest met een 'driving simulator'. De rijvaardigheid nam toe onder Ritalin. Deze uitkomst suggereert dat patiënten met ADHD voordeel kunnen hebben van behandeling met Ritalin tijdens deelname aan het verkeer. Het lijkt dan ook niet aannemelijk dat Ritalin de rijvaardigheid in negatieve zin be﮶loedt. Er is echter meer onderzoek nodig voordat de veiligheid van Ritalin in het verkeer definitief kan worden vastgesteld. <BR> Balans heeft, met hulp en steun van vele deskundigen, hierover een notitie geschreven voor de Minister van Verkeer en Waterstaat, met het verzoek de verouderde wetgeving ten spoedigste te veranderen.Vr. 31: Zijn personen met ADHD vaak hoogbegaafd? Antw. 31: Behalve voor de talloze problemen van volwassenen met ADHD wordt er tegenwoordig ook meer aandacht gevraagd voor de positieve aspecten van de stoornis. Dat is uiteraard verheugend, want niemand knapt op van alleen maar een rijtje negatieve kenmerken. In sommige populaire publicaties wordt dit echter te ver doorgetrokken. ADHD zou vaker voorkomen bij hoogbegaafden en personen met ADHD zouden meer dan gemiddeld creatief en inspirerend zijn. Uit onderzoek is dit tot nu toe echter nog niet naar voren gekomen. ADHD blijkt net zo vaak voor te komen bij hoogbegaafden als bij gemiddeld- en laagbegaafden.Vr. 32: Hoe zit het met ADHD in het verkeer? Antw. 32: Het is van belang te onderkennen welke risico?s ADHD voor deelname aan het verkeer met zich meebrengt. Uit onderzoek is namelijk bekend dat mensen met ADHD door gebrek aan overzicht, concentratieproblemen en impulsief gedrag meer kans hebben op verkeersongelukken. Adolescenten met ADHD hebben vier keer zo veel ongelukken als leeftijdgenoten zonder ADHD. Mensen met ADHD rijden vaker illegaal zonder rijbewijs, begaan meer snelheidsovertredingen en hebben vaker een rijbevoegdheidsontzegging gehad dan normaal. Bij ADHD is bovendien de kans op verslaving aan alcohol en/of drugs vergroot, waardoor de rijvaardigheid nog meer in het gedrang kan komen. <BR> Hierbij moet worden aangemerkt dat op dit moment de meerderheid van de volwassenen met ADHD niet is gediagnosticeerd en gewoon deelneemt aan het verkeer.Vr. 33: Hoe vertel ik het de werkgever? Antw. 33: Moet je de werkgever wel of niet vertellen dat je ADHD hebt? En zo ja, moet dat al in de proeftijd? En kom je dan nog wel in aanmerking voor promotie? Moet je het vertellen als er kritiek is op je functioneren, of in zo?n geval juist niet? Dit zijn moeilijke vragen waar geen algemeen antwoord op te geven is. Veel hangt af van de relatie met de werkgever en van zijn houding ten aanzien van problemen en klachten. De werkgever heeft formeel geen recht op informatie over de diagnose. Dat heeft alleen de bedrijfsarts, en dan nog alleen bij ziekte of disfunctioneren. Als er kritiek is op het functioneren kan het anders liggen dan kan het verstandig zijn aan te geven dat er problemen zijn met de concentratie of met overzicht houden en dat daarvoor reeds hulp wordt gezocht. Wellicht kan de werkgever helpen met een rustiger werkplek of hulp en steun bij het ordenen van de werkzaamheden. Het is niet verstandig om de diagnose ADHD uitsluitend als excuus voor mislukkingen aan te voeren dit geeft snel onbegrip en irritatie. Informatiefolders, boeken of materiaal van internet kunnen helpen de werkgever zo nodig te informeren over wat ADHD is, welke beperkingen het kan veroorzaken én welke oplossingen er zijn.* Veel gestelde vragen door bedrijven* Algemene informatie over klup.nl
Vr. 4: Met welke andere leer- of gedragsstoornissen kan ADHD samengaan of overlappende kenmerken vertonen? Antw. 4: Met welke andere leer- of gedragsstoornissen kan ADHD samengaan of overlappende kenmerken vertonen? De meest bekende zijn PDD-NOS, ODD, CD, NLD en het Syndrooom van Gilles de la Tourette. Kort samengevat is PDD-NOS een aan autisme verwante contactstoornis. Er zijn onder meer ernstige problemen op het gebied van communicatie, contact, spraak en taal en de sociale intelligentie. Opvallend genoeg worden in Amerika kinderen vaker als PDD-NOS gediagnostiseerd, omdat daar meer nadruk wordt gelegd op de contactstoornis, terwijl dezelfde kinderen hier onder de noemer ADHD zouden vallen. ODD staat voor een oppositioneel opstandige gedragsstoornis, waarbij zich gedurende langere tijd (minimaal een half jaar) een patroon voordoet van negatief, vijandig en openlijk ongehoorzaam gedrag. Een puber dus, zal menig ouder denken, maar deze stoornis behelst wel wat meer dan een langdurige humeurigheid. CD(conduct disorder) is een agressieve gedragsstoornis. De patiëent vertoont een aanhoudend patroon van bijzonder agressief gedrag, wat zich onder andere kan uiten in liegen, stelen, mishandelen, brandstichting, vernieling, veelvuldig spijbelen en weglopen. Bij NLD gaan leer- en gedragsprobleemen samen met motorische stoornissen. Deze kinderen hebben vaak vooral problemen op sociaal-emotioneel gebied; informatie (zoals een schouderklopje) wordt niet begrepen of verkeerd uitgelegd. Kinderen met het Syndroom van Gilles de la Tourette hebben last van onbedwingbare tics en eeen onbeheersbare, aanhoudende dwang tot het uiten van schuttingtaal. Vr. 5: Is ADHD aangeboren? Antw. 5: Is ADHD aangeboren? Ja, maar hoe ADHD precies ontstaat, is nog steeds niet duidelijk. De onderzoeken hiernaar zijn volop in gang. ADHD is over het algemeen niet vast te stellen met behulp van bijvoorbeeld een EEG. Slechts bij 5 procent van het aantal patiënten werd een hersenbeschadiging aangetoond, meestal veroorzaakt door zuurstofgebrek tijdens de geboorte. Wel zijn er steeds meer aanwijzingen dat er bij dit soort gedragsstoornissen iets misgaat in de hersenschors in het gebied achter het voorhoofd (frontale cortex). Hier worden de plannende functies geregeld. Simpelweg komt het erop neer dat bepaalde informatie door de hersenen anders wordt verwerkt. ADHD’ers interpreteren bijvoorbeeld reacties van hun omgeving verkeerd. Opdrachtjes moeten vaak verschillende keren herhaald worden. Ze werken ongericht, het is voor hen heel moeilijk om gestructureerd een taak uit te voeren. Ook zien ze geen overeenkomsten tussen een oude en een nieuwe situatie. Als je ze vraagt hun jas op te hangen aan de kapstok, betekent dat niet dat ze dat de volgende keer - of bij een ander -automatisch ook doen. Nu geldt dat voorbeeld weliswaar voor vrijwel alle kinderen maar waar het bij een ‘gewoon’ kind om laksheid of ‘geen zin’ gaat, ontbreekt bij een ADHD-kind het gevoel voor de logica van de situatie, laat staan het vermogen om hier een routinematige handeling van te maken.Vr. 6: Is ADHD erfelijk? Antw. 6: Is ADHD erfelijk? De cijfers wijzen erop dat ADHD in grote mate erfelijk is. In minimaal 50 procent van de gevallen blijkt er een ‘familiegeschiedenis’ te zijn. Op dit moment (najaar 2000) voert het Universitair Medisch Centrum in Utrecht een onderzoek uit naar die genetische achtergrond. Hiervoor worden gezinnen onderzocht waarvan twee of meer kinderen gediagnostiseerd zijn als ADHD’er. Naar verwachting zijn er zo’n vijf tot tien genen bij de oorzaak van ADHD betrokken. Het onderzoek richt zich echter vooral op erfelijk materiaal dat de functie van dopamine beïnvloedt, omdat het medicijn Ritalin® juist hierop een gunstig effect heeft. Dopamine is een stof in de hersenen, die essentieel is bij het doorgeven van zenuwprikkels.Vr. 7: Hoeveel kinderen hebben ADHD? Antw. 7: Hoeveel kinderen hebben ADHD? Op dit moment is ADHD de door kinderartsen meest gestelde diagnose; in Nederland zouden meer dan zestig- tot vijfenzestig duizend kinderen ADHD hebben. Dit komt neer op zo’n twee `a drie op de honderd kinderen, dus gemiddeld eentje per klas. ADHD komt drie keer zo vaak bij jongens voor als bij meisjes.Vr. 8: Het lijkt wel of ADHD steeds meer voorkomt. Antw. 8: Het lijkt wel of ADHD steeds meer voorkomt. Kan dit veroorzaakt worden door de drukke samenleving waarin kinderen opgroeien? Vroeger bestond ADHD ook, alleen werden die kinderen toen gewoon ‘lastig‘ of ’druk‘ genoemd. Tegenwoordig is er veel meer aandacht voor, dus wordt het ook sneller opgemerkt. ADHD wordt niet veroorzaakt door een chaotische omgeving, maar manifesteert zich daarin wel veel sneller. Dat is verklaarbaar: een ADHD’er wordt makkelijk afgeleid en is erg gevoelig voor prikkels. Iets waar deze maatschappij bol van staat. Wel is er helaas de neiging om elke leerstoornis of ongewenst gedrag een etiketje op te plakken. Als het probleem maar een naam heeft, kan er ook een oplossing uit de kast worden gehaald. Mede daarom kunnen kinderen die problemen vertonen, te snel en ten onrechte als ADHD’er bestempeld worden. Maar soms gaan die problemen na een tijdje gewoon weer over, worden ze door iets heel anders veroorzaakt of zijn ze het gevolg van een ongestructureerde opvoeding. Het zal duidelijk zijn dat deze trend ten koste gaat van de 'echte' ADHD-patiëntjes en hun ouders. Voordat bij een ADHD-kind de diagnose wordt gesteld, zijn er vaak al jaren van getob en problemen achter de rug. Bovendien is een ADHD-kind opvoeden een veeleisende, energie- en emoties verslindende taak die non-stop doorgaat, en waarbij ouders het zich vrijwel geen seconde kunnen veroorloven om inconsequent te zijn of de aandacht te laten verslappen. Eigenlijk hebben zij zelf recht op een etiketje: dat van Superouder.Vr. 9: Kun je er overheen groeien? Antw. 9: Kun je er overheen groeien? Nee. ADHD heb je voor het leven. Maar het is wel goed mogelijk om ermee te leren leven of om het te beheersen, bijvoorbeeld door gedragstherapie en/of medicatie. Vooral de aandachtsproblemen, de onrust in het hoofd, kunnen blijven bestaan. Naar schatting heeft één procent van de volwassen ADHD’ers er nog behoorlijk veel last van, zozeer dat ze vastlopen in hun werk en relaties. Daarnaast vergroot ADHD bij kinderen de kans op gedragsstoornissen op later leeftijd. Volwassen ADHD’ers hebben meer kans op depressies, raken vaker verslaafd aan drugs en alcohol en vertonen eerder misdadig of gewelddadig gedrag.Vr. 10: Hoe groot is de invloed van voedingsmiddelen op ADHD? Antw. 10: Hoe groot is de invloed van voedingsmiddelen op ADHD? De meningen zijn (nog) verdeeld. De meeste artsen gaan er, op grond van talrijke onderzoeken, vanuit dat voeding in elk geval geen ADHD kan veroorzaken. Hooguit zouden bijvoorbeeld kleurstoffen of suiker de symptomen kunnen verergeren. Sinds kort zijn er echter nieuwe onderzoeken bekend, waaruit naar voren komt dat voeding wel degelijk een behoorlijke invloed kan hebben. Zo zou volgens het blad Fit met voeding (nr. 2 , 2000) in een onderzoek uit oktober ‘99 zijn aangetoond dat sommige voedingsmiddelen het ontstaan van ADHD kunnen bevorderen. In feite, beweren onderzoekers zelfs, kan ieder voedingsmiddel - dus niet alleen de kunstmatige toevoegingen - gedragsbeïnvloedend zijn, uitgaande van de gedachte dat elk mens uniek is in zijn eigen allergie"en en intoleranties. Hoe groot die invloed kan zijn, bleek bij een proef onder kinderen die allemaal gediagnostiseerd waren als ADHD-patiënt. Na de testperiode werd bij liefst 60 procent een aanmerkelijke gedragsverbetering geconstateerd. Een onderzoek naar eventuele overgevoeligheid voor voedingsmiddelen kan dus zeer zinvol zijn. Zolang maar in het oog wordt gehouden dat ook lichamelijke en psychosociale factoren een grote rol spelen.Vr. 11: Hoe kun je een ADHD-kind het beste helpen? Antw. 11: Hoe kun je een ADHD-kind het beste helpen? Van primair belang is een uiterst consequente en gestructureerde opvoeding. Opdrachten moeten eenvoudig en duidelijk worden gegeven. Orde en regelmaat zijn bijna van levensbelang; zodra je daarvan afwijkt verliest het kind zijn rust en ‘grip’ op de dagelijkse activiteiten. Verder is het essentieel om vooral de positieve kanten en prestaties te stimuleren en belonen. Er gaat immers al zo vaak iets fout. Voorkomen moet worden dat je in een negatieve spiraal terechtkomt. Gedragstherapie kan enorm helpen. Er zijn zowel cursussen voor ouders als kinderen. Deze worden onder andere gegeven door Riaggs. Helaas bestaan hiervoor vaak lange wachtlijsten. Daarnaast kan medicatie een goed hulpmiddel zijn.Vr. 12: Wanneer is medicatie noodzakelijk? Antw. 12: Wanneer is medicatie noodzakelijk? Als een kind er zelf zoveel last van heeft, dat zijn leven daardoor ernstig verstoord raakt of het kind ongelukkig wordt, of wanneer de leerproblemen te groot worden. De drempel om op medicatie over te gaan is voor de meeste ouders èn kinderen erg hoog. Vaak wordt eerst jarenlang alles geprobeerd om er mee te leren leven.Vr. 13: Welke medicatie wordt het meest voorgeschreven? Antw. 13: Welke medicatie wordt het meest voorgeschreven? Ritalin en Clonidine. Het meest bekende is Ritalin®, een stimulerend middel dat bij ADHD’ers juist remmend werkt op het drukke gedrag. Daardoor kunnen ze zich beter concentreren. Ritalin® werkt binnen een half uur en is na twee tot drie uur weer uitgewerkt. Het geneest dus niet, maar bestrijdt alleen de symptomen. Aan het voorschrijven van medicatie dient een uitgebreid specialistisch onderzoek vooraf te gaan, dat meer behelst dan het meten van de lichaamslengte en het gewicht. In de praktijk gaat juist dat nogal eens mis. Een van de oorzaken hiervoor is dat er simpelweg te weinig kinderpsychiaters zijn. Patiënten komen dus vaak bij Riaggs terecht, of de huis- of kinderarts schrijft na een snelle ‘diagnose’ medicatie voor. Natuurlijk zijn er ook (huis)artsen die zeer goed ingevoerd zijn in de materie, maar niet elke medicus kan daarop bogen. Het blijft een specialisme. Bovendien moet medicatie idealiter samengaan met gedragstherapie.Vr. 14: Wat zijn de nadelen van Ritalin®? Antw. 14: Wat zijn de nadelen van Ritalin®? Ritalin®, stofnaam methylfenidaat, valt onder de Opiumwet, maar wordt verondersteld niet verslavend te zijn. Er is tenminste geen bewijs voor. Wel blijkt Ritalin® een aantal bijverschijnselen te vertonen, hoewel deze niet allemaal wetenschappelijk zijn vastgesteld. Een veel gesignaleerd bijverschijnsel is verlies van eetlust. Zo’n 80 procent van de kinderen die het medicijn slikken , heeft hier last van; 10 tot 15 procent verliest daardoor behoorlijk wat gewicht. Andere bijwerkingen zijn onder meer slapeloosheid, hoofdpijn, buikpijn, een droge mond, duizeligheid en depressie. Soms treedt een snellere hartslag op of kunnen tics ontstaan. Dat Ritalin® effectief is staat vast, maar over de gevolgen van het gebruik op langere termijn is nog weinig bekend. Er kleven dus inderdaad wel nadelen aan het gebruik , maar die vormen, zeker gezien de zeer positieve uitwering van het medicijn, geen belemmering om het middel voor te schrijven. Hierbij moet worden aangetekend dat daarnaast gedragstherapie onontbeerlijk is èn de medicatie na verloop van tijd ook weer moet worden afgebouwd. Een uitgebreid onderzoek door de Gezondheidsraad naar aanleiding van de ontstane onrust (is Ritalin wel zo verantwoord?) heeft eveneens uitgewezen dat Ritalin®als een veilig middel kan worden beschouwd.Vr. 15: Is het waar dat bijna elke ADHD’er Ritalin gebruikt? Antw. 15: Is het waar dat bijna elke ADHD’er Ritalin gebruikt? Volgens de gegevens van de Stichting Farmaceutische Kerngetallen gebruiken ruim 36.000 ADHD’ers Ritalin, waaronder 31.000 die jonger zijn dan 19 jaar. Naar schatting komen er elke maand zo’n duizend gebruikers bij. Ongeveer één op de drie jeugdige ADHD ‘ers zou nu Ritalin slikken. Dat is dus nog niet de helft.Vr. 16: Zijn er ook homeopatische of ander oplossingen? Antw. 16: Zijn er ook homeopatische of ander oplossingen? Ja, er zijn verschillende homeopatische middelen die met succes gebruikt worden door ADHD’ers. Een overzicht hiervan is niet te geven; voor een goed advies moet een homeopatische arts worden bezocht, die de medicatie altijd specifiek op de patiënt zal afstemmen. Zeer recent ontdekten Amerikaanse wetenschappers dat ook nicotine (pleisters) een verbluffend positieve uitwerking op ADHD’ers hebben. Nicotine vermindert onder meer angstgevoelens en verbetert de motorische functies, oplettendheid en reactiesnelheid. .De onderzoeken verkeren nog in een experimenteel stadium. Wel staat vast dat het aantal rokers onder (volwassen) ADHD’ers drie keer zo hoog is als onder de rest van de bevolking. Een soort van zelfmedicatie dus. Verder zijn er verschillende soorten (nieuwe) gedragstherapieën , maar die laten zich hier moeilijk samenvatten in een beknopt overzicht. In één van de komende nummers van J/M zullen we daar uitgebreider op terugkomen.Vr. 17: Welk type onderwijs is het meest geschikt voor een ADHD-kind? Antw. 17: Welk type onderwijs is het meest geschikt voor een ADHD-kind? Een ADHD’er is niet dom, maar heeft moeite om zich te concentreren. In het algemeen zijn kleine(re) groepen daarom het meest geschikt, om de logische reden dat een kind daarin minder snel wordt afgeleid en meer aandacht kan krijgen. Een adequate begeleiding door de leerkracht en eventueel remedial teaching zijn ook voorwaarden, al valt het in de huidige onderwijssituatie natuurlijk niet mee om dat te realiseren. Vaak hebben ADHD’ers problemen met de fijne motoriek of een houterige grove motoriek. Behalve remedial teaching kan ook fysiotherapie hier een goede ondersteuning bieden. Een algemeen advies voor een schooltype is nauwelijks te geven. Dat hangt onder andere af van de mate waarin een kind er ast van heeft. ADHD-leerlingen verschillen immers net zoveel van elkaar als andere kinderen. Per kind zal dus gewoon moeten worden bekeken welk soort onderwijs het best bij hem past. Pas als een kind in een ‘gewone’ nauwelijks te handhaven is - ook niet met behulp van medicatie - of heel veel moeite heeft om bij te blijven, wordt Speciaal Onderwijs een optie. Dan kan het hem weer helpen om verder te komen.Vr. 18: Wat zijn de sterke kanten van een ADHD’er ? Antw. 18: Wat zijn de sterke kanten van een ADHD’er ? ADHD’ers zijn vaak bijzonder creatief en kunnen zeer enthousiast, spontaan, open en energiek zijn. ADHD’ers die hun aandacht zeer lang op één onderwerp kunnen richten (hyperfocussen) zijn soms in staat om tot geniale ontdekkingen of oplossingen te komen. Einstein is hier een bekend voorbeeld van. Verder kunnen ze erg gevoelig en zorgzaam zijn en een goed inlevingsvermogen hebben.Vr. 19: Je vermoed... ADHD en dan? Antw. 19: Je vermoed... ADHD en dan? Belangrijk is om dan onderzoek te laten doen, dit kan ALLEEN door een adhd-specialist! Deze zijn te benaderen via de Regionale Specialisten van elke provincie. Wanneer u de Regionale Specialist van uw provincie belt, verwijst deze u door naar een ADHD-Specialist bij U in de buurt. De namen van de Regionale Specialisten van het 'Netwerk ADHD bij volwassenen' zijn: Groningen: mw. A. van Lammeren, psychiater Ac. Ziekenhuis Groningen Postbus 3001 9700 RB Groningen 050 - 3612008 Friesland: hr. M.N.A. Santana, psychiater GGZ Friesland Sixmastraat 1 8901 BS Leeuwarden 058 - 2848856 Drenthe: dhr. G.J. van Gelderen, vrijgevestigd psychiater, ADHD centrum Doevenkamp Doevenkamp 9a 9401 KN Assen 0592 - 309316 Overijssel: mw. P.J.M. van Wijngaarden, psychiater Verslavingskliniek Zwolle VK2 dr. van Thienenweg 8 8025 AL Zwolle 038 - 4540855 of 0572-369492 Gelderland: mw. C. Dokter, psychiater Riagg Oost Veluwe Stationsstraat 47a 7301 GC Apeldoorn 055 - 5262626 Noord-Brabant: hr. P.J.B. Carpentier, psychiater GGZ 's Hertogenbosch Postbus 70058 5201 DZ 's Hertogenbosch 073 - 6585111 Noord-Holland: A. Pull, arts/psychotherapeut De Geestgronden Schipholpoort 20 2034 MA Haarlem 023 - 5300500 Zuid-Holland: mw. L.E. Kalma, psychiater GGZ Delfland Reinier de Graafweg 7A 2625 AD Delft 015 - 2608776 Zeeland: hr. A.G. Kunst, psychiater Streekziekenhuis Walcheren Koudekerkseweg 88 4380 DD Vlissingen 0118 - 425245 Utrecht: mw N. Buitelaar, psychiater Riagg Stad Utrecht Tolsteegsingel 2a 3582 AC Utrecht 030 - 2587887 Limburg: dhr. J Cornelis, psychiater Psycho-Medisch Streekcentrum Vijverdal Maastricht 043 - 3685444 Vr. 20: Hoe herken je ADHD? Antw. 20: Hoe herken je ADHD? Van de hak op de tak... Rondrennen, de aandacht ergens niet bij kunnen houden, niet luisteren: het hoort bij kinderen. Ook volwassenen kunnen zich soms moeilijk concentreren, maken slordigheidsfouten of zitten onrustig te schuiven tijdens een vergadering. Maar bij sommige kinderen en volwassenen overheerst het gebrek aan concentratie en rust. Ze hebben moeite het dagelijks leven te organiseren en te plannen. Schoolprestaties en werk lijden hier ernstig onder. Ze hebben ook problemen in contacten met leeftijdgenoten en zijn thuis moeilijk hanteerbaar. Zulke kinderen en volwassenen lijden aan een aandachtstekortstoornis met hyperactviteit, vaak afgekort tot ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder, ook wel vertaald met Alle Dagen Heel Druk). Vroeger werd dit ook wel (niet helemaal juist) Minimal Brain Damage (MBD) genoemd. Let op: ADHD komt zowel bij kinderen als volwassenen voor !Vr. 21: Wat zijn de verschijnselen bij ADHD? Antw. 21: Wat zijn de verschijnselen bij ADHD? Een kind of volwassene kan ADHD hebben wanneer meerdere van onderstaande verschijnselen aanhoudend sterk aanwezig zijn, zowel thuis als op school of in sociale contacten. Aandachts- en concentratieproblemen Kinderen en volwassenen met ADHD zijn snel afgeleid. Elke prikkel - de telefoon, een kat in de tuin of een klasgenoot die zit te giechelen, maar ook de eigen fantasie en gedachtegang - laat hun aandacht afdwalen, waardoor ze vergeten waar ze mee bezig waren. Daardoor maken ze dingen niet af, beginnen om de haverklap aan iets anders en maken veel fouten. Verder kunnen kinderen en volwassenen met ADHD moeilijk luisteren en dingen onthouden, waardoor andere mensen het gevoel hebben nauwelijks contact met hen te krijgen. Ze vergeten afspraken en verjaardagen en raken spullen kwijt. Hyperactiviteit of overbeweeglijkheid Kinderen met ADHD wiebelen, draaien of friemelen voortdurend of tikken steeds met hun voet op de grond. Ze praten veel en druk en kunnen erg doordraven. Bij volwassenen met ADHD lijkt de hyperactiviteit op het oog vaak afgenomen. Van binnen voelen ze zich echter nog even onrustig als vroeger. Ze hebben geleerd de neiging tot bewegen te onderdrukken. Mensen met ADHD kunnen zich moeilijk ontspannen. Impulsiviteit Kinderen en volwassenen met ADHD handelen vóór ze denken. Ze doen onbezonnen dingen. Ze vallen mensen in de rede, flappen dingen eruit, geven antwoord voordat de vraag helemaal is gesteld en dringen voor zonder dit in de gaten te hebben. Overige verschijnselen heftige en onvoorspelbare emotionele uitbarstingen, bijvoorbeeld driftbuien en huilbuien. Dit komt ten dele door de ADHD, ten dele uit frustratie doordat veel dingen niet lukken. moeite onderscheid te maken tussen hoofd- en bijzaken. moeite sociale signalen op te vangen. weinig gevoel voor tijd hebben en moeilijk kunnen plannen. Dit uit zich bijvoorbeeld in te laat komen op afspraken en opdrachten niet op tijd afkrijgen. onhandigheid, houterigheid: vaak vallen en knoeien. Bijkomende klachten of problemen ADHD gaat bij meer dan de helft van de kinderen en volwassenen gepaard met andere psychische klachten, zoals depressie en angst- en dwangstoornissen. Bij kinderen komt de combinatie met leerproblemen, zoals dyslexie (leesblindheid), en agressief gedrag nogal eens voor. Volwassenen hebben soms ook een persoonlijkheidsstoornis, bijvoorbeeld borderline. ADHD kan verder samengaan met eet-, gok-, drugs- of alcoholverslaving.Vr. 22: Wat is ADD? Antw. 22: Wat is ADD? Verschillende vormen van ADHD Sommige kinderen en volwassenen met ADHD hebben wel grote problemen hun aandacht ergens bij te houden, maar zijn niet hyperactief. Ze zijn juist opvallend stil, dromerig en passief. Deze vorm van ADHD wordt ook wel ADD genoemd, attention deficit disorder. ADHD kan zich ook uiten in grote impulsiviteit en hyperactiviteit zonder aandachtsproblemen.Vr. 23: Wat zijn de Achtergronden bij ADHD? Antw. 23: Wat zijn de achtergronden bij ADHD? Achtergronden van ADHD ADHD ontstaat vóór het zevende jaar. Bij het ontstaan spelen biologische factoren een belangrijke rol. De verwerking van informatie uit de buitenwereld in de hersenen verloopt bij mensen met ADHD anders dan bij mensen zonder ADHD. Bij het onstaan hiervan is aanleg, met name erfelijkheid van groot belang: ADHD komt in bepaalde families vaker voor. Soms kan de aandoening het gevolg zijn van een hersenbeschadiging, bij de geboorte of door infectie of ernstig hoofdletsel. Verder kunnen persoonlijkheid en temperament de ADHD versterken: sommige mensen zijn ‘van nature’ impulsiever, opvliegender, beweeglijker of dromeriger dan anderen. Sociale factoren kunnen maken dat de ADHD tot uiting komt of verergert. Bijvoorbeeld spanningen tussen ouders, een chaotische opvoedingssituatie, veel afkeuring of pestgedrag op school.Vr. 24: Tips voor ouders van een kind met ADHD... Antw. 24: Tips voor ouders van een kind met ADHD... Zorg voor een duidelijke dagindeling, vaste regels en vaste plaatsen voor dingen in huis. Geef eenvoudige, korte opdrachten en regels. Geef uw kind complimenten voor goed gedrag en stimuleer leuke eigenschappen. Als uw kind ergens helemaal in opgaat, zoals een spannend computerspel, denk dan niet ‘hij kan het dus best, als hij maar wil...’. Dat is niet waar. Neem voldoende tijd voor uzelf, uw partner, uw andere kinderen en uw vrienden. Praat met de leerkrachten over de ADHD en de benadering van uw kind. Zoek meer informatie over ADHD, in bibliotheek, boekhandel of op internet.(lotgenotencontact) Zoek tijdig hulp.Vr. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Antw. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Door Dr Edward M. Hallowel en Dr John R. Ratey Vertaald door Sander J. Alkemade De behandeling van ADD begint met hoop. De meeste mensen die ontdekken dat ze ADD hebben, of het nu kinderen zijn of volwassenen, hebben geleden onder een hoop pijn. The emotionele beleving van ADD wordt overspoeld met schaamte, vernedering en zelf-kastijding. Tegen de tijd dat de diagnose ADD is gesteld, hebben veel mensen met ADD hun zelfvertrouwen verloren. Velen hebben verschillende therapeuten bezocht, zonder echt geholpen te zijn. Waardoor ze uiteindelijk alle hoop hebben verloren. De belangrijkste stap aan het begin van de behandeling is het opnieuw inprenten van hoop. Individuen met ADD kunnen zijn vergeten wat hun goed kanten zijn. Ze kunnen, ergens in het verleden, ieder vertrouwen hebben verloren in de mogelijkheid dat er eens iets wél goed zal uitpakken. Ze zitten vaak opgesloten in een soort hardnekkige vasthoudend patroon, waarbij alle theorie, behoorlijk veel veerkracht en inventiviteit ervoor moet zorgen dat ze hun hoofd boven water houden. Het is een tragisch verlies, het te snel opgeven van het leven. Maar veel mensen met ADD zien geen andere weg, dan voortdurend en herhaaldelijk falen. Hoop, is voor hun, het risico nemen om nogmaals tegen de vlakte gemept te worden. En toch, hebben deze mensen een enorme capaciteit om te hopen en te dromen. Meer nog dan de meeste mensen, hebben personen met ADD een fantastisch voorstellingsvermogen. Ze denken in het groot en ze dromen grote dromen. Ze kunnen de kleinste mogelijkheid aangrijpen en zich voorstellen hoe ze dit kunnen veranderen in een belangrijke doorbraak. Ze kunnen een toevallige ontmoeting kunne doen uitlopen op een geweldige avond uit. Ze floreren door hun dromen en ze hebben organisatorische methoden nodig om duidelijk te zijn en om ze op het goede spoor te houden. Maar zoals met de meeste dromers, gaan ze mank als de droom uit elkaar spat. Meestal als de diagnose ADD gesteld is, is dit uiteenspatten van dromen vaak genoeg gebeurd om ervoor te zorgen dat ze ervoor uitkijken om nog eens hoop te hebben. Het kleine kind houdt liever zijn mond, dan weer gepest te worden. De volwassene houdt liever zijn mond dicht dan het risico te lopen dat de zaken weer volledig in de soep lopen. De behandeling, moet dus beginnen met hoop. We verdelen de behandeling van ADD meestal in 5 basis gebieden: 1. Diagnose 2. Educatie 3. Structuur, ondersteuning en begeleiding 4. Verschillende vormen van psychotherapie 5. Medicatie In dit foldertje, zullen we een paar algemene principes aangeven, die los van de medicamenteuze benadering, op zowel de behandeling van kinderen alsook volwassenen met ADD van toepassing zijn. Een manier om de niet medicamenteuze behandeling van ADD te organiseren geschiedt via het geven van praktische suggesties of "tips" in de omgang. Vijftig van dergelijke tips staan hieronder weergegeven: (I) Inzicht en educatie. 1. Zorg dat je zeker bent van de diagnose. Zorg dat je werkt met een professional met een werkelijk begrip van ADD en die ervoor zorgt dat andere vergelijkbare of samenhangen de ziekten kunnen orden uitgesloten, zoals angststoornissen, depressie, schildklierproblemen, bipolaire stoornis, of obsessive-compulsive disorder. 2. School jezelf bij. Misschien is het allerbelangrijkste voor een goede behandeling wel, een goed begrip van de ziekte ADD. Lees boeken. Praat met deskundigen. Praat met andere volwassenen met ADD. Je bent dan in staat om je eigen behandeling op te stellen die past bij jouw specifieke versie van ADD. 3. Coaching. Het is handig voor je om een coach te hebben, iemand die dicht bij je staat, maar altijd met humor. Je coach kan je helpen om georganiseerd te blijven, ervoor zorgen dat je aan activiteiten blijft werken, je aanmoedigen of je helpen herinneren dat je weer aan het werk moet. Vriend, collega, of therapeut (het is mogelijk dat je partner je coach wordt, maar dit is wel riskant), een coach is iemand die ervoor zorgt dat zaken daadwerkelijk worden gedaan, je aanspoort zoals een trainer doet, je in de gaten houdt en meestal aan jouw kant staat. Een coach kan ongelooflijk behulpzaam zijn in de behandeling van ADD. 4. Aanmoediging. Volwassenen met ADD hebben grote hoeveelheden aanmoediging nodig. Dit is gedeeltelijk te wijten aan het feit dat ze enorme hoeveelheden zelfkritiek hebben, wat jaar in jaar uit alleen maar meer werd. Maar het gaat verder dan dat. Meer dan de doorsnee persoon, raakt de ADD volwassene de weg kwijt zonder aanmoediging en bloeit hij helemaal op als een kerstboom wanneer hij het wel krijgt. Vaak willen ze voor een ander werken volgens een patroon dat ze niet voor zichzelf zullen doen. Dit is niet "slecht", het is gewoon zo. Dit moet worden herkend en er moet gebruik van worden gemaakt. 5. Realiseer je wat ADD NIET is, bijvoorbeeld ruzie met je moeder. 6. Leid anderen op en betrek ze erbij. Net zoals het voor jou belangrijk is om je ziekte te begrijpen, zo geldt dat net zo goed, misschien zelfs wel meer voor de mensen in je omgeving. Familie, school, werk, vrienden. Zodra ze door hebben waar het om draait, begrijpen ze je beter en kunnen zelfs behulpzaam zijn. 7. Voel je niet meer schuldig over het feit dat je bezigheden zoekt met een grote mate van stimulatie. Begrijp dat je juist wordt aangetrokken tot sterk stimulerende situaties. Probeer ze alleen verstandig uit te zoeken en lig niet meer wakker over de "verkeerde" keuzen. 8. Luister naar de feedback van betrouwbare anderen. Volwassenen (en kinderen) met ADD zijn beruchte zelfobservanten. Ze gebruiken veel, van wat kan worden opgevat als ontkenning. 9. Overweeg om bij een supportgroep te gaan, of er zelf eentje op te richten. De meeste belangrijke informatie over ADD is helaas nog niet in de boeken terecht gekomen, maar blijft opgeslagen in de hoofden van mensen die ADD hebben. In een supportgroep kan deze informatie naar buiten komen. Bovendien bieden supportgroepen vaak precies de hulp die zo hard nodig is. 10. Probeer af te komen van alle negativiteit die zich door de jaren in je heeft opgebouwd, als je jaren door het leven bent gegaan, zonder te weten dat je ADD had. Een goede psychotherapeut kan hierbij behulpzaam zijn. 11. Voel je niet gebonden door conventionele carrière of conventionele manieren van omgaan met alles. Geef jezelf toestemming om jezelf te zijn. Stop met jezelf wijs te maken, dat je moet zijn zoals je altijd dacht dat je zou moeten zijn, dus bijvoorbeeld de model student, het georganiseerde staflid, en laat jezelf zijn zoals je bent. 12. Onthoudt, dat wat je hebt een neuropsychiatrische conditie is. Het is genetisch overgedragen. Het wordt veroorzaakt door biologie, door de manier waarop je hersenen 'bekabeld' zijn. Het is geen ziekte van de wil en ook geen moreel falen. Het wordt ook niet veroorzaakt door een zwakte in je karakter en ook geen onvermogen om volwassen te worden. De genezing kan dus ook niet worden gevonden in de kracht van de wil, ook niet in straf, niet in opoffering en ook niet in pijn. ONTHOUD DIT ALTIJD. Hoewel veel mensen dit toch proberen, zijn er velen met ADD die veel moeite hebben om te accepteren dat de ziekte zijn grondslag vindt in biologie, in plaats van in het karakter. 13. Probeer anderen te helpen, die ADD hebben. Je leert er namelijk een hoop van over de ziekte en haar verloop, en je bovendien voel je jezelf er beter door. (II) Beter Presteren. 14. Externe structuur. Structuur is de fundering in de non-medicamenteuze behandeling van kinderen met ADD. en waarschijnlijk geldt dit net zo voor volwassenen. Vervelend om op te stellen, maar eenmaal geïnstalleerd werkt structuur als de muren van de baan rond de bobslee. Ze zorgen ervoor dat je als een raket naar beneden kan en niet uit de baan vliegt. Maak frequent gebruik van : - lijsten - kleur codering - reminders/herinneringen aan iets - briefjes/notities voor jezelf - rituelen - archieven 15. Kleur codering. Zoals hierboven al genoemd, verdient kleurcodering extra aandacht. Veel mensen met ADD zijn visueel georiënteerd. Doe hier je voordeel mee, door zaken te herinneren middels kleuren: Archieven, memo's, brieven, teksten, roosters etc. Bijna alles wat je normaal in zwarte letters op wit papier zet, kan beter worden herinnerd, vastgehouden en daardoor stimulerender werken. door het gebruik van kleur. 16. Gebruik pizzazz (zelfs Kramers woordenboek laat het hier afweten, een snickers voor degene die het weet :-) Rekening houdend met tip #15, probeer je omgeving zo stimulerend mogelijk in te richten, zonder dat je overloopt. 17. Richt je omgeving in op beloning in plaats van dat je constant wordt gedemotiveerd. Om te begrijpen hoe een demotiverende omgeving eruit ziet, hoeven veel ADD volwassen maar terug te denken aan hun (middelbare) schooltijd. Nu je de vrijheid hebt van een volwassene, kun je het leven zo inrichten, dat je niet steeds wordt herinnerd aan je tekortkomingen en grenzen. 18. Houdt er rekening mee en accepteer dat X % van de projecten waar je mee bezig gaat, relaties die je hebt en verplichtingen ongetwijfeld volledig de mist in gaan. 19. Omhels uitdagingen. ADD mensen worden gedreven door uitdagingen. Zolang je weet dat er niet van alles iets terecht komt, en je niet te perfectionistisch wordt of vaag, lukt het je om een heleboel dingen wel goed te doen en blijf je uit de problemen. 20. Stel deadlines. Dus data (en niet datums) waarop iets persé gedaan moet zijn. 21. Breek grote klussen in kleine klusjes op. Verbind deadlines aan de kleinere klusjes. Dan zal namelijk, als was het tovenarij, de grote taak als vanzelf gedaan worden. Dit is één van de meest simpele en effectieve methoden van alle organisatorische methoden. Vaak kan een grote klus gevoelsmatig een overweldigend effect hebben op iemand met ADD. Alleen de gedachte al om eraan te gaan werken, kan er voor zorgen dat er niet eens aan begonnen wordt. Aan de andere kant, als een grote klus in kleinere klusjes wordt opgebroken, blijkt het vaak erg makkelijk om die uit te voeren. 22. Stel prioriteiten. Voorkom uitstellen. Als het druk wordt, verliest een persoon met ADD het perspectief: Het betalen van een parkeerboete kan net zo moeilijk worden als proberen de brand te blussen die in je prullenbak is ontstaan. Stel prioriteiten. Haal een keer diep adem. Doe de belangrijkste dingen eerst. Uitstellen, is éen van de basishandelingen van mensen met ADD. Je moet jezelf veel discipline opleggen om dit aan te zien komen en waar mogelijk uit de weg te gaan. 23. Accepteer dat je bang bent voor het feit dat zaken goed gaan. Accepteer scherpe kantjes als dingen te makkelijk gaan. Of als er eens geen conflict is. Maak dingen ook niet mooier dan ze zijn, om ze stimulerender te maken. 24. Probeer uit te vinden, waar en onder welke omstandigheden je het beste werkt: In een luidruchtige kamer, in de trein, ingepakt in drie dekens, luisterend naar muziek, whatever (is best een nederlands woord SJA). Kinderen en volwassenen met ADD presteren vaak het best onder nogal vreemde omstandigheden. Laat jezelf werken onder de omstandigheden waarbij je het best presteert. 25. Weet, dat het prima is om twee dingen tegelijk te doen: Dus met iemand praten en ondertussen breien, Stevig nadenken terwijl je onder de douche staat, of een stukje gaan hardlopen terwijl je een vergadering voorbereidt. Vaak moeten mensen met ADD meerdere dingen tegelijk doen, om überhaupt iets af te ronden. 26. Doe iets waar je goed in bent. Wederom, als het je makkelijk lijkt af te gaan, prima. Er is geen enkele regel die bepaalt dat je alleen maar dingen moet doen die je niet goed kan. 27. Hou ruimte vrij tussen afspraken om je gedachten even op een rijtje te zetten. Overgangen zijn moeilijk voor ADD'ers en mini-pauzes kunnen de overgang vergemakkelijken. 28. Hou een notitieboekje bij de hand, in de auto, naast je bed of in je jas. Je weet namelijk nooit wanneer je een goed idee krijgt en ook niet wanneer je iets moet onthouden. 29. Lees met een pen in je hand. Niet alleen om dingen te onderstrepen of in de kantlijn te schrijven, maar ook voor de onvermijdelijke stroom van andere gedachten die opkomen tijdens het lezen. (III) Omgaan met stemmingen. 30. Plan een structurele "uitblaastijd" in. Maak iedere week wat tijd vrij om gewoon even niets te doen en alles te laten vallen. Wat je ook wil doen : Jezelf bombarderen onder harde muziek, naar de racebaan gaan, een feest(maal) houden. Kies een activiteit waar je jezelf af en toe helemaal in kan verliezen. 31. Laadt regelmatig je eigen batterijen weer op. Samenhangend met # 30 , hebben mensen met ADD, dagelijks een paar momenten nodig om wat tijd te verspillen, zonder dat ze zich schuldig voelen. Een manier om deze tijd zonder schuldgevoel door te komen, is door het opladen van je batterijen te noemen. Doe een dutje. Kijk tv, mediteer. Iets rustig. Relaxend. Ontspannen. 32. Kies "goede" behulpzame verslavingen, zoals bijvoorbeeld sport. Veel volwassenen met ADD hebben een aanleg voor verslavend of dwangmatig gedrag in hun persoonlijkheid, in de zin dat ze altijd wel ergens aan verslaafd zijn. Zorg dat dit iets is waar je beter van wordt. 33. Begrijp stemmingswisselingen en leer hier mee omgaan. Begrijp dat je stemmingen doorlopend kunnen veranderen, ongeacht wat er in de wereld gebeurt. Verspil geen tijd met je af te vragen waar de stemmingswisseling vandaan komt en zoek ook niemand om de schuld te geven. Richt jezelf liever op leren accepteren dat je een slechte bui hebt, wetende dat het wel weer over gaat, en zoek manieren om het sneller te laten overgaan. Verandering van handelingen, bijvoorbeeld deelnemen aan een nieuwe activiteit (liefst interactief, dus niet kijken naar zwemmen, maar het zelf gaan doen), maar een gesprek houden met een vriend of gaan tennissen of een boek lezen, helpt enorm om over de stemming heen te komen. 34. Hou er rekening mee dat de volgende cyclus veel voorkomt bij volwassen met ADD: - Iets "prikkelt" je psychologisch systeem, een verandering of een overgang, een teleurstelling of zelfs een succes. Het voorgaande kan behoorlijk triviaal zijn. - Deze "prikkeling" wordt gevolgd door een mini-paniek, met een opeens optredend verlies van perspectief, de wereld wordt op zijn kop gezet. - Je probeert om te gaan met deze paniek door je vaak obsessief en volhardend te richten op één aspect van de situatie. Dit kan een uur duren, of een dag of zelfs een paar maanden. 35. Leg scenario's/plannen klaar tegen de onvermijdelijke verveling. Maak een lijst van vrienden die je dan belt. Houdt een paar video's bij de hand die je altijd boeien en ervoor zorgen dat je helemaal wordt afgeleid. Zorg dat je makkelijk kan gaan sporten. Zorg dat je een bokszak of kussen bij de hand hebt om tegenaan te meppen als je extra veel kwade energie in je hebt. Bereidt een paar peptalks voor die je tegen jezelf kan houden zoals "Je bent dit al eens vaker tegengekomen, dit is gewoon de ADD-blues (ADD-dip), het zal snel weer over zijn, Alles gaat verder goed." 36. Verwacht depressie na succes. In het algemeen klagen mensen met ADD erover dat ze na een succes paradoxaal genoeg depressief worden. Dit komt omdat de enorme stimulatie van het achternajagen of verkrijgen van een doel, of de voorbereiding is verdwenen. De klus is geklaard. Of hij nou wint of verliest, iemand met ADD mist het probleem, de enorme stimulatie en voelt zich depressief. 37. Leer symbolen, slogans, gezegden als ezelsbruggetjes bij het adresseren van tegenvallers, fouten, missers, vergeten afspraken of stemmingswisselingen, die ervoor zorgen dat je de zaken snel weer in het juiste perspectief ziet. Dus als je linksaf slaat in plaats van rechtsaf waardoor de hele groep een omweg maakt van 20 minuten, zeg dan gewoon "Oh, daar gaat mijn ADD weer", Dan dat je een zes uur durende ruzie krijgt over het feit dat je onbewust probeert de hele trip te saboteren. Dit is geen excuus. Je blijft nog steeds verantwoordelijk voor je daden, maar het is goed om te weten waar je daden vandaan komen en waarvan niet. 38. Gebruik "time-outs" zoals bij kinderen. Als je overstuur bent of overgestimuleerd, neem dan een time-out. Ga even weg. Ontspan jezelf. 39. Leer opkomen voor jezelf. Volwassenen met ADD zijn er zo aan gewend om te worden bekritiseerd, dat ze onnodig veel in de verdediging springen als ze voor zichzelf willen opkomen. Probeer af te stappen van die verdedigende houding. 40. Voorkom voortijdige beëindiging van een project, een ruzie, een deal, een afspraak of een gesprek. Probeer niet gelijk alles af te kappen, ook al jeuken je handen om dat toch te doen. 41. Probeer succesvolle momenten te verlengen en te onthouden. Ook over langere tijd. Je moet jezelf hier bewust en expres in trainen, omdat je het anders weer net zo snel vergeet. 42. Onthoud dat ADD er meestal ook voor zorgt dat je overmatige interesse en aandacht (HYPERFOCUS) besteedt aan iets. Deze overmatige aandacht kan zowel constructief als destructief werken. Kijk uit voor het destructieve gebruik: De aanleg om obsessief en vastgebeten vast te houden aan één of ander ingebeeld probleem, zonder het los te kunnen laten. 43. Sport veel en vaak. Je moet dit in je leven opnemen en erin houden. Sport is zonder meer eén van de beste behandelingen van ADD. Het helpt om agressie en overmatige energie op een positieve manier kwijt te raken. Het zorgt ook voor ruis-onderdrukking in je geest, het stimuleert je hormonale en neurochemische systeem op een natuurlijke, therapeutische manier en het ontspant en kalmeert je lichaam. Als je dat allemaal optelt bij de algemeen bekende gezondheidsredenen om aan sport te doen, dan zie je hoe belangrijk dit punt is. Maak er iets leuks van, zodat je er langere tijd mee bezig kan blijven, zo niet de rest van je hele leven. 44. Maak een goede keuze uit de mensen waarmee je omgaat. Het valt op hoezeer een ADD volwassene kan opbloeien door de keuze voor een specifiek maatje. 45. Leer te lachen om jezelf en anderen, met betrekking tot je symptomen, aangaande je vergeetachtigheid, je onvermogen om op tijd te letten, je tactloosheid of je impulsiviteit, of wat dan ook. Als je namelijk ontspannen genoeg bent om de lol van dit alles in te zien, dan zullen anderen je veel meer vergeven. 46. Plan activiteiten met vrienden. Houd je echt aan deze geplande activiteiten. Het is essentieel dat je verbonden blijft met andere mensen. 47. Zoek groepen en wordt er lid van, als je merkt dat mensen je mogen, waarderen, begrijpen of blij zijn dat je er bent. 48. Tegenovergesteld aan 47. Blijf niet te lang hangen bij groepen waarvan je de indruk hebt dat ze je niet waarderen, of begrijpen. 49. Deel complimenten uit, let op andere mensen. In het algemeen, leer sociale vaardigheden, zoals bijvoorbeeld van je coach. 50. Stel sociale deadlines.Vr. 26: Wat zijn de verschillen tussen ADHD en Bordeline? Antw. 26: Verschillende benadering bij ADHD en Borderline We weten inmiddels dan ADHD vaak verward wordt met Borderline, omdat beide stoornissen hoog scoren op dezelfde diagnostische criteria. Een specifieke ADHD-test, waardoor het onderscheid kan worden gemaakt, bestaat helaas nog niet. Toch zijn er een aantal punten die ikzelf onder de aandacht wil brengen: kenmerken waaraan zowel een ADHD'er als een Borderliner voldoen, maar beiden met een compleet andere motivatie. Kun je onderscheid maken tussen impulsiviteit bij mensen met ADHD en Borderline? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline is impulsief gedrag zelf-destructief. Impulsief gedrag wordt vertoond om depressieve klachten te verlichten. 2. Bij ADHD behelst impulsiviteit schijnbaar alles. ADHD'ers hebben altijd moeite zich te concentreren op een bezigheid, of zij zich nu goed of depressief voelen. Hoe zit het met de relatieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline komen veel relatieproblemen voort uit verlatingsangst. Veel Borderliners hebben een kindertijdverleden waarin zij aan hun lot zijn overgelaten. Zij hebben op jonge leeftijd niet geleerd zich te hechten aan iemand, en dit probleem duurt voort wanneer zij volwassen zijn. Borderliners kenmerken zich door aantrekken en afstoten. 2. Bij ADHD komen veel relatieproblemen voort uit het feit dat zij buitensporige stemmingswisselingen hebben. Wanneer zij "up" zijn (en dat kan door de eenvoudigste dingen veroorzaakt worden), zijn zij geanimeerd gezelschap, maar wanneer zij even later "down" zijn (ook door de meest triviale dingen) willen zij het liefst met rust gelaten worden of juist vermaakt worden. Het vergt heel veel van een partner om te gaan met de onvoorspelbaarheid van een ADHD'er. Wat is het verschil in concentratieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Een Borderliner kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "leeg" voelt. 2. Een ADHD'er kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "overvol" voelt, overspoeld door een stroom aan andere gedachten en prikkels. Ik denkt dat een onbehandelde ADHD een belangrijke oorzaak is van Borderline. ADHD kan heel "goed" samengaan met Borderline. Symptomen die geassocieerd worden met Borderline, zoals "het niet in staat zijn dingen af te maken", zijn bijvoorbeeld typische ADHD-symptomen!!! In een later stadium zal ik hier uitgebreider aandacht aan besteden.Vr. 27: Is ADHD een "modediagnose"? Antw. 27: De diagnose ADHD bestaat al meer dan 40 jaar, onder deze en andere namen (waaronder Minimal Brain Damage, MBD). De eerste rapportage over de effecten van amfetamine-achtige stoffen bij drukke kinderen dateert zelfs al van 1937! Deze lange geschiedenis lijkt niet zo modegevoelig. <BR> De laatste twintig jaar is veel wetenschappelijk onderzoek naar ADHD bij kinderen gedaan, waardoor veel meer duidelijk is geworden over de oorzaken, de hersenfunctiestoornissen en effectieve behandelingen. <BR><BR> Deze kennis dringt de laatste tijd via de media ook door tot het grote publiek. Hierdoor melden zich veel kinderen en volwassenen voor hulp omdat ze zichzelf herkennen in het beeld. <BR> Dit betekent niet dat ADHD opeens méér voorkomt of per se vaker dan reëel is wordt gediagnosticeerd. Er lijkt veeleer sprake van een inhaalslag. Op termijn zal ADHD een gewone diagnose worden, waarvan bekend is wat het is en dat behandeling mogelijk is. <BR> Overigens lijkt de kans op zowel overdiagnostiek als onderdiagnostiek van ADHD juist nu wel het grootst, nu hulpverleners nog niet allemaal voldoende zijn bijgeschoold om op de juiste wijze te diagnosticeren. Hopelijk zal nascholing van hulpverleners dit probleem op den duur oplossen.Vr. 28: Kan ADHD ook worden behandeld zonder medicijnen? Antw. 28: De meeste mensen stellen deze vraag als de diagnose wordt gesteld. Bijna niemand wil medicijnen gebruiken. Het maakt dat men dagelijks wordt herinnerd aan het feit dat er iets hapert in het hoofd. Medicijnen gebruiken is voor veel mensen in het begin moeilijk, het kost tijd om te accepteren dat medicatie nodig is. Anderzijds veroorzaakt ADHD soms zoveel last voor het dagelijks functioneren dat nauwelijks met medicijnen kan worden gewacht. Men hoopt en verwacht dan soms een wonder. Soms is het ook wonderlijk om te zien hoe iemand opknapt met de toename van controle over het eigen gedrag. Meestal echter is het na behandeling met medicijnen hard werken om de puinhoop te overzien, te aanvaarden en (met hulp) te gaan aanpakken. Medicatie is dus slechts het begin van de behandeling, maar wel een belangrijk begin. <BR> De diagnose ADHD is voor veel mensen een keerpunt. Het feit dat de problemen in een ander licht worden gesteld is vaak al een enorme opluchting. Veelgehoorde opmerkingen zijn: De dingen vallen op hun plaats of Ik kan het nu een plek geven. Men hoeft zichzelf niet meer steeds de schuld te geven van mislukkingen. Sommigen geeft dit zoveel energie dat ze denken geen medicijnen nodig te hebben. Hoewel niet is uit te sluiten dat dit voor enkelen opgaat, is niet onderzocht hoe het deze mensen na verloop van tijd vergaat. Op basis van het levenslange patroon van klachten en disfunctioneren valt eigenlijk niet te verwachten dat met alleen een verklaring voor de klachten (de diagnose) alle problemen zijn op te lossen. <BR> Behandeling met alleen coaching, begeleiding bij de planning van huishouden en werk, is op zich mogelijk. Maar omdat de kernsymptomen van ADHD niet veranderen, blijft men dan langer afhankelijk van de hulp van anderen. Het probleem bij ADHD is immers dat geleerde vaardigheden niet goed beklijven of dat oude gewoonten na verloop van tijd weer de kop op steken. De enorme energie die het kost om de controle te handhaven is niet langdurig op te brengen. Het zelf op tijd aan afspraken denken, vooruit denken, niet uitstellen, zijn zaken die niemand kan overnemen. Deze hersenfuncties worden direct door Ritalin bebloed. <BR> Men weet eigenlijk niet wat het is om overzicht te hebben over eigen plannen, geld en tijd. Daarom wordt geadviseerd in elk geval een behandeling met Ritalin te proberen, om daarna te beoordelen of de voordelen tegen de nadelen opwegen. <BR> De ervaring leert dat behandeling zonder medicijnen minder, en minder snel, resultaat oplevert. Het ordenen, het organiseren, het maken van keuzes blijft chaotisch. De behandeling zelf komt hierdoor vaak al niet goed van de grond, bijvoorbeeld omdat de afspraken niet goed in de agenda staan of omdat men vergeet in de agenda te kijken. Van dergelijke simpele problemen hangt het beginnen met de behandeling al af, laat staan het volhouden.Vr. 29: Hoe ziet de toekomst er uit van iemand met ADHD die pas als volwassene is gediagnosticeerd? Antw. 29: Deze vraag suggereert dat een diagnose op volwassen leeftijd slechter is voor de toekomst dan een diagnose op jongere leeftijd. Dat lijkt logisch, maar in feite is dat niet bekend. De prognose of het beloop blijkt afhankelijk van veel meer factoren dan alleen de ADHD en de eventuele behandeling. Voor de prognose blijken de bijkomende stoornissen (zoals depressies, angsten, gedragsstoornissen, alcohol- en drugsmisbruik) en de sociale omgeving thuis (bijvoorbeeld gescheiden ouders of ouders met psychische problemen) een grote rol te spelen. Daarbij moet in aanmerking worden genomen dat ADHD alleen, zonder bijkomende problemen, vrij zeldzaam is. Vr. 30: Hoe zit het met Ritalin in het verkeer? Antw. 30: Wie rijexamen wil doen, heeft daarvoor een geschiktheidsverklaring nodig. Sinds begin 2001 wordt zo'n verklaring steeds vaker geweigerd aan volwassenen met ADHD die Ritalin gebruiken. Soms alleen voor het behalen van het zogenaamd 'groot rijbewijs' (categorie C), maar steeds vaker ook voor het behalen van het A- of B-rijbewijs (voor het besturen van een motor of personenauto). Die weigering wordt dan gebaseerd op het feit dat Ritalin behoort tot de groep van de amfetaminen (stimulantia) en onder de opiumwet valt. Het CBR beroept zich daarbij op hoofdstuk 2.2 van de 'Regeling eisen geschiktheid', waarin staat dat behandeling met stimulantia iemand ongeschikt maakt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer: "De werkzaamheid en bijwerkingen van deze middelen op lange termijn zijn doorgaans niet goed te voorspellen. Het gaat daarbij om veranderingen in stemming of gedrag, zoals ernstige vormen van depressie of vermoeidheid. Behandeling met deze middelen maakt iemand daarom ongeschikt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer." <BR> Zowel de artsen bij het CBR als veel deskundigen op het gebied van ADHD erkennen dat hier sprake is van verouderde inzichten. Iemand met ADHD is immers juist beter geconcentreerd mét dan zonder Ritalin. Intussen zitten jongeren en volwassenen met ADHD met de frustratie dat ze óf met hun medicatie moeten stoppen om te mogen rijden, óf in de verleiding komen onjuiste gegevens in te vullen óf niet aan het gemotoriseerde verkeer kunnen deelnemen (met alle beperkingen van dien voor het zelfvertrouwen, het sociale en beroepsleven). <BR> In onderzoek werden zeven jongvolwassenen met ADHD vergeleken met normale controlepersonen wat betreft de rijvaardigheid. Ook werd de invloed van Ritalin op de rijvaardigheid bij de mensen met ADHD onderzocht. In dit onderzoek bleken ADHD-patiënten vergeleken met normaal meer ongelukken te hebben gehad, meer verkeersovertredingen te hebben begaan en - na inname van een nepmiddel of placebo - slechter te rijden tijdens een rijtest met een 'driving simulator'. De rijvaardigheid nam toe onder Ritalin. Deze uitkomst suggereert dat patiënten met ADHD voordeel kunnen hebben van behandeling met Ritalin tijdens deelname aan het verkeer. Het lijkt dan ook niet aannemelijk dat Ritalin de rijvaardigheid in negatieve zin be﮶loedt. Er is echter meer onderzoek nodig voordat de veiligheid van Ritalin in het verkeer definitief kan worden vastgesteld. <BR> Balans heeft, met hulp en steun van vele deskundigen, hierover een notitie geschreven voor de Minister van Verkeer en Waterstaat, met het verzoek de verouderde wetgeving ten spoedigste te veranderen.Vr. 31: Zijn personen met ADHD vaak hoogbegaafd? Antw. 31: Behalve voor de talloze problemen van volwassenen met ADHD wordt er tegenwoordig ook meer aandacht gevraagd voor de positieve aspecten van de stoornis. Dat is uiteraard verheugend, want niemand knapt op van alleen maar een rijtje negatieve kenmerken. In sommige populaire publicaties wordt dit echter te ver doorgetrokken. ADHD zou vaker voorkomen bij hoogbegaafden en personen met ADHD zouden meer dan gemiddeld creatief en inspirerend zijn. Uit onderzoek is dit tot nu toe echter nog niet naar voren gekomen. ADHD blijkt net zo vaak voor te komen bij hoogbegaafden als bij gemiddeld- en laagbegaafden.Vr. 32: Hoe zit het met ADHD in het verkeer? Antw. 32: Het is van belang te onderkennen welke risico?s ADHD voor deelname aan het verkeer met zich meebrengt. Uit onderzoek is namelijk bekend dat mensen met ADHD door gebrek aan overzicht, concentratieproblemen en impulsief gedrag meer kans hebben op verkeersongelukken. Adolescenten met ADHD hebben vier keer zo veel ongelukken als leeftijdgenoten zonder ADHD. Mensen met ADHD rijden vaker illegaal zonder rijbewijs, begaan meer snelheidsovertredingen en hebben vaker een rijbevoegdheidsontzegging gehad dan normaal. Bij ADHD is bovendien de kans op verslaving aan alcohol en/of drugs vergroot, waardoor de rijvaardigheid nog meer in het gedrang kan komen. <BR> Hierbij moet worden aangemerkt dat op dit moment de meerderheid van de volwassenen met ADHD niet is gediagnosticeerd en gewoon deelneemt aan het verkeer.Vr. 33: Hoe vertel ik het de werkgever? Antw. 33: Moet je de werkgever wel of niet vertellen dat je ADHD hebt? En zo ja, moet dat al in de proeftijd? En kom je dan nog wel in aanmerking voor promotie? Moet je het vertellen als er kritiek is op je functioneren, of in zo?n geval juist niet? Dit zijn moeilijke vragen waar geen algemeen antwoord op te geven is. Veel hangt af van de relatie met de werkgever en van zijn houding ten aanzien van problemen en klachten. De werkgever heeft formeel geen recht op informatie over de diagnose. Dat heeft alleen de bedrijfsarts, en dan nog alleen bij ziekte of disfunctioneren. Als er kritiek is op het functioneren kan het anders liggen dan kan het verstandig zijn aan te geven dat er problemen zijn met de concentratie of met overzicht houden en dat daarvoor reeds hulp wordt gezocht. Wellicht kan de werkgever helpen met een rustiger werkplek of hulp en steun bij het ordenen van de werkzaamheden. Het is niet verstandig om de diagnose ADHD uitsluitend als excuus voor mislukkingen aan te voeren dit geeft snel onbegrip en irritatie. Informatiefolders, boeken of materiaal van internet kunnen helpen de werkgever zo nodig te informeren over wat ADHD is, welke beperkingen het kan veroorzaken én welke oplossingen er zijn.* Veel gestelde vragen door bedrijven* Algemene informatie over klup.nl
Vr. 5: Is ADHD aangeboren? Antw. 5: Is ADHD aangeboren? Ja, maar hoe ADHD precies ontstaat, is nog steeds niet duidelijk. De onderzoeken hiernaar zijn volop in gang. ADHD is over het algemeen niet vast te stellen met behulp van bijvoorbeeld een EEG. Slechts bij 5 procent van het aantal patiënten werd een hersenbeschadiging aangetoond, meestal veroorzaakt door zuurstofgebrek tijdens de geboorte. Wel zijn er steeds meer aanwijzingen dat er bij dit soort gedragsstoornissen iets misgaat in de hersenschors in het gebied achter het voorhoofd (frontale cortex). Hier worden de plannende functies geregeld. Simpelweg komt het erop neer dat bepaalde informatie door de hersenen anders wordt verwerkt. ADHD’ers interpreteren bijvoorbeeld reacties van hun omgeving verkeerd. Opdrachtjes moeten vaak verschillende keren herhaald worden. Ze werken ongericht, het is voor hen heel moeilijk om gestructureerd een taak uit te voeren. Ook zien ze geen overeenkomsten tussen een oude en een nieuwe situatie. Als je ze vraagt hun jas op te hangen aan de kapstok, betekent dat niet dat ze dat de volgende keer - of bij een ander -automatisch ook doen. Nu geldt dat voorbeeld weliswaar voor vrijwel alle kinderen maar waar het bij een ‘gewoon’ kind om laksheid of ‘geen zin’ gaat, ontbreekt bij een ADHD-kind het gevoel voor de logica van de situatie, laat staan het vermogen om hier een routinematige handeling van te maken.Vr. 6: Is ADHD erfelijk? Antw. 6: Is ADHD erfelijk? De cijfers wijzen erop dat ADHD in grote mate erfelijk is. In minimaal 50 procent van de gevallen blijkt er een ‘familiegeschiedenis’ te zijn. Op dit moment (najaar 2000) voert het Universitair Medisch Centrum in Utrecht een onderzoek uit naar die genetische achtergrond. Hiervoor worden gezinnen onderzocht waarvan twee of meer kinderen gediagnostiseerd zijn als ADHD’er. Naar verwachting zijn er zo’n vijf tot tien genen bij de oorzaak van ADHD betrokken. Het onderzoek richt zich echter vooral op erfelijk materiaal dat de functie van dopamine beïnvloedt, omdat het medicijn Ritalin® juist hierop een gunstig effect heeft. Dopamine is een stof in de hersenen, die essentieel is bij het doorgeven van zenuwprikkels.Vr. 7: Hoeveel kinderen hebben ADHD? Antw. 7: Hoeveel kinderen hebben ADHD? Op dit moment is ADHD de door kinderartsen meest gestelde diagnose; in Nederland zouden meer dan zestig- tot vijfenzestig duizend kinderen ADHD hebben. Dit komt neer op zo’n twee `a drie op de honderd kinderen, dus gemiddeld eentje per klas. ADHD komt drie keer zo vaak bij jongens voor als bij meisjes.Vr. 8: Het lijkt wel of ADHD steeds meer voorkomt. Antw. 8: Het lijkt wel of ADHD steeds meer voorkomt. Kan dit veroorzaakt worden door de drukke samenleving waarin kinderen opgroeien? Vroeger bestond ADHD ook, alleen werden die kinderen toen gewoon ‘lastig‘ of ’druk‘ genoemd. Tegenwoordig is er veel meer aandacht voor, dus wordt het ook sneller opgemerkt. ADHD wordt niet veroorzaakt door een chaotische omgeving, maar manifesteert zich daarin wel veel sneller. Dat is verklaarbaar: een ADHD’er wordt makkelijk afgeleid en is erg gevoelig voor prikkels. Iets waar deze maatschappij bol van staat. Wel is er helaas de neiging om elke leerstoornis of ongewenst gedrag een etiketje op te plakken. Als het probleem maar een naam heeft, kan er ook een oplossing uit de kast worden gehaald. Mede daarom kunnen kinderen die problemen vertonen, te snel en ten onrechte als ADHD’er bestempeld worden. Maar soms gaan die problemen na een tijdje gewoon weer over, worden ze door iets heel anders veroorzaakt of zijn ze het gevolg van een ongestructureerde opvoeding. Het zal duidelijk zijn dat deze trend ten koste gaat van de 'echte' ADHD-patiëntjes en hun ouders. Voordat bij een ADHD-kind de diagnose wordt gesteld, zijn er vaak al jaren van getob en problemen achter de rug. Bovendien is een ADHD-kind opvoeden een veeleisende, energie- en emoties verslindende taak die non-stop doorgaat, en waarbij ouders het zich vrijwel geen seconde kunnen veroorloven om inconsequent te zijn of de aandacht te laten verslappen. Eigenlijk hebben zij zelf recht op een etiketje: dat van Superouder.Vr. 9: Kun je er overheen groeien? Antw. 9: Kun je er overheen groeien? Nee. ADHD heb je voor het leven. Maar het is wel goed mogelijk om ermee te leren leven of om het te beheersen, bijvoorbeeld door gedragstherapie en/of medicatie. Vooral de aandachtsproblemen, de onrust in het hoofd, kunnen blijven bestaan. Naar schatting heeft één procent van de volwassen ADHD’ers er nog behoorlijk veel last van, zozeer dat ze vastlopen in hun werk en relaties. Daarnaast vergroot ADHD bij kinderen de kans op gedragsstoornissen op later leeftijd. Volwassen ADHD’ers hebben meer kans op depressies, raken vaker verslaafd aan drugs en alcohol en vertonen eerder misdadig of gewelddadig gedrag.Vr. 10: Hoe groot is de invloed van voedingsmiddelen op ADHD? Antw. 10: Hoe groot is de invloed van voedingsmiddelen op ADHD? De meningen zijn (nog) verdeeld. De meeste artsen gaan er, op grond van talrijke onderzoeken, vanuit dat voeding in elk geval geen ADHD kan veroorzaken. Hooguit zouden bijvoorbeeld kleurstoffen of suiker de symptomen kunnen verergeren. Sinds kort zijn er echter nieuwe onderzoeken bekend, waaruit naar voren komt dat voeding wel degelijk een behoorlijke invloed kan hebben. Zo zou volgens het blad Fit met voeding (nr. 2 , 2000) in een onderzoek uit oktober ‘99 zijn aangetoond dat sommige voedingsmiddelen het ontstaan van ADHD kunnen bevorderen. In feite, beweren onderzoekers zelfs, kan ieder voedingsmiddel - dus niet alleen de kunstmatige toevoegingen - gedragsbeïnvloedend zijn, uitgaande van de gedachte dat elk mens uniek is in zijn eigen allergie"en en intoleranties. Hoe groot die invloed kan zijn, bleek bij een proef onder kinderen die allemaal gediagnostiseerd waren als ADHD-patiënt. Na de testperiode werd bij liefst 60 procent een aanmerkelijke gedragsverbetering geconstateerd. Een onderzoek naar eventuele overgevoeligheid voor voedingsmiddelen kan dus zeer zinvol zijn. Zolang maar in het oog wordt gehouden dat ook lichamelijke en psychosociale factoren een grote rol spelen.Vr. 11: Hoe kun je een ADHD-kind het beste helpen? Antw. 11: Hoe kun je een ADHD-kind het beste helpen? Van primair belang is een uiterst consequente en gestructureerde opvoeding. Opdrachten moeten eenvoudig en duidelijk worden gegeven. Orde en regelmaat zijn bijna van levensbelang; zodra je daarvan afwijkt verliest het kind zijn rust en ‘grip’ op de dagelijkse activiteiten. Verder is het essentieel om vooral de positieve kanten en prestaties te stimuleren en belonen. Er gaat immers al zo vaak iets fout. Voorkomen moet worden dat je in een negatieve spiraal terechtkomt. Gedragstherapie kan enorm helpen. Er zijn zowel cursussen voor ouders als kinderen. Deze worden onder andere gegeven door Riaggs. Helaas bestaan hiervoor vaak lange wachtlijsten. Daarnaast kan medicatie een goed hulpmiddel zijn.Vr. 12: Wanneer is medicatie noodzakelijk? Antw. 12: Wanneer is medicatie noodzakelijk? Als een kind er zelf zoveel last van heeft, dat zijn leven daardoor ernstig verstoord raakt of het kind ongelukkig wordt, of wanneer de leerproblemen te groot worden. De drempel om op medicatie over te gaan is voor de meeste ouders èn kinderen erg hoog. Vaak wordt eerst jarenlang alles geprobeerd om er mee te leren leven.Vr. 13: Welke medicatie wordt het meest voorgeschreven? Antw. 13: Welke medicatie wordt het meest voorgeschreven? Ritalin en Clonidine. Het meest bekende is Ritalin®, een stimulerend middel dat bij ADHD’ers juist remmend werkt op het drukke gedrag. Daardoor kunnen ze zich beter concentreren. Ritalin® werkt binnen een half uur en is na twee tot drie uur weer uitgewerkt. Het geneest dus niet, maar bestrijdt alleen de symptomen. Aan het voorschrijven van medicatie dient een uitgebreid specialistisch onderzoek vooraf te gaan, dat meer behelst dan het meten van de lichaamslengte en het gewicht. In de praktijk gaat juist dat nogal eens mis. Een van de oorzaken hiervoor is dat er simpelweg te weinig kinderpsychiaters zijn. Patiënten komen dus vaak bij Riaggs terecht, of de huis- of kinderarts schrijft na een snelle ‘diagnose’ medicatie voor. Natuurlijk zijn er ook (huis)artsen die zeer goed ingevoerd zijn in de materie, maar niet elke medicus kan daarop bogen. Het blijft een specialisme. Bovendien moet medicatie idealiter samengaan met gedragstherapie.Vr. 14: Wat zijn de nadelen van Ritalin®? Antw. 14: Wat zijn de nadelen van Ritalin®? Ritalin®, stofnaam methylfenidaat, valt onder de Opiumwet, maar wordt verondersteld niet verslavend te zijn. Er is tenminste geen bewijs voor. Wel blijkt Ritalin® een aantal bijverschijnselen te vertonen, hoewel deze niet allemaal wetenschappelijk zijn vastgesteld. Een veel gesignaleerd bijverschijnsel is verlies van eetlust. Zo’n 80 procent van de kinderen die het medicijn slikken , heeft hier last van; 10 tot 15 procent verliest daardoor behoorlijk wat gewicht. Andere bijwerkingen zijn onder meer slapeloosheid, hoofdpijn, buikpijn, een droge mond, duizeligheid en depressie. Soms treedt een snellere hartslag op of kunnen tics ontstaan. Dat Ritalin® effectief is staat vast, maar over de gevolgen van het gebruik op langere termijn is nog weinig bekend. Er kleven dus inderdaad wel nadelen aan het gebruik , maar die vormen, zeker gezien de zeer positieve uitwering van het medicijn, geen belemmering om het middel voor te schrijven. Hierbij moet worden aangetekend dat daarnaast gedragstherapie onontbeerlijk is èn de medicatie na verloop van tijd ook weer moet worden afgebouwd. Een uitgebreid onderzoek door de Gezondheidsraad naar aanleiding van de ontstane onrust (is Ritalin wel zo verantwoord?) heeft eveneens uitgewezen dat Ritalin®als een veilig middel kan worden beschouwd.Vr. 15: Is het waar dat bijna elke ADHD’er Ritalin gebruikt? Antw. 15: Is het waar dat bijna elke ADHD’er Ritalin gebruikt? Volgens de gegevens van de Stichting Farmaceutische Kerngetallen gebruiken ruim 36.000 ADHD’ers Ritalin, waaronder 31.000 die jonger zijn dan 19 jaar. Naar schatting komen er elke maand zo’n duizend gebruikers bij. Ongeveer één op de drie jeugdige ADHD ‘ers zou nu Ritalin slikken. Dat is dus nog niet de helft.Vr. 16: Zijn er ook homeopatische of ander oplossingen? Antw. 16: Zijn er ook homeopatische of ander oplossingen? Ja, er zijn verschillende homeopatische middelen die met succes gebruikt worden door ADHD’ers. Een overzicht hiervan is niet te geven; voor een goed advies moet een homeopatische arts worden bezocht, die de medicatie altijd specifiek op de patiënt zal afstemmen. Zeer recent ontdekten Amerikaanse wetenschappers dat ook nicotine (pleisters) een verbluffend positieve uitwerking op ADHD’ers hebben. Nicotine vermindert onder meer angstgevoelens en verbetert de motorische functies, oplettendheid en reactiesnelheid. .De onderzoeken verkeren nog in een experimenteel stadium. Wel staat vast dat het aantal rokers onder (volwassen) ADHD’ers drie keer zo hoog is als onder de rest van de bevolking. Een soort van zelfmedicatie dus. Verder zijn er verschillende soorten (nieuwe) gedragstherapieën , maar die laten zich hier moeilijk samenvatten in een beknopt overzicht. In één van de komende nummers van J/M zullen we daar uitgebreider op terugkomen.Vr. 17: Welk type onderwijs is het meest geschikt voor een ADHD-kind? Antw. 17: Welk type onderwijs is het meest geschikt voor een ADHD-kind? Een ADHD’er is niet dom, maar heeft moeite om zich te concentreren. In het algemeen zijn kleine(re) groepen daarom het meest geschikt, om de logische reden dat een kind daarin minder snel wordt afgeleid en meer aandacht kan krijgen. Een adequate begeleiding door de leerkracht en eventueel remedial teaching zijn ook voorwaarden, al valt het in de huidige onderwijssituatie natuurlijk niet mee om dat te realiseren. Vaak hebben ADHD’ers problemen met de fijne motoriek of een houterige grove motoriek. Behalve remedial teaching kan ook fysiotherapie hier een goede ondersteuning bieden. Een algemeen advies voor een schooltype is nauwelijks te geven. Dat hangt onder andere af van de mate waarin een kind er ast van heeft. ADHD-leerlingen verschillen immers net zoveel van elkaar als andere kinderen. Per kind zal dus gewoon moeten worden bekeken welk soort onderwijs het best bij hem past. Pas als een kind in een ‘gewone’ nauwelijks te handhaven is - ook niet met behulp van medicatie - of heel veel moeite heeft om bij te blijven, wordt Speciaal Onderwijs een optie. Dan kan het hem weer helpen om verder te komen.Vr. 18: Wat zijn de sterke kanten van een ADHD’er ? Antw. 18: Wat zijn de sterke kanten van een ADHD’er ? ADHD’ers zijn vaak bijzonder creatief en kunnen zeer enthousiast, spontaan, open en energiek zijn. ADHD’ers die hun aandacht zeer lang op één onderwerp kunnen richten (hyperfocussen) zijn soms in staat om tot geniale ontdekkingen of oplossingen te komen. Einstein is hier een bekend voorbeeld van. Verder kunnen ze erg gevoelig en zorgzaam zijn en een goed inlevingsvermogen hebben.Vr. 19: Je vermoed... ADHD en dan? Antw. 19: Je vermoed... ADHD en dan? Belangrijk is om dan onderzoek te laten doen, dit kan ALLEEN door een adhd-specialist! Deze zijn te benaderen via de Regionale Specialisten van elke provincie. Wanneer u de Regionale Specialist van uw provincie belt, verwijst deze u door naar een ADHD-Specialist bij U in de buurt. De namen van de Regionale Specialisten van het 'Netwerk ADHD bij volwassenen' zijn: Groningen: mw. A. van Lammeren, psychiater Ac. Ziekenhuis Groningen Postbus 3001 9700 RB Groningen 050 - 3612008 Friesland: hr. M.N.A. Santana, psychiater GGZ Friesland Sixmastraat 1 8901 BS Leeuwarden 058 - 2848856 Drenthe: dhr. G.J. van Gelderen, vrijgevestigd psychiater, ADHD centrum Doevenkamp Doevenkamp 9a 9401 KN Assen 0592 - 309316 Overijssel: mw. P.J.M. van Wijngaarden, psychiater Verslavingskliniek Zwolle VK2 dr. van Thienenweg 8 8025 AL Zwolle 038 - 4540855 of 0572-369492 Gelderland: mw. C. Dokter, psychiater Riagg Oost Veluwe Stationsstraat 47a 7301 GC Apeldoorn 055 - 5262626 Noord-Brabant: hr. P.J.B. Carpentier, psychiater GGZ 's Hertogenbosch Postbus 70058 5201 DZ 's Hertogenbosch 073 - 6585111 Noord-Holland: A. Pull, arts/psychotherapeut De Geestgronden Schipholpoort 20 2034 MA Haarlem 023 - 5300500 Zuid-Holland: mw. L.E. Kalma, psychiater GGZ Delfland Reinier de Graafweg 7A 2625 AD Delft 015 - 2608776 Zeeland: hr. A.G. Kunst, psychiater Streekziekenhuis Walcheren Koudekerkseweg 88 4380 DD Vlissingen 0118 - 425245 Utrecht: mw N. Buitelaar, psychiater Riagg Stad Utrecht Tolsteegsingel 2a 3582 AC Utrecht 030 - 2587887 Limburg: dhr. J Cornelis, psychiater Psycho-Medisch Streekcentrum Vijverdal Maastricht 043 - 3685444 Vr. 20: Hoe herken je ADHD? Antw. 20: Hoe herken je ADHD? Van de hak op de tak... Rondrennen, de aandacht ergens niet bij kunnen houden, niet luisteren: het hoort bij kinderen. Ook volwassenen kunnen zich soms moeilijk concentreren, maken slordigheidsfouten of zitten onrustig te schuiven tijdens een vergadering. Maar bij sommige kinderen en volwassenen overheerst het gebrek aan concentratie en rust. Ze hebben moeite het dagelijks leven te organiseren en te plannen. Schoolprestaties en werk lijden hier ernstig onder. Ze hebben ook problemen in contacten met leeftijdgenoten en zijn thuis moeilijk hanteerbaar. Zulke kinderen en volwassenen lijden aan een aandachtstekortstoornis met hyperactviteit, vaak afgekort tot ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder, ook wel vertaald met Alle Dagen Heel Druk). Vroeger werd dit ook wel (niet helemaal juist) Minimal Brain Damage (MBD) genoemd. Let op: ADHD komt zowel bij kinderen als volwassenen voor !Vr. 21: Wat zijn de verschijnselen bij ADHD? Antw. 21: Wat zijn de verschijnselen bij ADHD? Een kind of volwassene kan ADHD hebben wanneer meerdere van onderstaande verschijnselen aanhoudend sterk aanwezig zijn, zowel thuis als op school of in sociale contacten. Aandachts- en concentratieproblemen Kinderen en volwassenen met ADHD zijn snel afgeleid. Elke prikkel - de telefoon, een kat in de tuin of een klasgenoot die zit te giechelen, maar ook de eigen fantasie en gedachtegang - laat hun aandacht afdwalen, waardoor ze vergeten waar ze mee bezig waren. Daardoor maken ze dingen niet af, beginnen om de haverklap aan iets anders en maken veel fouten. Verder kunnen kinderen en volwassenen met ADHD moeilijk luisteren en dingen onthouden, waardoor andere mensen het gevoel hebben nauwelijks contact met hen te krijgen. Ze vergeten afspraken en verjaardagen en raken spullen kwijt. Hyperactiviteit of overbeweeglijkheid Kinderen met ADHD wiebelen, draaien of friemelen voortdurend of tikken steeds met hun voet op de grond. Ze praten veel en druk en kunnen erg doordraven. Bij volwassenen met ADHD lijkt de hyperactiviteit op het oog vaak afgenomen. Van binnen voelen ze zich echter nog even onrustig als vroeger. Ze hebben geleerd de neiging tot bewegen te onderdrukken. Mensen met ADHD kunnen zich moeilijk ontspannen. Impulsiviteit Kinderen en volwassenen met ADHD handelen vóór ze denken. Ze doen onbezonnen dingen. Ze vallen mensen in de rede, flappen dingen eruit, geven antwoord voordat de vraag helemaal is gesteld en dringen voor zonder dit in de gaten te hebben. Overige verschijnselen heftige en onvoorspelbare emotionele uitbarstingen, bijvoorbeeld driftbuien en huilbuien. Dit komt ten dele door de ADHD, ten dele uit frustratie doordat veel dingen niet lukken. moeite onderscheid te maken tussen hoofd- en bijzaken. moeite sociale signalen op te vangen. weinig gevoel voor tijd hebben en moeilijk kunnen plannen. Dit uit zich bijvoorbeeld in te laat komen op afspraken en opdrachten niet op tijd afkrijgen. onhandigheid, houterigheid: vaak vallen en knoeien. Bijkomende klachten of problemen ADHD gaat bij meer dan de helft van de kinderen en volwassenen gepaard met andere psychische klachten, zoals depressie en angst- en dwangstoornissen. Bij kinderen komt de combinatie met leerproblemen, zoals dyslexie (leesblindheid), en agressief gedrag nogal eens voor. Volwassenen hebben soms ook een persoonlijkheidsstoornis, bijvoorbeeld borderline. ADHD kan verder samengaan met eet-, gok-, drugs- of alcoholverslaving.Vr. 22: Wat is ADD? Antw. 22: Wat is ADD? Verschillende vormen van ADHD Sommige kinderen en volwassenen met ADHD hebben wel grote problemen hun aandacht ergens bij te houden, maar zijn niet hyperactief. Ze zijn juist opvallend stil, dromerig en passief. Deze vorm van ADHD wordt ook wel ADD genoemd, attention deficit disorder. ADHD kan zich ook uiten in grote impulsiviteit en hyperactiviteit zonder aandachtsproblemen.Vr. 23: Wat zijn de Achtergronden bij ADHD? Antw. 23: Wat zijn de achtergronden bij ADHD? Achtergronden van ADHD ADHD ontstaat vóór het zevende jaar. Bij het ontstaan spelen biologische factoren een belangrijke rol. De verwerking van informatie uit de buitenwereld in de hersenen verloopt bij mensen met ADHD anders dan bij mensen zonder ADHD. Bij het onstaan hiervan is aanleg, met name erfelijkheid van groot belang: ADHD komt in bepaalde families vaker voor. Soms kan de aandoening het gevolg zijn van een hersenbeschadiging, bij de geboorte of door infectie of ernstig hoofdletsel. Verder kunnen persoonlijkheid en temperament de ADHD versterken: sommige mensen zijn ‘van nature’ impulsiever, opvliegender, beweeglijker of dromeriger dan anderen. Sociale factoren kunnen maken dat de ADHD tot uiting komt of verergert. Bijvoorbeeld spanningen tussen ouders, een chaotische opvoedingssituatie, veel afkeuring of pestgedrag op school.Vr. 24: Tips voor ouders van een kind met ADHD... Antw. 24: Tips voor ouders van een kind met ADHD... Zorg voor een duidelijke dagindeling, vaste regels en vaste plaatsen voor dingen in huis. Geef eenvoudige, korte opdrachten en regels. Geef uw kind complimenten voor goed gedrag en stimuleer leuke eigenschappen. Als uw kind ergens helemaal in opgaat, zoals een spannend computerspel, denk dan niet ‘hij kan het dus best, als hij maar wil...’. Dat is niet waar. Neem voldoende tijd voor uzelf, uw partner, uw andere kinderen en uw vrienden. Praat met de leerkrachten over de ADHD en de benadering van uw kind. Zoek meer informatie over ADHD, in bibliotheek, boekhandel of op internet.(lotgenotencontact) Zoek tijdig hulp.Vr. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Antw. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Door Dr Edward M. Hallowel en Dr John R. Ratey Vertaald door Sander J. Alkemade De behandeling van ADD begint met hoop. De meeste mensen die ontdekken dat ze ADD hebben, of het nu kinderen zijn of volwassenen, hebben geleden onder een hoop pijn. The emotionele beleving van ADD wordt overspoeld met schaamte, vernedering en zelf-kastijding. Tegen de tijd dat de diagnose ADD is gesteld, hebben veel mensen met ADD hun zelfvertrouwen verloren. Velen hebben verschillende therapeuten bezocht, zonder echt geholpen te zijn. Waardoor ze uiteindelijk alle hoop hebben verloren. De belangrijkste stap aan het begin van de behandeling is het opnieuw inprenten van hoop. Individuen met ADD kunnen zijn vergeten wat hun goed kanten zijn. Ze kunnen, ergens in het verleden, ieder vertrouwen hebben verloren in de mogelijkheid dat er eens iets wél goed zal uitpakken. Ze zitten vaak opgesloten in een soort hardnekkige vasthoudend patroon, waarbij alle theorie, behoorlijk veel veerkracht en inventiviteit ervoor moet zorgen dat ze hun hoofd boven water houden. Het is een tragisch verlies, het te snel opgeven van het leven. Maar veel mensen met ADD zien geen andere weg, dan voortdurend en herhaaldelijk falen. Hoop, is voor hun, het risico nemen om nogmaals tegen de vlakte gemept te worden. En toch, hebben deze mensen een enorme capaciteit om te hopen en te dromen. Meer nog dan de meeste mensen, hebben personen met ADD een fantastisch voorstellingsvermogen. Ze denken in het groot en ze dromen grote dromen. Ze kunnen de kleinste mogelijkheid aangrijpen en zich voorstellen hoe ze dit kunnen veranderen in een belangrijke doorbraak. Ze kunnen een toevallige ontmoeting kunne doen uitlopen op een geweldige avond uit. Ze floreren door hun dromen en ze hebben organisatorische methoden nodig om duidelijk te zijn en om ze op het goede spoor te houden. Maar zoals met de meeste dromers, gaan ze mank als de droom uit elkaar spat. Meestal als de diagnose ADD gesteld is, is dit uiteenspatten van dromen vaak genoeg gebeurd om ervoor te zorgen dat ze ervoor uitkijken om nog eens hoop te hebben. Het kleine kind houdt liever zijn mond, dan weer gepest te worden. De volwassene houdt liever zijn mond dicht dan het risico te lopen dat de zaken weer volledig in de soep lopen. De behandeling, moet dus beginnen met hoop. We verdelen de behandeling van ADD meestal in 5 basis gebieden: 1. Diagnose 2. Educatie 3. Structuur, ondersteuning en begeleiding 4. Verschillende vormen van psychotherapie 5. Medicatie In dit foldertje, zullen we een paar algemene principes aangeven, die los van de medicamenteuze benadering, op zowel de behandeling van kinderen alsook volwassenen met ADD van toepassing zijn. Een manier om de niet medicamenteuze behandeling van ADD te organiseren geschiedt via het geven van praktische suggesties of "tips" in de omgang. Vijftig van dergelijke tips staan hieronder weergegeven: (I) Inzicht en educatie. 1. Zorg dat je zeker bent van de diagnose. Zorg dat je werkt met een professional met een werkelijk begrip van ADD en die ervoor zorgt dat andere vergelijkbare of samenhangen de ziekten kunnen orden uitgesloten, zoals angststoornissen, depressie, schildklierproblemen, bipolaire stoornis, of obsessive-compulsive disorder. 2. School jezelf bij. Misschien is het allerbelangrijkste voor een goede behandeling wel, een goed begrip van de ziekte ADD. Lees boeken. Praat met deskundigen. Praat met andere volwassenen met ADD. Je bent dan in staat om je eigen behandeling op te stellen die past bij jouw specifieke versie van ADD. 3. Coaching. Het is handig voor je om een coach te hebben, iemand die dicht bij je staat, maar altijd met humor. Je coach kan je helpen om georganiseerd te blijven, ervoor zorgen dat je aan activiteiten blijft werken, je aanmoedigen of je helpen herinneren dat je weer aan het werk moet. Vriend, collega, of therapeut (het is mogelijk dat je partner je coach wordt, maar dit is wel riskant), een coach is iemand die ervoor zorgt dat zaken daadwerkelijk worden gedaan, je aanspoort zoals een trainer doet, je in de gaten houdt en meestal aan jouw kant staat. Een coach kan ongelooflijk behulpzaam zijn in de behandeling van ADD. 4. Aanmoediging. Volwassenen met ADD hebben grote hoeveelheden aanmoediging nodig. Dit is gedeeltelijk te wijten aan het feit dat ze enorme hoeveelheden zelfkritiek hebben, wat jaar in jaar uit alleen maar meer werd. Maar het gaat verder dan dat. Meer dan de doorsnee persoon, raakt de ADD volwassene de weg kwijt zonder aanmoediging en bloeit hij helemaal op als een kerstboom wanneer hij het wel krijgt. Vaak willen ze voor een ander werken volgens een patroon dat ze niet voor zichzelf zullen doen. Dit is niet "slecht", het is gewoon zo. Dit moet worden herkend en er moet gebruik van worden gemaakt. 5. Realiseer je wat ADD NIET is, bijvoorbeeld ruzie met je moeder. 6. Leid anderen op en betrek ze erbij. Net zoals het voor jou belangrijk is om je ziekte te begrijpen, zo geldt dat net zo goed, misschien zelfs wel meer voor de mensen in je omgeving. Familie, school, werk, vrienden. Zodra ze door hebben waar het om draait, begrijpen ze je beter en kunnen zelfs behulpzaam zijn. 7. Voel je niet meer schuldig over het feit dat je bezigheden zoekt met een grote mate van stimulatie. Begrijp dat je juist wordt aangetrokken tot sterk stimulerende situaties. Probeer ze alleen verstandig uit te zoeken en lig niet meer wakker over de "verkeerde" keuzen. 8. Luister naar de feedback van betrouwbare anderen. Volwassenen (en kinderen) met ADD zijn beruchte zelfobservanten. Ze gebruiken veel, van wat kan worden opgevat als ontkenning. 9. Overweeg om bij een supportgroep te gaan, of er zelf eentje op te richten. De meeste belangrijke informatie over ADD is helaas nog niet in de boeken terecht gekomen, maar blijft opgeslagen in de hoofden van mensen die ADD hebben. In een supportgroep kan deze informatie naar buiten komen. Bovendien bieden supportgroepen vaak precies de hulp die zo hard nodig is. 10. Probeer af te komen van alle negativiteit die zich door de jaren in je heeft opgebouwd, als je jaren door het leven bent gegaan, zonder te weten dat je ADD had. Een goede psychotherapeut kan hierbij behulpzaam zijn. 11. Voel je niet gebonden door conventionele carrière of conventionele manieren van omgaan met alles. Geef jezelf toestemming om jezelf te zijn. Stop met jezelf wijs te maken, dat je moet zijn zoals je altijd dacht dat je zou moeten zijn, dus bijvoorbeeld de model student, het georganiseerde staflid, en laat jezelf zijn zoals je bent. 12. Onthoudt, dat wat je hebt een neuropsychiatrische conditie is. Het is genetisch overgedragen. Het wordt veroorzaakt door biologie, door de manier waarop je hersenen 'bekabeld' zijn. Het is geen ziekte van de wil en ook geen moreel falen. Het wordt ook niet veroorzaakt door een zwakte in je karakter en ook geen onvermogen om volwassen te worden. De genezing kan dus ook niet worden gevonden in de kracht van de wil, ook niet in straf, niet in opoffering en ook niet in pijn. ONTHOUD DIT ALTIJD. Hoewel veel mensen dit toch proberen, zijn er velen met ADD die veel moeite hebben om te accepteren dat de ziekte zijn grondslag vindt in biologie, in plaats van in het karakter. 13. Probeer anderen te helpen, die ADD hebben. Je leert er namelijk een hoop van over de ziekte en haar verloop, en je bovendien voel je jezelf er beter door. (II) Beter Presteren. 14. Externe structuur. Structuur is de fundering in de non-medicamenteuze behandeling van kinderen met ADD. en waarschijnlijk geldt dit net zo voor volwassenen. Vervelend om op te stellen, maar eenmaal geïnstalleerd werkt structuur als de muren van de baan rond de bobslee. Ze zorgen ervoor dat je als een raket naar beneden kan en niet uit de baan vliegt. Maak frequent gebruik van : - lijsten - kleur codering - reminders/herinneringen aan iets - briefjes/notities voor jezelf - rituelen - archieven 15. Kleur codering. Zoals hierboven al genoemd, verdient kleurcodering extra aandacht. Veel mensen met ADD zijn visueel georiënteerd. Doe hier je voordeel mee, door zaken te herinneren middels kleuren: Archieven, memo's, brieven, teksten, roosters etc. Bijna alles wat je normaal in zwarte letters op wit papier zet, kan beter worden herinnerd, vastgehouden en daardoor stimulerender werken. door het gebruik van kleur. 16. Gebruik pizzazz (zelfs Kramers woordenboek laat het hier afweten, een snickers voor degene die het weet :-) Rekening houdend met tip #15, probeer je omgeving zo stimulerend mogelijk in te richten, zonder dat je overloopt. 17. Richt je omgeving in op beloning in plaats van dat je constant wordt gedemotiveerd. Om te begrijpen hoe een demotiverende omgeving eruit ziet, hoeven veel ADD volwassen maar terug te denken aan hun (middelbare) schooltijd. Nu je de vrijheid hebt van een volwassene, kun je het leven zo inrichten, dat je niet steeds wordt herinnerd aan je tekortkomingen en grenzen. 18. Houdt er rekening mee en accepteer dat X % van de projecten waar je mee bezig gaat, relaties die je hebt en verplichtingen ongetwijfeld volledig de mist in gaan. 19. Omhels uitdagingen. ADD mensen worden gedreven door uitdagingen. Zolang je weet dat er niet van alles iets terecht komt, en je niet te perfectionistisch wordt of vaag, lukt het je om een heleboel dingen wel goed te doen en blijf je uit de problemen. 20. Stel deadlines. Dus data (en niet datums) waarop iets persé gedaan moet zijn. 21. Breek grote klussen in kleine klusjes op. Verbind deadlines aan de kleinere klusjes. Dan zal namelijk, als was het tovenarij, de grote taak als vanzelf gedaan worden. Dit is één van de meest simpele en effectieve methoden van alle organisatorische methoden. Vaak kan een grote klus gevoelsmatig een overweldigend effect hebben op iemand met ADD. Alleen de gedachte al om eraan te gaan werken, kan er voor zorgen dat er niet eens aan begonnen wordt. Aan de andere kant, als een grote klus in kleinere klusjes wordt opgebroken, blijkt het vaak erg makkelijk om die uit te voeren. 22. Stel prioriteiten. Voorkom uitstellen. Als het druk wordt, verliest een persoon met ADD het perspectief: Het betalen van een parkeerboete kan net zo moeilijk worden als proberen de brand te blussen die in je prullenbak is ontstaan. Stel prioriteiten. Haal een keer diep adem. Doe de belangrijkste dingen eerst. Uitstellen, is éen van de basishandelingen van mensen met ADD. Je moet jezelf veel discipline opleggen om dit aan te zien komen en waar mogelijk uit de weg te gaan. 23. Accepteer dat je bang bent voor het feit dat zaken goed gaan. Accepteer scherpe kantjes als dingen te makkelijk gaan. Of als er eens geen conflict is. Maak dingen ook niet mooier dan ze zijn, om ze stimulerender te maken. 24. Probeer uit te vinden, waar en onder welke omstandigheden je het beste werkt: In een luidruchtige kamer, in de trein, ingepakt in drie dekens, luisterend naar muziek, whatever (is best een nederlands woord SJA). Kinderen en volwassenen met ADD presteren vaak het best onder nogal vreemde omstandigheden. Laat jezelf werken onder de omstandigheden waarbij je het best presteert. 25. Weet, dat het prima is om twee dingen tegelijk te doen: Dus met iemand praten en ondertussen breien, Stevig nadenken terwijl je onder de douche staat, of een stukje gaan hardlopen terwijl je een vergadering voorbereidt. Vaak moeten mensen met ADD meerdere dingen tegelijk doen, om überhaupt iets af te ronden. 26. Doe iets waar je goed in bent. Wederom, als het je makkelijk lijkt af te gaan, prima. Er is geen enkele regel die bepaalt dat je alleen maar dingen moet doen die je niet goed kan. 27. Hou ruimte vrij tussen afspraken om je gedachten even op een rijtje te zetten. Overgangen zijn moeilijk voor ADD'ers en mini-pauzes kunnen de overgang vergemakkelijken. 28. Hou een notitieboekje bij de hand, in de auto, naast je bed of in je jas. Je weet namelijk nooit wanneer je een goed idee krijgt en ook niet wanneer je iets moet onthouden. 29. Lees met een pen in je hand. Niet alleen om dingen te onderstrepen of in de kantlijn te schrijven, maar ook voor de onvermijdelijke stroom van andere gedachten die opkomen tijdens het lezen. (III) Omgaan met stemmingen. 30. Plan een structurele "uitblaastijd" in. Maak iedere week wat tijd vrij om gewoon even niets te doen en alles te laten vallen. Wat je ook wil doen : Jezelf bombarderen onder harde muziek, naar de racebaan gaan, een feest(maal) houden. Kies een activiteit waar je jezelf af en toe helemaal in kan verliezen. 31. Laadt regelmatig je eigen batterijen weer op. Samenhangend met # 30 , hebben mensen met ADD, dagelijks een paar momenten nodig om wat tijd te verspillen, zonder dat ze zich schuldig voelen. Een manier om deze tijd zonder schuldgevoel door te komen, is door het opladen van je batterijen te noemen. Doe een dutje. Kijk tv, mediteer. Iets rustig. Relaxend. Ontspannen. 32. Kies "goede" behulpzame verslavingen, zoals bijvoorbeeld sport. Veel volwassenen met ADD hebben een aanleg voor verslavend of dwangmatig gedrag in hun persoonlijkheid, in de zin dat ze altijd wel ergens aan verslaafd zijn. Zorg dat dit iets is waar je beter van wordt. 33. Begrijp stemmingswisselingen en leer hier mee omgaan. Begrijp dat je stemmingen doorlopend kunnen veranderen, ongeacht wat er in de wereld gebeurt. Verspil geen tijd met je af te vragen waar de stemmingswisseling vandaan komt en zoek ook niemand om de schuld te geven. Richt jezelf liever op leren accepteren dat je een slechte bui hebt, wetende dat het wel weer over gaat, en zoek manieren om het sneller te laten overgaan. Verandering van handelingen, bijvoorbeeld deelnemen aan een nieuwe activiteit (liefst interactief, dus niet kijken naar zwemmen, maar het zelf gaan doen), maar een gesprek houden met een vriend of gaan tennissen of een boek lezen, helpt enorm om over de stemming heen te komen. 34. Hou er rekening mee dat de volgende cyclus veel voorkomt bij volwassen met ADD: - Iets "prikkelt" je psychologisch systeem, een verandering of een overgang, een teleurstelling of zelfs een succes. Het voorgaande kan behoorlijk triviaal zijn. - Deze "prikkeling" wordt gevolgd door een mini-paniek, met een opeens optredend verlies van perspectief, de wereld wordt op zijn kop gezet. - Je probeert om te gaan met deze paniek door je vaak obsessief en volhardend te richten op één aspect van de situatie. Dit kan een uur duren, of een dag of zelfs een paar maanden. 35. Leg scenario's/plannen klaar tegen de onvermijdelijke verveling. Maak een lijst van vrienden die je dan belt. Houdt een paar video's bij de hand die je altijd boeien en ervoor zorgen dat je helemaal wordt afgeleid. Zorg dat je makkelijk kan gaan sporten. Zorg dat je een bokszak of kussen bij de hand hebt om tegenaan te meppen als je extra veel kwade energie in je hebt. Bereidt een paar peptalks voor die je tegen jezelf kan houden zoals "Je bent dit al eens vaker tegengekomen, dit is gewoon de ADD-blues (ADD-dip), het zal snel weer over zijn, Alles gaat verder goed." 36. Verwacht depressie na succes. In het algemeen klagen mensen met ADD erover dat ze na een succes paradoxaal genoeg depressief worden. Dit komt omdat de enorme stimulatie van het achternajagen of verkrijgen van een doel, of de voorbereiding is verdwenen. De klus is geklaard. Of hij nou wint of verliest, iemand met ADD mist het probleem, de enorme stimulatie en voelt zich depressief. 37. Leer symbolen, slogans, gezegden als ezelsbruggetjes bij het adresseren van tegenvallers, fouten, missers, vergeten afspraken of stemmingswisselingen, die ervoor zorgen dat je de zaken snel weer in het juiste perspectief ziet. Dus als je linksaf slaat in plaats van rechtsaf waardoor de hele groep een omweg maakt van 20 minuten, zeg dan gewoon "Oh, daar gaat mijn ADD weer", Dan dat je een zes uur durende ruzie krijgt over het feit dat je onbewust probeert de hele trip te saboteren. Dit is geen excuus. Je blijft nog steeds verantwoordelijk voor je daden, maar het is goed om te weten waar je daden vandaan komen en waarvan niet. 38. Gebruik "time-outs" zoals bij kinderen. Als je overstuur bent of overgestimuleerd, neem dan een time-out. Ga even weg. Ontspan jezelf. 39. Leer opkomen voor jezelf. Volwassenen met ADD zijn er zo aan gewend om te worden bekritiseerd, dat ze onnodig veel in de verdediging springen als ze voor zichzelf willen opkomen. Probeer af te stappen van die verdedigende houding. 40. Voorkom voortijdige beëindiging van een project, een ruzie, een deal, een afspraak of een gesprek. Probeer niet gelijk alles af te kappen, ook al jeuken je handen om dat toch te doen. 41. Probeer succesvolle momenten te verlengen en te onthouden. Ook over langere tijd. Je moet jezelf hier bewust en expres in trainen, omdat je het anders weer net zo snel vergeet. 42. Onthoud dat ADD er meestal ook voor zorgt dat je overmatige interesse en aandacht (HYPERFOCUS) besteedt aan iets. Deze overmatige aandacht kan zowel constructief als destructief werken. Kijk uit voor het destructieve gebruik: De aanleg om obsessief en vastgebeten vast te houden aan één of ander ingebeeld probleem, zonder het los te kunnen laten. 43. Sport veel en vaak. Je moet dit in je leven opnemen en erin houden. Sport is zonder meer eén van de beste behandelingen van ADD. Het helpt om agressie en overmatige energie op een positieve manier kwijt te raken. Het zorgt ook voor ruis-onderdrukking in je geest, het stimuleert je hormonale en neurochemische systeem op een natuurlijke, therapeutische manier en het ontspant en kalmeert je lichaam. Als je dat allemaal optelt bij de algemeen bekende gezondheidsredenen om aan sport te doen, dan zie je hoe belangrijk dit punt is. Maak er iets leuks van, zodat je er langere tijd mee bezig kan blijven, zo niet de rest van je hele leven. 44. Maak een goede keuze uit de mensen waarmee je omgaat. Het valt op hoezeer een ADD volwassene kan opbloeien door de keuze voor een specifiek maatje. 45. Leer te lachen om jezelf en anderen, met betrekking tot je symptomen, aangaande je vergeetachtigheid, je onvermogen om op tijd te letten, je tactloosheid of je impulsiviteit, of wat dan ook. Als je namelijk ontspannen genoeg bent om de lol van dit alles in te zien, dan zullen anderen je veel meer vergeven. 46. Plan activiteiten met vrienden. Houd je echt aan deze geplande activiteiten. Het is essentieel dat je verbonden blijft met andere mensen. 47. Zoek groepen en wordt er lid van, als je merkt dat mensen je mogen, waarderen, begrijpen of blij zijn dat je er bent. 48. Tegenovergesteld aan 47. Blijf niet te lang hangen bij groepen waarvan je de indruk hebt dat ze je niet waarderen, of begrijpen. 49. Deel complimenten uit, let op andere mensen. In het algemeen, leer sociale vaardigheden, zoals bijvoorbeeld van je coach. 50. Stel sociale deadlines.Vr. 26: Wat zijn de verschillen tussen ADHD en Bordeline? Antw. 26: Verschillende benadering bij ADHD en Borderline We weten inmiddels dan ADHD vaak verward wordt met Borderline, omdat beide stoornissen hoog scoren op dezelfde diagnostische criteria. Een specifieke ADHD-test, waardoor het onderscheid kan worden gemaakt, bestaat helaas nog niet. Toch zijn er een aantal punten die ikzelf onder de aandacht wil brengen: kenmerken waaraan zowel een ADHD'er als een Borderliner voldoen, maar beiden met een compleet andere motivatie. Kun je onderscheid maken tussen impulsiviteit bij mensen met ADHD en Borderline? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline is impulsief gedrag zelf-destructief. Impulsief gedrag wordt vertoond om depressieve klachten te verlichten. 2. Bij ADHD behelst impulsiviteit schijnbaar alles. ADHD'ers hebben altijd moeite zich te concentreren op een bezigheid, of zij zich nu goed of depressief voelen. Hoe zit het met de relatieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline komen veel relatieproblemen voort uit verlatingsangst. Veel Borderliners hebben een kindertijdverleden waarin zij aan hun lot zijn overgelaten. Zij hebben op jonge leeftijd niet geleerd zich te hechten aan iemand, en dit probleem duurt voort wanneer zij volwassen zijn. Borderliners kenmerken zich door aantrekken en afstoten. 2. Bij ADHD komen veel relatieproblemen voort uit het feit dat zij buitensporige stemmingswisselingen hebben. Wanneer zij "up" zijn (en dat kan door de eenvoudigste dingen veroorzaakt worden), zijn zij geanimeerd gezelschap, maar wanneer zij even later "down" zijn (ook door de meest triviale dingen) willen zij het liefst met rust gelaten worden of juist vermaakt worden. Het vergt heel veel van een partner om te gaan met de onvoorspelbaarheid van een ADHD'er. Wat is het verschil in concentratieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Een Borderliner kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "leeg" voelt. 2. Een ADHD'er kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "overvol" voelt, overspoeld door een stroom aan andere gedachten en prikkels. Ik denkt dat een onbehandelde ADHD een belangrijke oorzaak is van Borderline. ADHD kan heel "goed" samengaan met Borderline. Symptomen die geassocieerd worden met Borderline, zoals "het niet in staat zijn dingen af te maken", zijn bijvoorbeeld typische ADHD-symptomen!!! In een later stadium zal ik hier uitgebreider aandacht aan besteden.Vr. 27: Is ADHD een "modediagnose"? Antw. 27: De diagnose ADHD bestaat al meer dan 40 jaar, onder deze en andere namen (waaronder Minimal Brain Damage, MBD). De eerste rapportage over de effecten van amfetamine-achtige stoffen bij drukke kinderen dateert zelfs al van 1937! Deze lange geschiedenis lijkt niet zo modegevoelig. <BR> De laatste twintig jaar is veel wetenschappelijk onderzoek naar ADHD bij kinderen gedaan, waardoor veel meer duidelijk is geworden over de oorzaken, de hersenfunctiestoornissen en effectieve behandelingen. <BR><BR> Deze kennis dringt de laatste tijd via de media ook door tot het grote publiek. Hierdoor melden zich veel kinderen en volwassenen voor hulp omdat ze zichzelf herkennen in het beeld. <BR> Dit betekent niet dat ADHD opeens méér voorkomt of per se vaker dan reëel is wordt gediagnosticeerd. Er lijkt veeleer sprake van een inhaalslag. Op termijn zal ADHD een gewone diagnose worden, waarvan bekend is wat het is en dat behandeling mogelijk is. <BR> Overigens lijkt de kans op zowel overdiagnostiek als onderdiagnostiek van ADHD juist nu wel het grootst, nu hulpverleners nog niet allemaal voldoende zijn bijgeschoold om op de juiste wijze te diagnosticeren. Hopelijk zal nascholing van hulpverleners dit probleem op den duur oplossen.Vr. 28: Kan ADHD ook worden behandeld zonder medicijnen? Antw. 28: De meeste mensen stellen deze vraag als de diagnose wordt gesteld. Bijna niemand wil medicijnen gebruiken. Het maakt dat men dagelijks wordt herinnerd aan het feit dat er iets hapert in het hoofd. Medicijnen gebruiken is voor veel mensen in het begin moeilijk, het kost tijd om te accepteren dat medicatie nodig is. Anderzijds veroorzaakt ADHD soms zoveel last voor het dagelijks functioneren dat nauwelijks met medicijnen kan worden gewacht. Men hoopt en verwacht dan soms een wonder. Soms is het ook wonderlijk om te zien hoe iemand opknapt met de toename van controle over het eigen gedrag. Meestal echter is het na behandeling met medicijnen hard werken om de puinhoop te overzien, te aanvaarden en (met hulp) te gaan aanpakken. Medicatie is dus slechts het begin van de behandeling, maar wel een belangrijk begin. <BR> De diagnose ADHD is voor veel mensen een keerpunt. Het feit dat de problemen in een ander licht worden gesteld is vaak al een enorme opluchting. Veelgehoorde opmerkingen zijn: De dingen vallen op hun plaats of Ik kan het nu een plek geven. Men hoeft zichzelf niet meer steeds de schuld te geven van mislukkingen. Sommigen geeft dit zoveel energie dat ze denken geen medicijnen nodig te hebben. Hoewel niet is uit te sluiten dat dit voor enkelen opgaat, is niet onderzocht hoe het deze mensen na verloop van tijd vergaat. Op basis van het levenslange patroon van klachten en disfunctioneren valt eigenlijk niet te verwachten dat met alleen een verklaring voor de klachten (de diagnose) alle problemen zijn op te lossen. <BR> Behandeling met alleen coaching, begeleiding bij de planning van huishouden en werk, is op zich mogelijk. Maar omdat de kernsymptomen van ADHD niet veranderen, blijft men dan langer afhankelijk van de hulp van anderen. Het probleem bij ADHD is immers dat geleerde vaardigheden niet goed beklijven of dat oude gewoonten na verloop van tijd weer de kop op steken. De enorme energie die het kost om de controle te handhaven is niet langdurig op te brengen. Het zelf op tijd aan afspraken denken, vooruit denken, niet uitstellen, zijn zaken die niemand kan overnemen. Deze hersenfuncties worden direct door Ritalin bebloed. <BR> Men weet eigenlijk niet wat het is om overzicht te hebben over eigen plannen, geld en tijd. Daarom wordt geadviseerd in elk geval een behandeling met Ritalin te proberen, om daarna te beoordelen of de voordelen tegen de nadelen opwegen. <BR> De ervaring leert dat behandeling zonder medicijnen minder, en minder snel, resultaat oplevert. Het ordenen, het organiseren, het maken van keuzes blijft chaotisch. De behandeling zelf komt hierdoor vaak al niet goed van de grond, bijvoorbeeld omdat de afspraken niet goed in de agenda staan of omdat men vergeet in de agenda te kijken. Van dergelijke simpele problemen hangt het beginnen met de behandeling al af, laat staan het volhouden.Vr. 29: Hoe ziet de toekomst er uit van iemand met ADHD die pas als volwassene is gediagnosticeerd? Antw. 29: Deze vraag suggereert dat een diagnose op volwassen leeftijd slechter is voor de toekomst dan een diagnose op jongere leeftijd. Dat lijkt logisch, maar in feite is dat niet bekend. De prognose of het beloop blijkt afhankelijk van veel meer factoren dan alleen de ADHD en de eventuele behandeling. Voor de prognose blijken de bijkomende stoornissen (zoals depressies, angsten, gedragsstoornissen, alcohol- en drugsmisbruik) en de sociale omgeving thuis (bijvoorbeeld gescheiden ouders of ouders met psychische problemen) een grote rol te spelen. Daarbij moet in aanmerking worden genomen dat ADHD alleen, zonder bijkomende problemen, vrij zeldzaam is. Vr. 30: Hoe zit het met Ritalin in het verkeer? Antw. 30: Wie rijexamen wil doen, heeft daarvoor een geschiktheidsverklaring nodig. Sinds begin 2001 wordt zo'n verklaring steeds vaker geweigerd aan volwassenen met ADHD die Ritalin gebruiken. Soms alleen voor het behalen van het zogenaamd 'groot rijbewijs' (categorie C), maar steeds vaker ook voor het behalen van het A- of B-rijbewijs (voor het besturen van een motor of personenauto). Die weigering wordt dan gebaseerd op het feit dat Ritalin behoort tot de groep van de amfetaminen (stimulantia) en onder de opiumwet valt. Het CBR beroept zich daarbij op hoofdstuk 2.2 van de 'Regeling eisen geschiktheid', waarin staat dat behandeling met stimulantia iemand ongeschikt maakt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer: "De werkzaamheid en bijwerkingen van deze middelen op lange termijn zijn doorgaans niet goed te voorspellen. Het gaat daarbij om veranderingen in stemming of gedrag, zoals ernstige vormen van depressie of vermoeidheid. Behandeling met deze middelen maakt iemand daarom ongeschikt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer." <BR> Zowel de artsen bij het CBR als veel deskundigen op het gebied van ADHD erkennen dat hier sprake is van verouderde inzichten. Iemand met ADHD is immers juist beter geconcentreerd mét dan zonder Ritalin. Intussen zitten jongeren en volwassenen met ADHD met de frustratie dat ze óf met hun medicatie moeten stoppen om te mogen rijden, óf in de verleiding komen onjuiste gegevens in te vullen óf niet aan het gemotoriseerde verkeer kunnen deelnemen (met alle beperkingen van dien voor het zelfvertrouwen, het sociale en beroepsleven). <BR> In onderzoek werden zeven jongvolwassenen met ADHD vergeleken met normale controlepersonen wat betreft de rijvaardigheid. Ook werd de invloed van Ritalin op de rijvaardigheid bij de mensen met ADHD onderzocht. In dit onderzoek bleken ADHD-patiënten vergeleken met normaal meer ongelukken te hebben gehad, meer verkeersovertredingen te hebben begaan en - na inname van een nepmiddel of placebo - slechter te rijden tijdens een rijtest met een 'driving simulator'. De rijvaardigheid nam toe onder Ritalin. Deze uitkomst suggereert dat patiënten met ADHD voordeel kunnen hebben van behandeling met Ritalin tijdens deelname aan het verkeer. Het lijkt dan ook niet aannemelijk dat Ritalin de rijvaardigheid in negatieve zin be﮶loedt. Er is echter meer onderzoek nodig voordat de veiligheid van Ritalin in het verkeer definitief kan worden vastgesteld. <BR> Balans heeft, met hulp en steun van vele deskundigen, hierover een notitie geschreven voor de Minister van Verkeer en Waterstaat, met het verzoek de verouderde wetgeving ten spoedigste te veranderen.Vr. 31: Zijn personen met ADHD vaak hoogbegaafd? Antw. 31: Behalve voor de talloze problemen van volwassenen met ADHD wordt er tegenwoordig ook meer aandacht gevraagd voor de positieve aspecten van de stoornis. Dat is uiteraard verheugend, want niemand knapt op van alleen maar een rijtje negatieve kenmerken. In sommige populaire publicaties wordt dit echter te ver doorgetrokken. ADHD zou vaker voorkomen bij hoogbegaafden en personen met ADHD zouden meer dan gemiddeld creatief en inspirerend zijn. Uit onderzoek is dit tot nu toe echter nog niet naar voren gekomen. ADHD blijkt net zo vaak voor te komen bij hoogbegaafden als bij gemiddeld- en laagbegaafden.Vr. 32: Hoe zit het met ADHD in het verkeer? Antw. 32: Het is van belang te onderkennen welke risico?s ADHD voor deelname aan het verkeer met zich meebrengt. Uit onderzoek is namelijk bekend dat mensen met ADHD door gebrek aan overzicht, concentratieproblemen en impulsief gedrag meer kans hebben op verkeersongelukken. Adolescenten met ADHD hebben vier keer zo veel ongelukken als leeftijdgenoten zonder ADHD. Mensen met ADHD rijden vaker illegaal zonder rijbewijs, begaan meer snelheidsovertredingen en hebben vaker een rijbevoegdheidsontzegging gehad dan normaal. Bij ADHD is bovendien de kans op verslaving aan alcohol en/of drugs vergroot, waardoor de rijvaardigheid nog meer in het gedrang kan komen. <BR> Hierbij moet worden aangemerkt dat op dit moment de meerderheid van de volwassenen met ADHD niet is gediagnosticeerd en gewoon deelneemt aan het verkeer.Vr. 33: Hoe vertel ik het de werkgever? Antw. 33: Moet je de werkgever wel of niet vertellen dat je ADHD hebt? En zo ja, moet dat al in de proeftijd? En kom je dan nog wel in aanmerking voor promotie? Moet je het vertellen als er kritiek is op je functioneren, of in zo?n geval juist niet? Dit zijn moeilijke vragen waar geen algemeen antwoord op te geven is. Veel hangt af van de relatie met de werkgever en van zijn houding ten aanzien van problemen en klachten. De werkgever heeft formeel geen recht op informatie over de diagnose. Dat heeft alleen de bedrijfsarts, en dan nog alleen bij ziekte of disfunctioneren. Als er kritiek is op het functioneren kan het anders liggen dan kan het verstandig zijn aan te geven dat er problemen zijn met de concentratie of met overzicht houden en dat daarvoor reeds hulp wordt gezocht. Wellicht kan de werkgever helpen met een rustiger werkplek of hulp en steun bij het ordenen van de werkzaamheden. Het is niet verstandig om de diagnose ADHD uitsluitend als excuus voor mislukkingen aan te voeren dit geeft snel onbegrip en irritatie. Informatiefolders, boeken of materiaal van internet kunnen helpen de werkgever zo nodig te informeren over wat ADHD is, welke beperkingen het kan veroorzaken én welke oplossingen er zijn.* Veel gestelde vragen door bedrijven* Algemene informatie over klup.nl
Vr. 6: Is ADHD erfelijk? Antw. 6: Is ADHD erfelijk? De cijfers wijzen erop dat ADHD in grote mate erfelijk is. In minimaal 50 procent van de gevallen blijkt er een ‘familiegeschiedenis’ te zijn. Op dit moment (najaar 2000) voert het Universitair Medisch Centrum in Utrecht een onderzoek uit naar die genetische achtergrond. Hiervoor worden gezinnen onderzocht waarvan twee of meer kinderen gediagnostiseerd zijn als ADHD’er. Naar verwachting zijn er zo’n vijf tot tien genen bij de oorzaak van ADHD betrokken. Het onderzoek richt zich echter vooral op erfelijk materiaal dat de functie van dopamine beïnvloedt, omdat het medicijn Ritalin® juist hierop een gunstig effect heeft. Dopamine is een stof in de hersenen, die essentieel is bij het doorgeven van zenuwprikkels.Vr. 7: Hoeveel kinderen hebben ADHD? Antw. 7: Hoeveel kinderen hebben ADHD? Op dit moment is ADHD de door kinderartsen meest gestelde diagnose; in Nederland zouden meer dan zestig- tot vijfenzestig duizend kinderen ADHD hebben. Dit komt neer op zo’n twee `a drie op de honderd kinderen, dus gemiddeld eentje per klas. ADHD komt drie keer zo vaak bij jongens voor als bij meisjes.Vr. 8: Het lijkt wel of ADHD steeds meer voorkomt. Antw. 8: Het lijkt wel of ADHD steeds meer voorkomt. Kan dit veroorzaakt worden door de drukke samenleving waarin kinderen opgroeien? Vroeger bestond ADHD ook, alleen werden die kinderen toen gewoon ‘lastig‘ of ’druk‘ genoemd. Tegenwoordig is er veel meer aandacht voor, dus wordt het ook sneller opgemerkt. ADHD wordt niet veroorzaakt door een chaotische omgeving, maar manifesteert zich daarin wel veel sneller. Dat is verklaarbaar: een ADHD’er wordt makkelijk afgeleid en is erg gevoelig voor prikkels. Iets waar deze maatschappij bol van staat. Wel is er helaas de neiging om elke leerstoornis of ongewenst gedrag een etiketje op te plakken. Als het probleem maar een naam heeft, kan er ook een oplossing uit de kast worden gehaald. Mede daarom kunnen kinderen die problemen vertonen, te snel en ten onrechte als ADHD’er bestempeld worden. Maar soms gaan die problemen na een tijdje gewoon weer over, worden ze door iets heel anders veroorzaakt of zijn ze het gevolg van een ongestructureerde opvoeding. Het zal duidelijk zijn dat deze trend ten koste gaat van de 'echte' ADHD-patiëntjes en hun ouders. Voordat bij een ADHD-kind de diagnose wordt gesteld, zijn er vaak al jaren van getob en problemen achter de rug. Bovendien is een ADHD-kind opvoeden een veeleisende, energie- en emoties verslindende taak die non-stop doorgaat, en waarbij ouders het zich vrijwel geen seconde kunnen veroorloven om inconsequent te zijn of de aandacht te laten verslappen. Eigenlijk hebben zij zelf recht op een etiketje: dat van Superouder.Vr. 9: Kun je er overheen groeien? Antw. 9: Kun je er overheen groeien? Nee. ADHD heb je voor het leven. Maar het is wel goed mogelijk om ermee te leren leven of om het te beheersen, bijvoorbeeld door gedragstherapie en/of medicatie. Vooral de aandachtsproblemen, de onrust in het hoofd, kunnen blijven bestaan. Naar schatting heeft één procent van de volwassen ADHD’ers er nog behoorlijk veel last van, zozeer dat ze vastlopen in hun werk en relaties. Daarnaast vergroot ADHD bij kinderen de kans op gedragsstoornissen op later leeftijd. Volwassen ADHD’ers hebben meer kans op depressies, raken vaker verslaafd aan drugs en alcohol en vertonen eerder misdadig of gewelddadig gedrag.Vr. 10: Hoe groot is de invloed van voedingsmiddelen op ADHD? Antw. 10: Hoe groot is de invloed van voedingsmiddelen op ADHD? De meningen zijn (nog) verdeeld. De meeste artsen gaan er, op grond van talrijke onderzoeken, vanuit dat voeding in elk geval geen ADHD kan veroorzaken. Hooguit zouden bijvoorbeeld kleurstoffen of suiker de symptomen kunnen verergeren. Sinds kort zijn er echter nieuwe onderzoeken bekend, waaruit naar voren komt dat voeding wel degelijk een behoorlijke invloed kan hebben. Zo zou volgens het blad Fit met voeding (nr. 2 , 2000) in een onderzoek uit oktober ‘99 zijn aangetoond dat sommige voedingsmiddelen het ontstaan van ADHD kunnen bevorderen. In feite, beweren onderzoekers zelfs, kan ieder voedingsmiddel - dus niet alleen de kunstmatige toevoegingen - gedragsbeïnvloedend zijn, uitgaande van de gedachte dat elk mens uniek is in zijn eigen allergie"en en intoleranties. Hoe groot die invloed kan zijn, bleek bij een proef onder kinderen die allemaal gediagnostiseerd waren als ADHD-patiënt. Na de testperiode werd bij liefst 60 procent een aanmerkelijke gedragsverbetering geconstateerd. Een onderzoek naar eventuele overgevoeligheid voor voedingsmiddelen kan dus zeer zinvol zijn. Zolang maar in het oog wordt gehouden dat ook lichamelijke en psychosociale factoren een grote rol spelen.Vr. 11: Hoe kun je een ADHD-kind het beste helpen? Antw. 11: Hoe kun je een ADHD-kind het beste helpen? Van primair belang is een uiterst consequente en gestructureerde opvoeding. Opdrachten moeten eenvoudig en duidelijk worden gegeven. Orde en regelmaat zijn bijna van levensbelang; zodra je daarvan afwijkt verliest het kind zijn rust en ‘grip’ op de dagelijkse activiteiten. Verder is het essentieel om vooral de positieve kanten en prestaties te stimuleren en belonen. Er gaat immers al zo vaak iets fout. Voorkomen moet worden dat je in een negatieve spiraal terechtkomt. Gedragstherapie kan enorm helpen. Er zijn zowel cursussen voor ouders als kinderen. Deze worden onder andere gegeven door Riaggs. Helaas bestaan hiervoor vaak lange wachtlijsten. Daarnaast kan medicatie een goed hulpmiddel zijn.Vr. 12: Wanneer is medicatie noodzakelijk? Antw. 12: Wanneer is medicatie noodzakelijk? Als een kind er zelf zoveel last van heeft, dat zijn leven daardoor ernstig verstoord raakt of het kind ongelukkig wordt, of wanneer de leerproblemen te groot worden. De drempel om op medicatie over te gaan is voor de meeste ouders èn kinderen erg hoog. Vaak wordt eerst jarenlang alles geprobeerd om er mee te leren leven.Vr. 13: Welke medicatie wordt het meest voorgeschreven? Antw. 13: Welke medicatie wordt het meest voorgeschreven? Ritalin en Clonidine. Het meest bekende is Ritalin®, een stimulerend middel dat bij ADHD’ers juist remmend werkt op het drukke gedrag. Daardoor kunnen ze zich beter concentreren. Ritalin® werkt binnen een half uur en is na twee tot drie uur weer uitgewerkt. Het geneest dus niet, maar bestrijdt alleen de symptomen. Aan het voorschrijven van medicatie dient een uitgebreid specialistisch onderzoek vooraf te gaan, dat meer behelst dan het meten van de lichaamslengte en het gewicht. In de praktijk gaat juist dat nogal eens mis. Een van de oorzaken hiervoor is dat er simpelweg te weinig kinderpsychiaters zijn. Patiënten komen dus vaak bij Riaggs terecht, of de huis- of kinderarts schrijft na een snelle ‘diagnose’ medicatie voor. Natuurlijk zijn er ook (huis)artsen die zeer goed ingevoerd zijn in de materie, maar niet elke medicus kan daarop bogen. Het blijft een specialisme. Bovendien moet medicatie idealiter samengaan met gedragstherapie.Vr. 14: Wat zijn de nadelen van Ritalin®? Antw. 14: Wat zijn de nadelen van Ritalin®? Ritalin®, stofnaam methylfenidaat, valt onder de Opiumwet, maar wordt verondersteld niet verslavend te zijn. Er is tenminste geen bewijs voor. Wel blijkt Ritalin® een aantal bijverschijnselen te vertonen, hoewel deze niet allemaal wetenschappelijk zijn vastgesteld. Een veel gesignaleerd bijverschijnsel is verlies van eetlust. Zo’n 80 procent van de kinderen die het medicijn slikken , heeft hier last van; 10 tot 15 procent verliest daardoor behoorlijk wat gewicht. Andere bijwerkingen zijn onder meer slapeloosheid, hoofdpijn, buikpijn, een droge mond, duizeligheid en depressie. Soms treedt een snellere hartslag op of kunnen tics ontstaan. Dat Ritalin® effectief is staat vast, maar over de gevolgen van het gebruik op langere termijn is nog weinig bekend. Er kleven dus inderdaad wel nadelen aan het gebruik , maar die vormen, zeker gezien de zeer positieve uitwering van het medicijn, geen belemmering om het middel voor te schrijven. Hierbij moet worden aangetekend dat daarnaast gedragstherapie onontbeerlijk is èn de medicatie na verloop van tijd ook weer moet worden afgebouwd. Een uitgebreid onderzoek door de Gezondheidsraad naar aanleiding van de ontstane onrust (is Ritalin wel zo verantwoord?) heeft eveneens uitgewezen dat Ritalin®als een veilig middel kan worden beschouwd.Vr. 15: Is het waar dat bijna elke ADHD’er Ritalin gebruikt? Antw. 15: Is het waar dat bijna elke ADHD’er Ritalin gebruikt? Volgens de gegevens van de Stichting Farmaceutische Kerngetallen gebruiken ruim 36.000 ADHD’ers Ritalin, waaronder 31.000 die jonger zijn dan 19 jaar. Naar schatting komen er elke maand zo’n duizend gebruikers bij. Ongeveer één op de drie jeugdige ADHD ‘ers zou nu Ritalin slikken. Dat is dus nog niet de helft.Vr. 16: Zijn er ook homeopatische of ander oplossingen? Antw. 16: Zijn er ook homeopatische of ander oplossingen? Ja, er zijn verschillende homeopatische middelen die met succes gebruikt worden door ADHD’ers. Een overzicht hiervan is niet te geven; voor een goed advies moet een homeopatische arts worden bezocht, die de medicatie altijd specifiek op de patiënt zal afstemmen. Zeer recent ontdekten Amerikaanse wetenschappers dat ook nicotine (pleisters) een verbluffend positieve uitwerking op ADHD’ers hebben. Nicotine vermindert onder meer angstgevoelens en verbetert de motorische functies, oplettendheid en reactiesnelheid. .De onderzoeken verkeren nog in een experimenteel stadium. Wel staat vast dat het aantal rokers onder (volwassen) ADHD’ers drie keer zo hoog is als onder de rest van de bevolking. Een soort van zelfmedicatie dus. Verder zijn er verschillende soorten (nieuwe) gedragstherapieën , maar die laten zich hier moeilijk samenvatten in een beknopt overzicht. In één van de komende nummers van J/M zullen we daar uitgebreider op terugkomen.Vr. 17: Welk type onderwijs is het meest geschikt voor een ADHD-kind? Antw. 17: Welk type onderwijs is het meest geschikt voor een ADHD-kind? Een ADHD’er is niet dom, maar heeft moeite om zich te concentreren. In het algemeen zijn kleine(re) groepen daarom het meest geschikt, om de logische reden dat een kind daarin minder snel wordt afgeleid en meer aandacht kan krijgen. Een adequate begeleiding door de leerkracht en eventueel remedial teaching zijn ook voorwaarden, al valt het in de huidige onderwijssituatie natuurlijk niet mee om dat te realiseren. Vaak hebben ADHD’ers problemen met de fijne motoriek of een houterige grove motoriek. Behalve remedial teaching kan ook fysiotherapie hier een goede ondersteuning bieden. Een algemeen advies voor een schooltype is nauwelijks te geven. Dat hangt onder andere af van de mate waarin een kind er ast van heeft. ADHD-leerlingen verschillen immers net zoveel van elkaar als andere kinderen. Per kind zal dus gewoon moeten worden bekeken welk soort onderwijs het best bij hem past. Pas als een kind in een ‘gewone’ nauwelijks te handhaven is - ook niet met behulp van medicatie - of heel veel moeite heeft om bij te blijven, wordt Speciaal Onderwijs een optie. Dan kan het hem weer helpen om verder te komen.Vr. 18: Wat zijn de sterke kanten van een ADHD’er ? Antw. 18: Wat zijn de sterke kanten van een ADHD’er ? ADHD’ers zijn vaak bijzonder creatief en kunnen zeer enthousiast, spontaan, open en energiek zijn. ADHD’ers die hun aandacht zeer lang op één onderwerp kunnen richten (hyperfocussen) zijn soms in staat om tot geniale ontdekkingen of oplossingen te komen. Einstein is hier een bekend voorbeeld van. Verder kunnen ze erg gevoelig en zorgzaam zijn en een goed inlevingsvermogen hebben.Vr. 19: Je vermoed... ADHD en dan? Antw. 19: Je vermoed... ADHD en dan? Belangrijk is om dan onderzoek te laten doen, dit kan ALLEEN door een adhd-specialist! Deze zijn te benaderen via de Regionale Specialisten van elke provincie. Wanneer u de Regionale Specialist van uw provincie belt, verwijst deze u door naar een ADHD-Specialist bij U in de buurt. De namen van de Regionale Specialisten van het 'Netwerk ADHD bij volwassenen' zijn: Groningen: mw. A. van Lammeren, psychiater Ac. Ziekenhuis Groningen Postbus 3001 9700 RB Groningen 050 - 3612008 Friesland: hr. M.N.A. Santana, psychiater GGZ Friesland Sixmastraat 1 8901 BS Leeuwarden 058 - 2848856 Drenthe: dhr. G.J. van Gelderen, vrijgevestigd psychiater, ADHD centrum Doevenkamp Doevenkamp 9a 9401 KN Assen 0592 - 309316 Overijssel: mw. P.J.M. van Wijngaarden, psychiater Verslavingskliniek Zwolle VK2 dr. van Thienenweg 8 8025 AL Zwolle 038 - 4540855 of 0572-369492 Gelderland: mw. C. Dokter, psychiater Riagg Oost Veluwe Stationsstraat 47a 7301 GC Apeldoorn 055 - 5262626 Noord-Brabant: hr. P.J.B. Carpentier, psychiater GGZ 's Hertogenbosch Postbus 70058 5201 DZ 's Hertogenbosch 073 - 6585111 Noord-Holland: A. Pull, arts/psychotherapeut De Geestgronden Schipholpoort 20 2034 MA Haarlem 023 - 5300500 Zuid-Holland: mw. L.E. Kalma, psychiater GGZ Delfland Reinier de Graafweg 7A 2625 AD Delft 015 - 2608776 Zeeland: hr. A.G. Kunst, psychiater Streekziekenhuis Walcheren Koudekerkseweg 88 4380 DD Vlissingen 0118 - 425245 Utrecht: mw N. Buitelaar, psychiater Riagg Stad Utrecht Tolsteegsingel 2a 3582 AC Utrecht 030 - 2587887 Limburg: dhr. J Cornelis, psychiater Psycho-Medisch Streekcentrum Vijverdal Maastricht 043 - 3685444 Vr. 20: Hoe herken je ADHD? Antw. 20: Hoe herken je ADHD? Van de hak op de tak... Rondrennen, de aandacht ergens niet bij kunnen houden, niet luisteren: het hoort bij kinderen. Ook volwassenen kunnen zich soms moeilijk concentreren, maken slordigheidsfouten of zitten onrustig te schuiven tijdens een vergadering. Maar bij sommige kinderen en volwassenen overheerst het gebrek aan concentratie en rust. Ze hebben moeite het dagelijks leven te organiseren en te plannen. Schoolprestaties en werk lijden hier ernstig onder. Ze hebben ook problemen in contacten met leeftijdgenoten en zijn thuis moeilijk hanteerbaar. Zulke kinderen en volwassenen lijden aan een aandachtstekortstoornis met hyperactviteit, vaak afgekort tot ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder, ook wel vertaald met Alle Dagen Heel Druk). Vroeger werd dit ook wel (niet helemaal juist) Minimal Brain Damage (MBD) genoemd. Let op: ADHD komt zowel bij kinderen als volwassenen voor !Vr. 21: Wat zijn de verschijnselen bij ADHD? Antw. 21: Wat zijn de verschijnselen bij ADHD? Een kind of volwassene kan ADHD hebben wanneer meerdere van onderstaande verschijnselen aanhoudend sterk aanwezig zijn, zowel thuis als op school of in sociale contacten. Aandachts- en concentratieproblemen Kinderen en volwassenen met ADHD zijn snel afgeleid. Elke prikkel - de telefoon, een kat in de tuin of een klasgenoot die zit te giechelen, maar ook de eigen fantasie en gedachtegang - laat hun aandacht afdwalen, waardoor ze vergeten waar ze mee bezig waren. Daardoor maken ze dingen niet af, beginnen om de haverklap aan iets anders en maken veel fouten. Verder kunnen kinderen en volwassenen met ADHD moeilijk luisteren en dingen onthouden, waardoor andere mensen het gevoel hebben nauwelijks contact met hen te krijgen. Ze vergeten afspraken en verjaardagen en raken spullen kwijt. Hyperactiviteit of overbeweeglijkheid Kinderen met ADHD wiebelen, draaien of friemelen voortdurend of tikken steeds met hun voet op de grond. Ze praten veel en druk en kunnen erg doordraven. Bij volwassenen met ADHD lijkt de hyperactiviteit op het oog vaak afgenomen. Van binnen voelen ze zich echter nog even onrustig als vroeger. Ze hebben geleerd de neiging tot bewegen te onderdrukken. Mensen met ADHD kunnen zich moeilijk ontspannen. Impulsiviteit Kinderen en volwassenen met ADHD handelen vóór ze denken. Ze doen onbezonnen dingen. Ze vallen mensen in de rede, flappen dingen eruit, geven antwoord voordat de vraag helemaal is gesteld en dringen voor zonder dit in de gaten te hebben. Overige verschijnselen heftige en onvoorspelbare emotionele uitbarstingen, bijvoorbeeld driftbuien en huilbuien. Dit komt ten dele door de ADHD, ten dele uit frustratie doordat veel dingen niet lukken. moeite onderscheid te maken tussen hoofd- en bijzaken. moeite sociale signalen op te vangen. weinig gevoel voor tijd hebben en moeilijk kunnen plannen. Dit uit zich bijvoorbeeld in te laat komen op afspraken en opdrachten niet op tijd afkrijgen. onhandigheid, houterigheid: vaak vallen en knoeien. Bijkomende klachten of problemen ADHD gaat bij meer dan de helft van de kinderen en volwassenen gepaard met andere psychische klachten, zoals depressie en angst- en dwangstoornissen. Bij kinderen komt de combinatie met leerproblemen, zoals dyslexie (leesblindheid), en agressief gedrag nogal eens voor. Volwassenen hebben soms ook een persoonlijkheidsstoornis, bijvoorbeeld borderline. ADHD kan verder samengaan met eet-, gok-, drugs- of alcoholverslaving.Vr. 22: Wat is ADD? Antw. 22: Wat is ADD? Verschillende vormen van ADHD Sommige kinderen en volwassenen met ADHD hebben wel grote problemen hun aandacht ergens bij te houden, maar zijn niet hyperactief. Ze zijn juist opvallend stil, dromerig en passief. Deze vorm van ADHD wordt ook wel ADD genoemd, attention deficit disorder. ADHD kan zich ook uiten in grote impulsiviteit en hyperactiviteit zonder aandachtsproblemen.Vr. 23: Wat zijn de Achtergronden bij ADHD? Antw. 23: Wat zijn de achtergronden bij ADHD? Achtergronden van ADHD ADHD ontstaat vóór het zevende jaar. Bij het ontstaan spelen biologische factoren een belangrijke rol. De verwerking van informatie uit de buitenwereld in de hersenen verloopt bij mensen met ADHD anders dan bij mensen zonder ADHD. Bij het onstaan hiervan is aanleg, met name erfelijkheid van groot belang: ADHD komt in bepaalde families vaker voor. Soms kan de aandoening het gevolg zijn van een hersenbeschadiging, bij de geboorte of door infectie of ernstig hoofdletsel. Verder kunnen persoonlijkheid en temperament de ADHD versterken: sommige mensen zijn ‘van nature’ impulsiever, opvliegender, beweeglijker of dromeriger dan anderen. Sociale factoren kunnen maken dat de ADHD tot uiting komt of verergert. Bijvoorbeeld spanningen tussen ouders, een chaotische opvoedingssituatie, veel afkeuring of pestgedrag op school.Vr. 24: Tips voor ouders van een kind met ADHD... Antw. 24: Tips voor ouders van een kind met ADHD... Zorg voor een duidelijke dagindeling, vaste regels en vaste plaatsen voor dingen in huis. Geef eenvoudige, korte opdrachten en regels. Geef uw kind complimenten voor goed gedrag en stimuleer leuke eigenschappen. Als uw kind ergens helemaal in opgaat, zoals een spannend computerspel, denk dan niet ‘hij kan het dus best, als hij maar wil...’. Dat is niet waar. Neem voldoende tijd voor uzelf, uw partner, uw andere kinderen en uw vrienden. Praat met de leerkrachten over de ADHD en de benadering van uw kind. Zoek meer informatie over ADHD, in bibliotheek, boekhandel of op internet.(lotgenotencontact) Zoek tijdig hulp.Vr. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Antw. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Door Dr Edward M. Hallowel en Dr John R. Ratey Vertaald door Sander J. Alkemade De behandeling van ADD begint met hoop. De meeste mensen die ontdekken dat ze ADD hebben, of het nu kinderen zijn of volwassenen, hebben geleden onder een hoop pijn. The emotionele beleving van ADD wordt overspoeld met schaamte, vernedering en zelf-kastijding. Tegen de tijd dat de diagnose ADD is gesteld, hebben veel mensen met ADD hun zelfvertrouwen verloren. Velen hebben verschillende therapeuten bezocht, zonder echt geholpen te zijn. Waardoor ze uiteindelijk alle hoop hebben verloren. De belangrijkste stap aan het begin van de behandeling is het opnieuw inprenten van hoop. Individuen met ADD kunnen zijn vergeten wat hun goed kanten zijn. Ze kunnen, ergens in het verleden, ieder vertrouwen hebben verloren in de mogelijkheid dat er eens iets wél goed zal uitpakken. Ze zitten vaak opgesloten in een soort hardnekkige vasthoudend patroon, waarbij alle theorie, behoorlijk veel veerkracht en inventiviteit ervoor moet zorgen dat ze hun hoofd boven water houden. Het is een tragisch verlies, het te snel opgeven van het leven. Maar veel mensen met ADD zien geen andere weg, dan voortdurend en herhaaldelijk falen. Hoop, is voor hun, het risico nemen om nogmaals tegen de vlakte gemept te worden. En toch, hebben deze mensen een enorme capaciteit om te hopen en te dromen. Meer nog dan de meeste mensen, hebben personen met ADD een fantastisch voorstellingsvermogen. Ze denken in het groot en ze dromen grote dromen. Ze kunnen de kleinste mogelijkheid aangrijpen en zich voorstellen hoe ze dit kunnen veranderen in een belangrijke doorbraak. Ze kunnen een toevallige ontmoeting kunne doen uitlopen op een geweldige avond uit. Ze floreren door hun dromen en ze hebben organisatorische methoden nodig om duidelijk te zijn en om ze op het goede spoor te houden. Maar zoals met de meeste dromers, gaan ze mank als de droom uit elkaar spat. Meestal als de diagnose ADD gesteld is, is dit uiteenspatten van dromen vaak genoeg gebeurd om ervoor te zorgen dat ze ervoor uitkijken om nog eens hoop te hebben. Het kleine kind houdt liever zijn mond, dan weer gepest te worden. De volwassene houdt liever zijn mond dicht dan het risico te lopen dat de zaken weer volledig in de soep lopen. De behandeling, moet dus beginnen met hoop. We verdelen de behandeling van ADD meestal in 5 basis gebieden: 1. Diagnose 2. Educatie 3. Structuur, ondersteuning en begeleiding 4. Verschillende vormen van psychotherapie 5. Medicatie In dit foldertje, zullen we een paar algemene principes aangeven, die los van de medicamenteuze benadering, op zowel de behandeling van kinderen alsook volwassenen met ADD van toepassing zijn. Een manier om de niet medicamenteuze behandeling van ADD te organiseren geschiedt via het geven van praktische suggesties of "tips" in de omgang. Vijftig van dergelijke tips staan hieronder weergegeven: (I) Inzicht en educatie. 1. Zorg dat je zeker bent van de diagnose. Zorg dat je werkt met een professional met een werkelijk begrip van ADD en die ervoor zorgt dat andere vergelijkbare of samenhangen de ziekten kunnen orden uitgesloten, zoals angststoornissen, depressie, schildklierproblemen, bipolaire stoornis, of obsessive-compulsive disorder. 2. School jezelf bij. Misschien is het allerbelangrijkste voor een goede behandeling wel, een goed begrip van de ziekte ADD. Lees boeken. Praat met deskundigen. Praat met andere volwassenen met ADD. Je bent dan in staat om je eigen behandeling op te stellen die past bij jouw specifieke versie van ADD. 3. Coaching. Het is handig voor je om een coach te hebben, iemand die dicht bij je staat, maar altijd met humor. Je coach kan je helpen om georganiseerd te blijven, ervoor zorgen dat je aan activiteiten blijft werken, je aanmoedigen of je helpen herinneren dat je weer aan het werk moet. Vriend, collega, of therapeut (het is mogelijk dat je partner je coach wordt, maar dit is wel riskant), een coach is iemand die ervoor zorgt dat zaken daadwerkelijk worden gedaan, je aanspoort zoals een trainer doet, je in de gaten houdt en meestal aan jouw kant staat. Een coach kan ongelooflijk behulpzaam zijn in de behandeling van ADD. 4. Aanmoediging. Volwassenen met ADD hebben grote hoeveelheden aanmoediging nodig. Dit is gedeeltelijk te wijten aan het feit dat ze enorme hoeveelheden zelfkritiek hebben, wat jaar in jaar uit alleen maar meer werd. Maar het gaat verder dan dat. Meer dan de doorsnee persoon, raakt de ADD volwassene de weg kwijt zonder aanmoediging en bloeit hij helemaal op als een kerstboom wanneer hij het wel krijgt. Vaak willen ze voor een ander werken volgens een patroon dat ze niet voor zichzelf zullen doen. Dit is niet "slecht", het is gewoon zo. Dit moet worden herkend en er moet gebruik van worden gemaakt. 5. Realiseer je wat ADD NIET is, bijvoorbeeld ruzie met je moeder. 6. Leid anderen op en betrek ze erbij. Net zoals het voor jou belangrijk is om je ziekte te begrijpen, zo geldt dat net zo goed, misschien zelfs wel meer voor de mensen in je omgeving. Familie, school, werk, vrienden. Zodra ze door hebben waar het om draait, begrijpen ze je beter en kunnen zelfs behulpzaam zijn. 7. Voel je niet meer schuldig over het feit dat je bezigheden zoekt met een grote mate van stimulatie. Begrijp dat je juist wordt aangetrokken tot sterk stimulerende situaties. Probeer ze alleen verstandig uit te zoeken en lig niet meer wakker over de "verkeerde" keuzen. 8. Luister naar de feedback van betrouwbare anderen. Volwassenen (en kinderen) met ADD zijn beruchte zelfobservanten. Ze gebruiken veel, van wat kan worden opgevat als ontkenning. 9. Overweeg om bij een supportgroep te gaan, of er zelf eentje op te richten. De meeste belangrijke informatie over ADD is helaas nog niet in de boeken terecht gekomen, maar blijft opgeslagen in de hoofden van mensen die ADD hebben. In een supportgroep kan deze informatie naar buiten komen. Bovendien bieden supportgroepen vaak precies de hulp die zo hard nodig is. 10. Probeer af te komen van alle negativiteit die zich door de jaren in je heeft opgebouwd, als je jaren door het leven bent gegaan, zonder te weten dat je ADD had. Een goede psychotherapeut kan hierbij behulpzaam zijn. 11. Voel je niet gebonden door conventionele carrière of conventionele manieren van omgaan met alles. Geef jezelf toestemming om jezelf te zijn. Stop met jezelf wijs te maken, dat je moet zijn zoals je altijd dacht dat je zou moeten zijn, dus bijvoorbeeld de model student, het georganiseerde staflid, en laat jezelf zijn zoals je bent. 12. Onthoudt, dat wat je hebt een neuropsychiatrische conditie is. Het is genetisch overgedragen. Het wordt veroorzaakt door biologie, door de manier waarop je hersenen 'bekabeld' zijn. Het is geen ziekte van de wil en ook geen moreel falen. Het wordt ook niet veroorzaakt door een zwakte in je karakter en ook geen onvermogen om volwassen te worden. De genezing kan dus ook niet worden gevonden in de kracht van de wil, ook niet in straf, niet in opoffering en ook niet in pijn. ONTHOUD DIT ALTIJD. Hoewel veel mensen dit toch proberen, zijn er velen met ADD die veel moeite hebben om te accepteren dat de ziekte zijn grondslag vindt in biologie, in plaats van in het karakter. 13. Probeer anderen te helpen, die ADD hebben. Je leert er namelijk een hoop van over de ziekte en haar verloop, en je bovendien voel je jezelf er beter door. (II) Beter Presteren. 14. Externe structuur. Structuur is de fundering in de non-medicamenteuze behandeling van kinderen met ADD. en waarschijnlijk geldt dit net zo voor volwassenen. Vervelend om op te stellen, maar eenmaal geïnstalleerd werkt structuur als de muren van de baan rond de bobslee. Ze zorgen ervoor dat je als een raket naar beneden kan en niet uit de baan vliegt. Maak frequent gebruik van : - lijsten - kleur codering - reminders/herinneringen aan iets - briefjes/notities voor jezelf - rituelen - archieven 15. Kleur codering. Zoals hierboven al genoemd, verdient kleurcodering extra aandacht. Veel mensen met ADD zijn visueel georiënteerd. Doe hier je voordeel mee, door zaken te herinneren middels kleuren: Archieven, memo's, brieven, teksten, roosters etc. Bijna alles wat je normaal in zwarte letters op wit papier zet, kan beter worden herinnerd, vastgehouden en daardoor stimulerender werken. door het gebruik van kleur. 16. Gebruik pizzazz (zelfs Kramers woordenboek laat het hier afweten, een snickers voor degene die het weet :-) Rekening houdend met tip #15, probeer je omgeving zo stimulerend mogelijk in te richten, zonder dat je overloopt. 17. Richt je omgeving in op beloning in plaats van dat je constant wordt gedemotiveerd. Om te begrijpen hoe een demotiverende omgeving eruit ziet, hoeven veel ADD volwassen maar terug te denken aan hun (middelbare) schooltijd. Nu je de vrijheid hebt van een volwassene, kun je het leven zo inrichten, dat je niet steeds wordt herinnerd aan je tekortkomingen en grenzen. 18. Houdt er rekening mee en accepteer dat X % van de projecten waar je mee bezig gaat, relaties die je hebt en verplichtingen ongetwijfeld volledig de mist in gaan. 19. Omhels uitdagingen. ADD mensen worden gedreven door uitdagingen. Zolang je weet dat er niet van alles iets terecht komt, en je niet te perfectionistisch wordt of vaag, lukt het je om een heleboel dingen wel goed te doen en blijf je uit de problemen. 20. Stel deadlines. Dus data (en niet datums) waarop iets persé gedaan moet zijn. 21. Breek grote klussen in kleine klusjes op. Verbind deadlines aan de kleinere klusjes. Dan zal namelijk, als was het tovenarij, de grote taak als vanzelf gedaan worden. Dit is één van de meest simpele en effectieve methoden van alle organisatorische methoden. Vaak kan een grote klus gevoelsmatig een overweldigend effect hebben op iemand met ADD. Alleen de gedachte al om eraan te gaan werken, kan er voor zorgen dat er niet eens aan begonnen wordt. Aan de andere kant, als een grote klus in kleinere klusjes wordt opgebroken, blijkt het vaak erg makkelijk om die uit te voeren. 22. Stel prioriteiten. Voorkom uitstellen. Als het druk wordt, verliest een persoon met ADD het perspectief: Het betalen van een parkeerboete kan net zo moeilijk worden als proberen de brand te blussen die in je prullenbak is ontstaan. Stel prioriteiten. Haal een keer diep adem. Doe de belangrijkste dingen eerst. Uitstellen, is éen van de basishandelingen van mensen met ADD. Je moet jezelf veel discipline opleggen om dit aan te zien komen en waar mogelijk uit de weg te gaan. 23. Accepteer dat je bang bent voor het feit dat zaken goed gaan. Accepteer scherpe kantjes als dingen te makkelijk gaan. Of als er eens geen conflict is. Maak dingen ook niet mooier dan ze zijn, om ze stimulerender te maken. 24. Probeer uit te vinden, waar en onder welke omstandigheden je het beste werkt: In een luidruchtige kamer, in de trein, ingepakt in drie dekens, luisterend naar muziek, whatever (is best een nederlands woord SJA). Kinderen en volwassenen met ADD presteren vaak het best onder nogal vreemde omstandigheden. Laat jezelf werken onder de omstandigheden waarbij je het best presteert. 25. Weet, dat het prima is om twee dingen tegelijk te doen: Dus met iemand praten en ondertussen breien, Stevig nadenken terwijl je onder de douche staat, of een stukje gaan hardlopen terwijl je een vergadering voorbereidt. Vaak moeten mensen met ADD meerdere dingen tegelijk doen, om überhaupt iets af te ronden. 26. Doe iets waar je goed in bent. Wederom, als het je makkelijk lijkt af te gaan, prima. Er is geen enkele regel die bepaalt dat je alleen maar dingen moet doen die je niet goed kan. 27. Hou ruimte vrij tussen afspraken om je gedachten even op een rijtje te zetten. Overgangen zijn moeilijk voor ADD'ers en mini-pauzes kunnen de overgang vergemakkelijken. 28. Hou een notitieboekje bij de hand, in de auto, naast je bed of in je jas. Je weet namelijk nooit wanneer je een goed idee krijgt en ook niet wanneer je iets moet onthouden. 29. Lees met een pen in je hand. Niet alleen om dingen te onderstrepen of in de kantlijn te schrijven, maar ook voor de onvermijdelijke stroom van andere gedachten die opkomen tijdens het lezen. (III) Omgaan met stemmingen. 30. Plan een structurele "uitblaastijd" in. Maak iedere week wat tijd vrij om gewoon even niets te doen en alles te laten vallen. Wat je ook wil doen : Jezelf bombarderen onder harde muziek, naar de racebaan gaan, een feest(maal) houden. Kies een activiteit waar je jezelf af en toe helemaal in kan verliezen. 31. Laadt regelmatig je eigen batterijen weer op. Samenhangend met # 30 , hebben mensen met ADD, dagelijks een paar momenten nodig om wat tijd te verspillen, zonder dat ze zich schuldig voelen. Een manier om deze tijd zonder schuldgevoel door te komen, is door het opladen van je batterijen te noemen. Doe een dutje. Kijk tv, mediteer. Iets rustig. Relaxend. Ontspannen. 32. Kies "goede" behulpzame verslavingen, zoals bijvoorbeeld sport. Veel volwassenen met ADD hebben een aanleg voor verslavend of dwangmatig gedrag in hun persoonlijkheid, in de zin dat ze altijd wel ergens aan verslaafd zijn. Zorg dat dit iets is waar je beter van wordt. 33. Begrijp stemmingswisselingen en leer hier mee omgaan. Begrijp dat je stemmingen doorlopend kunnen veranderen, ongeacht wat er in de wereld gebeurt. Verspil geen tijd met je af te vragen waar de stemmingswisseling vandaan komt en zoek ook niemand om de schuld te geven. Richt jezelf liever op leren accepteren dat je een slechte bui hebt, wetende dat het wel weer over gaat, en zoek manieren om het sneller te laten overgaan. Verandering van handelingen, bijvoorbeeld deelnemen aan een nieuwe activiteit (liefst interactief, dus niet kijken naar zwemmen, maar het zelf gaan doen), maar een gesprek houden met een vriend of gaan tennissen of een boek lezen, helpt enorm om over de stemming heen te komen. 34. Hou er rekening mee dat de volgende cyclus veel voorkomt bij volwassen met ADD: - Iets "prikkelt" je psychologisch systeem, een verandering of een overgang, een teleurstelling of zelfs een succes. Het voorgaande kan behoorlijk triviaal zijn. - Deze "prikkeling" wordt gevolgd door een mini-paniek, met een opeens optredend verlies van perspectief, de wereld wordt op zijn kop gezet. - Je probeert om te gaan met deze paniek door je vaak obsessief en volhardend te richten op één aspect van de situatie. Dit kan een uur duren, of een dag of zelfs een paar maanden. 35. Leg scenario's/plannen klaar tegen de onvermijdelijke verveling. Maak een lijst van vrienden die je dan belt. Houdt een paar video's bij de hand die je altijd boeien en ervoor zorgen dat je helemaal wordt afgeleid. Zorg dat je makkelijk kan gaan sporten. Zorg dat je een bokszak of kussen bij de hand hebt om tegenaan te meppen als je extra veel kwade energie in je hebt. Bereidt een paar peptalks voor die je tegen jezelf kan houden zoals "Je bent dit al eens vaker tegengekomen, dit is gewoon de ADD-blues (ADD-dip), het zal snel weer over zijn, Alles gaat verder goed." 36. Verwacht depressie na succes. In het algemeen klagen mensen met ADD erover dat ze na een succes paradoxaal genoeg depressief worden. Dit komt omdat de enorme stimulatie van het achternajagen of verkrijgen van een doel, of de voorbereiding is verdwenen. De klus is geklaard. Of hij nou wint of verliest, iemand met ADD mist het probleem, de enorme stimulatie en voelt zich depressief. 37. Leer symbolen, slogans, gezegden als ezelsbruggetjes bij het adresseren van tegenvallers, fouten, missers, vergeten afspraken of stemmingswisselingen, die ervoor zorgen dat je de zaken snel weer in het juiste perspectief ziet. Dus als je linksaf slaat in plaats van rechtsaf waardoor de hele groep een omweg maakt van 20 minuten, zeg dan gewoon "Oh, daar gaat mijn ADD weer", Dan dat je een zes uur durende ruzie krijgt over het feit dat je onbewust probeert de hele trip te saboteren. Dit is geen excuus. Je blijft nog steeds verantwoordelijk voor je daden, maar het is goed om te weten waar je daden vandaan komen en waarvan niet. 38. Gebruik "time-outs" zoals bij kinderen. Als je overstuur bent of overgestimuleerd, neem dan een time-out. Ga even weg. Ontspan jezelf. 39. Leer opkomen voor jezelf. Volwassenen met ADD zijn er zo aan gewend om te worden bekritiseerd, dat ze onnodig veel in de verdediging springen als ze voor zichzelf willen opkomen. Probeer af te stappen van die verdedigende houding. 40. Voorkom voortijdige beëindiging van een project, een ruzie, een deal, een afspraak of een gesprek. Probeer niet gelijk alles af te kappen, ook al jeuken je handen om dat toch te doen. 41. Probeer succesvolle momenten te verlengen en te onthouden. Ook over langere tijd. Je moet jezelf hier bewust en expres in trainen, omdat je het anders weer net zo snel vergeet. 42. Onthoud dat ADD er meestal ook voor zorgt dat je overmatige interesse en aandacht (HYPERFOCUS) besteedt aan iets. Deze overmatige aandacht kan zowel constructief als destructief werken. Kijk uit voor het destructieve gebruik: De aanleg om obsessief en vastgebeten vast te houden aan één of ander ingebeeld probleem, zonder het los te kunnen laten. 43. Sport veel en vaak. Je moet dit in je leven opnemen en erin houden. Sport is zonder meer eén van de beste behandelingen van ADD. Het helpt om agressie en overmatige energie op een positieve manier kwijt te raken. Het zorgt ook voor ruis-onderdrukking in je geest, het stimuleert je hormonale en neurochemische systeem op een natuurlijke, therapeutische manier en het ontspant en kalmeert je lichaam. Als je dat allemaal optelt bij de algemeen bekende gezondheidsredenen om aan sport te doen, dan zie je hoe belangrijk dit punt is. Maak er iets leuks van, zodat je er langere tijd mee bezig kan blijven, zo niet de rest van je hele leven. 44. Maak een goede keuze uit de mensen waarmee je omgaat. Het valt op hoezeer een ADD volwassene kan opbloeien door de keuze voor een specifiek maatje. 45. Leer te lachen om jezelf en anderen, met betrekking tot je symptomen, aangaande je vergeetachtigheid, je onvermogen om op tijd te letten, je tactloosheid of je impulsiviteit, of wat dan ook. Als je namelijk ontspannen genoeg bent om de lol van dit alles in te zien, dan zullen anderen je veel meer vergeven. 46. Plan activiteiten met vrienden. Houd je echt aan deze geplande activiteiten. Het is essentieel dat je verbonden blijft met andere mensen. 47. Zoek groepen en wordt er lid van, als je merkt dat mensen je mogen, waarderen, begrijpen of blij zijn dat je er bent. 48. Tegenovergesteld aan 47. Blijf niet te lang hangen bij groepen waarvan je de indruk hebt dat ze je niet waarderen, of begrijpen. 49. Deel complimenten uit, let op andere mensen. In het algemeen, leer sociale vaardigheden, zoals bijvoorbeeld van je coach. 50. Stel sociale deadlines.Vr. 26: Wat zijn de verschillen tussen ADHD en Bordeline? Antw. 26: Verschillende benadering bij ADHD en Borderline We weten inmiddels dan ADHD vaak verward wordt met Borderline, omdat beide stoornissen hoog scoren op dezelfde diagnostische criteria. Een specifieke ADHD-test, waardoor het onderscheid kan worden gemaakt, bestaat helaas nog niet. Toch zijn er een aantal punten die ikzelf onder de aandacht wil brengen: kenmerken waaraan zowel een ADHD'er als een Borderliner voldoen, maar beiden met een compleet andere motivatie. Kun je onderscheid maken tussen impulsiviteit bij mensen met ADHD en Borderline? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline is impulsief gedrag zelf-destructief. Impulsief gedrag wordt vertoond om depressieve klachten te verlichten. 2. Bij ADHD behelst impulsiviteit schijnbaar alles. ADHD'ers hebben altijd moeite zich te concentreren op een bezigheid, of zij zich nu goed of depressief voelen. Hoe zit het met de relatieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline komen veel relatieproblemen voort uit verlatingsangst. Veel Borderliners hebben een kindertijdverleden waarin zij aan hun lot zijn overgelaten. Zij hebben op jonge leeftijd niet geleerd zich te hechten aan iemand, en dit probleem duurt voort wanneer zij volwassen zijn. Borderliners kenmerken zich door aantrekken en afstoten. 2. Bij ADHD komen veel relatieproblemen voort uit het feit dat zij buitensporige stemmingswisselingen hebben. Wanneer zij "up" zijn (en dat kan door de eenvoudigste dingen veroorzaakt worden), zijn zij geanimeerd gezelschap, maar wanneer zij even later "down" zijn (ook door de meest triviale dingen) willen zij het liefst met rust gelaten worden of juist vermaakt worden. Het vergt heel veel van een partner om te gaan met de onvoorspelbaarheid van een ADHD'er. Wat is het verschil in concentratieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Een Borderliner kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "leeg" voelt. 2. Een ADHD'er kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "overvol" voelt, overspoeld door een stroom aan andere gedachten en prikkels. Ik denkt dat een onbehandelde ADHD een belangrijke oorzaak is van Borderline. ADHD kan heel "goed" samengaan met Borderline. Symptomen die geassocieerd worden met Borderline, zoals "het niet in staat zijn dingen af te maken", zijn bijvoorbeeld typische ADHD-symptomen!!! In een later stadium zal ik hier uitgebreider aandacht aan besteden.Vr. 27: Is ADHD een "modediagnose"? Antw. 27: De diagnose ADHD bestaat al meer dan 40 jaar, onder deze en andere namen (waaronder Minimal Brain Damage, MBD). De eerste rapportage over de effecten van amfetamine-achtige stoffen bij drukke kinderen dateert zelfs al van 1937! Deze lange geschiedenis lijkt niet zo modegevoelig. <BR> De laatste twintig jaar is veel wetenschappelijk onderzoek naar ADHD bij kinderen gedaan, waardoor veel meer duidelijk is geworden over de oorzaken, de hersenfunctiestoornissen en effectieve behandelingen. <BR><BR> Deze kennis dringt de laatste tijd via de media ook door tot het grote publiek. Hierdoor melden zich veel kinderen en volwassenen voor hulp omdat ze zichzelf herkennen in het beeld. <BR> Dit betekent niet dat ADHD opeens méér voorkomt of per se vaker dan reëel is wordt gediagnosticeerd. Er lijkt veeleer sprake van een inhaalslag. Op termijn zal ADHD een gewone diagnose worden, waarvan bekend is wat het is en dat behandeling mogelijk is. <BR> Overigens lijkt de kans op zowel overdiagnostiek als onderdiagnostiek van ADHD juist nu wel het grootst, nu hulpverleners nog niet allemaal voldoende zijn bijgeschoold om op de juiste wijze te diagnosticeren. Hopelijk zal nascholing van hulpverleners dit probleem op den duur oplossen.Vr. 28: Kan ADHD ook worden behandeld zonder medicijnen? Antw. 28: De meeste mensen stellen deze vraag als de diagnose wordt gesteld. Bijna niemand wil medicijnen gebruiken. Het maakt dat men dagelijks wordt herinnerd aan het feit dat er iets hapert in het hoofd. Medicijnen gebruiken is voor veel mensen in het begin moeilijk, het kost tijd om te accepteren dat medicatie nodig is. Anderzijds veroorzaakt ADHD soms zoveel last voor het dagelijks functioneren dat nauwelijks met medicijnen kan worden gewacht. Men hoopt en verwacht dan soms een wonder. Soms is het ook wonderlijk om te zien hoe iemand opknapt met de toename van controle over het eigen gedrag. Meestal echter is het na behandeling met medicijnen hard werken om de puinhoop te overzien, te aanvaarden en (met hulp) te gaan aanpakken. Medicatie is dus slechts het begin van de behandeling, maar wel een belangrijk begin. <BR> De diagnose ADHD is voor veel mensen een keerpunt. Het feit dat de problemen in een ander licht worden gesteld is vaak al een enorme opluchting. Veelgehoorde opmerkingen zijn: De dingen vallen op hun plaats of Ik kan het nu een plek geven. Men hoeft zichzelf niet meer steeds de schuld te geven van mislukkingen. Sommigen geeft dit zoveel energie dat ze denken geen medicijnen nodig te hebben. Hoewel niet is uit te sluiten dat dit voor enkelen opgaat, is niet onderzocht hoe het deze mensen na verloop van tijd vergaat. Op basis van het levenslange patroon van klachten en disfunctioneren valt eigenlijk niet te verwachten dat met alleen een verklaring voor de klachten (de diagnose) alle problemen zijn op te lossen. <BR> Behandeling met alleen coaching, begeleiding bij de planning van huishouden en werk, is op zich mogelijk. Maar omdat de kernsymptomen van ADHD niet veranderen, blijft men dan langer afhankelijk van de hulp van anderen. Het probleem bij ADHD is immers dat geleerde vaardigheden niet goed beklijven of dat oude gewoonten na verloop van tijd weer de kop op steken. De enorme energie die het kost om de controle te handhaven is niet langdurig op te brengen. Het zelf op tijd aan afspraken denken, vooruit denken, niet uitstellen, zijn zaken die niemand kan overnemen. Deze hersenfuncties worden direct door Ritalin bebloed. <BR> Men weet eigenlijk niet wat het is om overzicht te hebben over eigen plannen, geld en tijd. Daarom wordt geadviseerd in elk geval een behandeling met Ritalin te proberen, om daarna te beoordelen of de voordelen tegen de nadelen opwegen. <BR> De ervaring leert dat behandeling zonder medicijnen minder, en minder snel, resultaat oplevert. Het ordenen, het organiseren, het maken van keuzes blijft chaotisch. De behandeling zelf komt hierdoor vaak al niet goed van de grond, bijvoorbeeld omdat de afspraken niet goed in de agenda staan of omdat men vergeet in de agenda te kijken. Van dergelijke simpele problemen hangt het beginnen met de behandeling al af, laat staan het volhouden.Vr. 29: Hoe ziet de toekomst er uit van iemand met ADHD die pas als volwassene is gediagnosticeerd? Antw. 29: Deze vraag suggereert dat een diagnose op volwassen leeftijd slechter is voor de toekomst dan een diagnose op jongere leeftijd. Dat lijkt logisch, maar in feite is dat niet bekend. De prognose of het beloop blijkt afhankelijk van veel meer factoren dan alleen de ADHD en de eventuele behandeling. Voor de prognose blijken de bijkomende stoornissen (zoals depressies, angsten, gedragsstoornissen, alcohol- en drugsmisbruik) en de sociale omgeving thuis (bijvoorbeeld gescheiden ouders of ouders met psychische problemen) een grote rol te spelen. Daarbij moet in aanmerking worden genomen dat ADHD alleen, zonder bijkomende problemen, vrij zeldzaam is. Vr. 30: Hoe zit het met Ritalin in het verkeer? Antw. 30: Wie rijexamen wil doen, heeft daarvoor een geschiktheidsverklaring nodig. Sinds begin 2001 wordt zo'n verklaring steeds vaker geweigerd aan volwassenen met ADHD die Ritalin gebruiken. Soms alleen voor het behalen van het zogenaamd 'groot rijbewijs' (categorie C), maar steeds vaker ook voor het behalen van het A- of B-rijbewijs (voor het besturen van een motor of personenauto). Die weigering wordt dan gebaseerd op het feit dat Ritalin behoort tot de groep van de amfetaminen (stimulantia) en onder de opiumwet valt. Het CBR beroept zich daarbij op hoofdstuk 2.2 van de 'Regeling eisen geschiktheid', waarin staat dat behandeling met stimulantia iemand ongeschikt maakt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer: "De werkzaamheid en bijwerkingen van deze middelen op lange termijn zijn doorgaans niet goed te voorspellen. Het gaat daarbij om veranderingen in stemming of gedrag, zoals ernstige vormen van depressie of vermoeidheid. Behandeling met deze middelen maakt iemand daarom ongeschikt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer." <BR> Zowel de artsen bij het CBR als veel deskundigen op het gebied van ADHD erkennen dat hier sprake is van verouderde inzichten. Iemand met ADHD is immers juist beter geconcentreerd mét dan zonder Ritalin. Intussen zitten jongeren en volwassenen met ADHD met de frustratie dat ze óf met hun medicatie moeten stoppen om te mogen rijden, óf in de verleiding komen onjuiste gegevens in te vullen óf niet aan het gemotoriseerde verkeer kunnen deelnemen (met alle beperkingen van dien voor het zelfvertrouwen, het sociale en beroepsleven). <BR> In onderzoek werden zeven jongvolwassenen met ADHD vergeleken met normale controlepersonen wat betreft de rijvaardigheid. Ook werd de invloed van Ritalin op de rijvaardigheid bij de mensen met ADHD onderzocht. In dit onderzoek bleken ADHD-patiënten vergeleken met normaal meer ongelukken te hebben gehad, meer verkeersovertredingen te hebben begaan en - na inname van een nepmiddel of placebo - slechter te rijden tijdens een rijtest met een 'driving simulator'. De rijvaardigheid nam toe onder Ritalin. Deze uitkomst suggereert dat patiënten met ADHD voordeel kunnen hebben van behandeling met Ritalin tijdens deelname aan het verkeer. Het lijkt dan ook niet aannemelijk dat Ritalin de rijvaardigheid in negatieve zin be﮶loedt. Er is echter meer onderzoek nodig voordat de veiligheid van Ritalin in het verkeer definitief kan worden vastgesteld. <BR> Balans heeft, met hulp en steun van vele deskundigen, hierover een notitie geschreven voor de Minister van Verkeer en Waterstaat, met het verzoek de verouderde wetgeving ten spoedigste te veranderen.Vr. 31: Zijn personen met ADHD vaak hoogbegaafd? Antw. 31: Behalve voor de talloze problemen van volwassenen met ADHD wordt er tegenwoordig ook meer aandacht gevraagd voor de positieve aspecten van de stoornis. Dat is uiteraard verheugend, want niemand knapt op van alleen maar een rijtje negatieve kenmerken. In sommige populaire publicaties wordt dit echter te ver doorgetrokken. ADHD zou vaker voorkomen bij hoogbegaafden en personen met ADHD zouden meer dan gemiddeld creatief en inspirerend zijn. Uit onderzoek is dit tot nu toe echter nog niet naar voren gekomen. ADHD blijkt net zo vaak voor te komen bij hoogbegaafden als bij gemiddeld- en laagbegaafden.Vr. 32: Hoe zit het met ADHD in het verkeer? Antw. 32: Het is van belang te onderkennen welke risico?s ADHD voor deelname aan het verkeer met zich meebrengt. Uit onderzoek is namelijk bekend dat mensen met ADHD door gebrek aan overzicht, concentratieproblemen en impulsief gedrag meer kans hebben op verkeersongelukken. Adolescenten met ADHD hebben vier keer zo veel ongelukken als leeftijdgenoten zonder ADHD. Mensen met ADHD rijden vaker illegaal zonder rijbewijs, begaan meer snelheidsovertredingen en hebben vaker een rijbevoegdheidsontzegging gehad dan normaal. Bij ADHD is bovendien de kans op verslaving aan alcohol en/of drugs vergroot, waardoor de rijvaardigheid nog meer in het gedrang kan komen. <BR> Hierbij moet worden aangemerkt dat op dit moment de meerderheid van de volwassenen met ADHD niet is gediagnosticeerd en gewoon deelneemt aan het verkeer.Vr. 33: Hoe vertel ik het de werkgever? Antw. 33: Moet je de werkgever wel of niet vertellen dat je ADHD hebt? En zo ja, moet dat al in de proeftijd? En kom je dan nog wel in aanmerking voor promotie? Moet je het vertellen als er kritiek is op je functioneren, of in zo?n geval juist niet? Dit zijn moeilijke vragen waar geen algemeen antwoord op te geven is. Veel hangt af van de relatie met de werkgever en van zijn houding ten aanzien van problemen en klachten. De werkgever heeft formeel geen recht op informatie over de diagnose. Dat heeft alleen de bedrijfsarts, en dan nog alleen bij ziekte of disfunctioneren. Als er kritiek is op het functioneren kan het anders liggen dan kan het verstandig zijn aan te geven dat er problemen zijn met de concentratie of met overzicht houden en dat daarvoor reeds hulp wordt gezocht. Wellicht kan de werkgever helpen met een rustiger werkplek of hulp en steun bij het ordenen van de werkzaamheden. Het is niet verstandig om de diagnose ADHD uitsluitend als excuus voor mislukkingen aan te voeren dit geeft snel onbegrip en irritatie. Informatiefolders, boeken of materiaal van internet kunnen helpen de werkgever zo nodig te informeren over wat ADHD is, welke beperkingen het kan veroorzaken én welke oplossingen er zijn.* Veel gestelde vragen door bedrijven* Algemene informatie over klup.nl
Vr. 7: Hoeveel kinderen hebben ADHD? Antw. 7: Hoeveel kinderen hebben ADHD? Op dit moment is ADHD de door kinderartsen meest gestelde diagnose; in Nederland zouden meer dan zestig- tot vijfenzestig duizend kinderen ADHD hebben. Dit komt neer op zo’n twee `a drie op de honderd kinderen, dus gemiddeld eentje per klas. ADHD komt drie keer zo vaak bij jongens voor als bij meisjes.Vr. 8: Het lijkt wel of ADHD steeds meer voorkomt. Antw. 8: Het lijkt wel of ADHD steeds meer voorkomt. Kan dit veroorzaakt worden door de drukke samenleving waarin kinderen opgroeien? Vroeger bestond ADHD ook, alleen werden die kinderen toen gewoon ‘lastig‘ of ’druk‘ genoemd. Tegenwoordig is er veel meer aandacht voor, dus wordt het ook sneller opgemerkt. ADHD wordt niet veroorzaakt door een chaotische omgeving, maar manifesteert zich daarin wel veel sneller. Dat is verklaarbaar: een ADHD’er wordt makkelijk afgeleid en is erg gevoelig voor prikkels. Iets waar deze maatschappij bol van staat. Wel is er helaas de neiging om elke leerstoornis of ongewenst gedrag een etiketje op te plakken. Als het probleem maar een naam heeft, kan er ook een oplossing uit de kast worden gehaald. Mede daarom kunnen kinderen die problemen vertonen, te snel en ten onrechte als ADHD’er bestempeld worden. Maar soms gaan die problemen na een tijdje gewoon weer over, worden ze door iets heel anders veroorzaakt of zijn ze het gevolg van een ongestructureerde opvoeding. Het zal duidelijk zijn dat deze trend ten koste gaat van de 'echte' ADHD-patiëntjes en hun ouders. Voordat bij een ADHD-kind de diagnose wordt gesteld, zijn er vaak al jaren van getob en problemen achter de rug. Bovendien is een ADHD-kind opvoeden een veeleisende, energie- en emoties verslindende taak die non-stop doorgaat, en waarbij ouders het zich vrijwel geen seconde kunnen veroorloven om inconsequent te zijn of de aandacht te laten verslappen. Eigenlijk hebben zij zelf recht op een etiketje: dat van Superouder.Vr. 9: Kun je er overheen groeien? Antw. 9: Kun je er overheen groeien? Nee. ADHD heb je voor het leven. Maar het is wel goed mogelijk om ermee te leren leven of om het te beheersen, bijvoorbeeld door gedragstherapie en/of medicatie. Vooral de aandachtsproblemen, de onrust in het hoofd, kunnen blijven bestaan. Naar schatting heeft één procent van de volwassen ADHD’ers er nog behoorlijk veel last van, zozeer dat ze vastlopen in hun werk en relaties. Daarnaast vergroot ADHD bij kinderen de kans op gedragsstoornissen op later leeftijd. Volwassen ADHD’ers hebben meer kans op depressies, raken vaker verslaafd aan drugs en alcohol en vertonen eerder misdadig of gewelddadig gedrag.Vr. 10: Hoe groot is de invloed van voedingsmiddelen op ADHD? Antw. 10: Hoe groot is de invloed van voedingsmiddelen op ADHD? De meningen zijn (nog) verdeeld. De meeste artsen gaan er, op grond van talrijke onderzoeken, vanuit dat voeding in elk geval geen ADHD kan veroorzaken. Hooguit zouden bijvoorbeeld kleurstoffen of suiker de symptomen kunnen verergeren. Sinds kort zijn er echter nieuwe onderzoeken bekend, waaruit naar voren komt dat voeding wel degelijk een behoorlijke invloed kan hebben. Zo zou volgens het blad Fit met voeding (nr. 2 , 2000) in een onderzoek uit oktober ‘99 zijn aangetoond dat sommige voedingsmiddelen het ontstaan van ADHD kunnen bevorderen. In feite, beweren onderzoekers zelfs, kan ieder voedingsmiddel - dus niet alleen de kunstmatige toevoegingen - gedragsbeïnvloedend zijn, uitgaande van de gedachte dat elk mens uniek is in zijn eigen allergie"en en intoleranties. Hoe groot die invloed kan zijn, bleek bij een proef onder kinderen die allemaal gediagnostiseerd waren als ADHD-patiënt. Na de testperiode werd bij liefst 60 procent een aanmerkelijke gedragsverbetering geconstateerd. Een onderzoek naar eventuele overgevoeligheid voor voedingsmiddelen kan dus zeer zinvol zijn. Zolang maar in het oog wordt gehouden dat ook lichamelijke en psychosociale factoren een grote rol spelen.Vr. 11: Hoe kun je een ADHD-kind het beste helpen? Antw. 11: Hoe kun je een ADHD-kind het beste helpen? Van primair belang is een uiterst consequente en gestructureerde opvoeding. Opdrachten moeten eenvoudig en duidelijk worden gegeven. Orde en regelmaat zijn bijna van levensbelang; zodra je daarvan afwijkt verliest het kind zijn rust en ‘grip’ op de dagelijkse activiteiten. Verder is het essentieel om vooral de positieve kanten en prestaties te stimuleren en belonen. Er gaat immers al zo vaak iets fout. Voorkomen moet worden dat je in een negatieve spiraal terechtkomt. Gedragstherapie kan enorm helpen. Er zijn zowel cursussen voor ouders als kinderen. Deze worden onder andere gegeven door Riaggs. Helaas bestaan hiervoor vaak lange wachtlijsten. Daarnaast kan medicatie een goed hulpmiddel zijn.Vr. 12: Wanneer is medicatie noodzakelijk? Antw. 12: Wanneer is medicatie noodzakelijk? Als een kind er zelf zoveel last van heeft, dat zijn leven daardoor ernstig verstoord raakt of het kind ongelukkig wordt, of wanneer de leerproblemen te groot worden. De drempel om op medicatie over te gaan is voor de meeste ouders èn kinderen erg hoog. Vaak wordt eerst jarenlang alles geprobeerd om er mee te leren leven.Vr. 13: Welke medicatie wordt het meest voorgeschreven? Antw. 13: Welke medicatie wordt het meest voorgeschreven? Ritalin en Clonidine. Het meest bekende is Ritalin®, een stimulerend middel dat bij ADHD’ers juist remmend werkt op het drukke gedrag. Daardoor kunnen ze zich beter concentreren. Ritalin® werkt binnen een half uur en is na twee tot drie uur weer uitgewerkt. Het geneest dus niet, maar bestrijdt alleen de symptomen. Aan het voorschrijven van medicatie dient een uitgebreid specialistisch onderzoek vooraf te gaan, dat meer behelst dan het meten van de lichaamslengte en het gewicht. In de praktijk gaat juist dat nogal eens mis. Een van de oorzaken hiervoor is dat er simpelweg te weinig kinderpsychiaters zijn. Patiënten komen dus vaak bij Riaggs terecht, of de huis- of kinderarts schrijft na een snelle ‘diagnose’ medicatie voor. Natuurlijk zijn er ook (huis)artsen die zeer goed ingevoerd zijn in de materie, maar niet elke medicus kan daarop bogen. Het blijft een specialisme. Bovendien moet medicatie idealiter samengaan met gedragstherapie.Vr. 14: Wat zijn de nadelen van Ritalin®? Antw. 14: Wat zijn de nadelen van Ritalin®? Ritalin®, stofnaam methylfenidaat, valt onder de Opiumwet, maar wordt verondersteld niet verslavend te zijn. Er is tenminste geen bewijs voor. Wel blijkt Ritalin® een aantal bijverschijnselen te vertonen, hoewel deze niet allemaal wetenschappelijk zijn vastgesteld. Een veel gesignaleerd bijverschijnsel is verlies van eetlust. Zo’n 80 procent van de kinderen die het medicijn slikken , heeft hier last van; 10 tot 15 procent verliest daardoor behoorlijk wat gewicht. Andere bijwerkingen zijn onder meer slapeloosheid, hoofdpijn, buikpijn, een droge mond, duizeligheid en depressie. Soms treedt een snellere hartslag op of kunnen tics ontstaan. Dat Ritalin® effectief is staat vast, maar over de gevolgen van het gebruik op langere termijn is nog weinig bekend. Er kleven dus inderdaad wel nadelen aan het gebruik , maar die vormen, zeker gezien de zeer positieve uitwering van het medicijn, geen belemmering om het middel voor te schrijven. Hierbij moet worden aangetekend dat daarnaast gedragstherapie onontbeerlijk is èn de medicatie na verloop van tijd ook weer moet worden afgebouwd. Een uitgebreid onderzoek door de Gezondheidsraad naar aanleiding van de ontstane onrust (is Ritalin wel zo verantwoord?) heeft eveneens uitgewezen dat Ritalin®als een veilig middel kan worden beschouwd.Vr. 15: Is het waar dat bijna elke ADHD’er Ritalin gebruikt? Antw. 15: Is het waar dat bijna elke ADHD’er Ritalin gebruikt? Volgens de gegevens van de Stichting Farmaceutische Kerngetallen gebruiken ruim 36.000 ADHD’ers Ritalin, waaronder 31.000 die jonger zijn dan 19 jaar. Naar schatting komen er elke maand zo’n duizend gebruikers bij. Ongeveer één op de drie jeugdige ADHD ‘ers zou nu Ritalin slikken. Dat is dus nog niet de helft.Vr. 16: Zijn er ook homeopatische of ander oplossingen? Antw. 16: Zijn er ook homeopatische of ander oplossingen? Ja, er zijn verschillende homeopatische middelen die met succes gebruikt worden door ADHD’ers. Een overzicht hiervan is niet te geven; voor een goed advies moet een homeopatische arts worden bezocht, die de medicatie altijd specifiek op de patiënt zal afstemmen. Zeer recent ontdekten Amerikaanse wetenschappers dat ook nicotine (pleisters) een verbluffend positieve uitwerking op ADHD’ers hebben. Nicotine vermindert onder meer angstgevoelens en verbetert de motorische functies, oplettendheid en reactiesnelheid. .De onderzoeken verkeren nog in een experimenteel stadium. Wel staat vast dat het aantal rokers onder (volwassen) ADHD’ers drie keer zo hoog is als onder de rest van de bevolking. Een soort van zelfmedicatie dus. Verder zijn er verschillende soorten (nieuwe) gedragstherapieën , maar die laten zich hier moeilijk samenvatten in een beknopt overzicht. In één van de komende nummers van J/M zullen we daar uitgebreider op terugkomen.Vr. 17: Welk type onderwijs is het meest geschikt voor een ADHD-kind? Antw. 17: Welk type onderwijs is het meest geschikt voor een ADHD-kind? Een ADHD’er is niet dom, maar heeft moeite om zich te concentreren. In het algemeen zijn kleine(re) groepen daarom het meest geschikt, om de logische reden dat een kind daarin minder snel wordt afgeleid en meer aandacht kan krijgen. Een adequate begeleiding door de leerkracht en eventueel remedial teaching zijn ook voorwaarden, al valt het in de huidige onderwijssituatie natuurlijk niet mee om dat te realiseren. Vaak hebben ADHD’ers problemen met de fijne motoriek of een houterige grove motoriek. Behalve remedial teaching kan ook fysiotherapie hier een goede ondersteuning bieden. Een algemeen advies voor een schooltype is nauwelijks te geven. Dat hangt onder andere af van de mate waarin een kind er ast van heeft. ADHD-leerlingen verschillen immers net zoveel van elkaar als andere kinderen. Per kind zal dus gewoon moeten worden bekeken welk soort onderwijs het best bij hem past. Pas als een kind in een ‘gewone’ nauwelijks te handhaven is - ook niet met behulp van medicatie - of heel veel moeite heeft om bij te blijven, wordt Speciaal Onderwijs een optie. Dan kan het hem weer helpen om verder te komen.Vr. 18: Wat zijn de sterke kanten van een ADHD’er ? Antw. 18: Wat zijn de sterke kanten van een ADHD’er ? ADHD’ers zijn vaak bijzonder creatief en kunnen zeer enthousiast, spontaan, open en energiek zijn. ADHD’ers die hun aandacht zeer lang op één onderwerp kunnen richten (hyperfocussen) zijn soms in staat om tot geniale ontdekkingen of oplossingen te komen. Einstein is hier een bekend voorbeeld van. Verder kunnen ze erg gevoelig en zorgzaam zijn en een goed inlevingsvermogen hebben.Vr. 19: Je vermoed... ADHD en dan? Antw. 19: Je vermoed... ADHD en dan? Belangrijk is om dan onderzoek te laten doen, dit kan ALLEEN door een adhd-specialist! Deze zijn te benaderen via de Regionale Specialisten van elke provincie. Wanneer u de Regionale Specialist van uw provincie belt, verwijst deze u door naar een ADHD-Specialist bij U in de buurt. De namen van de Regionale Specialisten van het 'Netwerk ADHD bij volwassenen' zijn: Groningen: mw. A. van Lammeren, psychiater Ac. Ziekenhuis Groningen Postbus 3001 9700 RB Groningen 050 - 3612008 Friesland: hr. M.N.A. Santana, psychiater GGZ Friesland Sixmastraat 1 8901 BS Leeuwarden 058 - 2848856 Drenthe: dhr. G.J. van Gelderen, vrijgevestigd psychiater, ADHD centrum Doevenkamp Doevenkamp 9a 9401 KN Assen 0592 - 309316 Overijssel: mw. P.J.M. van Wijngaarden, psychiater Verslavingskliniek Zwolle VK2 dr. van Thienenweg 8 8025 AL Zwolle 038 - 4540855 of 0572-369492 Gelderland: mw. C. Dokter, psychiater Riagg Oost Veluwe Stationsstraat 47a 7301 GC Apeldoorn 055 - 5262626 Noord-Brabant: hr. P.J.B. Carpentier, psychiater GGZ 's Hertogenbosch Postbus 70058 5201 DZ 's Hertogenbosch 073 - 6585111 Noord-Holland: A. Pull, arts/psychotherapeut De Geestgronden Schipholpoort 20 2034 MA Haarlem 023 - 5300500 Zuid-Holland: mw. L.E. Kalma, psychiater GGZ Delfland Reinier de Graafweg 7A 2625 AD Delft 015 - 2608776 Zeeland: hr. A.G. Kunst, psychiater Streekziekenhuis Walcheren Koudekerkseweg 88 4380 DD Vlissingen 0118 - 425245 Utrecht: mw N. Buitelaar, psychiater Riagg Stad Utrecht Tolsteegsingel 2a 3582 AC Utrecht 030 - 2587887 Limburg: dhr. J Cornelis, psychiater Psycho-Medisch Streekcentrum Vijverdal Maastricht 043 - 3685444 Vr. 20: Hoe herken je ADHD? Antw. 20: Hoe herken je ADHD? Van de hak op de tak... Rondrennen, de aandacht ergens niet bij kunnen houden, niet luisteren: het hoort bij kinderen. Ook volwassenen kunnen zich soms moeilijk concentreren, maken slordigheidsfouten of zitten onrustig te schuiven tijdens een vergadering. Maar bij sommige kinderen en volwassenen overheerst het gebrek aan concentratie en rust. Ze hebben moeite het dagelijks leven te organiseren en te plannen. Schoolprestaties en werk lijden hier ernstig onder. Ze hebben ook problemen in contacten met leeftijdgenoten en zijn thuis moeilijk hanteerbaar. Zulke kinderen en volwassenen lijden aan een aandachtstekortstoornis met hyperactviteit, vaak afgekort tot ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder, ook wel vertaald met Alle Dagen Heel Druk). Vroeger werd dit ook wel (niet helemaal juist) Minimal Brain Damage (MBD) genoemd. Let op: ADHD komt zowel bij kinderen als volwassenen voor !Vr. 21: Wat zijn de verschijnselen bij ADHD? Antw. 21: Wat zijn de verschijnselen bij ADHD? Een kind of volwassene kan ADHD hebben wanneer meerdere van onderstaande verschijnselen aanhoudend sterk aanwezig zijn, zowel thuis als op school of in sociale contacten. Aandachts- en concentratieproblemen Kinderen en volwassenen met ADHD zijn snel afgeleid. Elke prikkel - de telefoon, een kat in de tuin of een klasgenoot die zit te giechelen, maar ook de eigen fantasie en gedachtegang - laat hun aandacht afdwalen, waardoor ze vergeten waar ze mee bezig waren. Daardoor maken ze dingen niet af, beginnen om de haverklap aan iets anders en maken veel fouten. Verder kunnen kinderen en volwassenen met ADHD moeilijk luisteren en dingen onthouden, waardoor andere mensen het gevoel hebben nauwelijks contact met hen te krijgen. Ze vergeten afspraken en verjaardagen en raken spullen kwijt. Hyperactiviteit of overbeweeglijkheid Kinderen met ADHD wiebelen, draaien of friemelen voortdurend of tikken steeds met hun voet op de grond. Ze praten veel en druk en kunnen erg doordraven. Bij volwassenen met ADHD lijkt de hyperactiviteit op het oog vaak afgenomen. Van binnen voelen ze zich echter nog even onrustig als vroeger. Ze hebben geleerd de neiging tot bewegen te onderdrukken. Mensen met ADHD kunnen zich moeilijk ontspannen. Impulsiviteit Kinderen en volwassenen met ADHD handelen vóór ze denken. Ze doen onbezonnen dingen. Ze vallen mensen in de rede, flappen dingen eruit, geven antwoord voordat de vraag helemaal is gesteld en dringen voor zonder dit in de gaten te hebben. Overige verschijnselen heftige en onvoorspelbare emotionele uitbarstingen, bijvoorbeeld driftbuien en huilbuien. Dit komt ten dele door de ADHD, ten dele uit frustratie doordat veel dingen niet lukken. moeite onderscheid te maken tussen hoofd- en bijzaken. moeite sociale signalen op te vangen. weinig gevoel voor tijd hebben en moeilijk kunnen plannen. Dit uit zich bijvoorbeeld in te laat komen op afspraken en opdrachten niet op tijd afkrijgen. onhandigheid, houterigheid: vaak vallen en knoeien. Bijkomende klachten of problemen ADHD gaat bij meer dan de helft van de kinderen en volwassenen gepaard met andere psychische klachten, zoals depressie en angst- en dwangstoornissen. Bij kinderen komt de combinatie met leerproblemen, zoals dyslexie (leesblindheid), en agressief gedrag nogal eens voor. Volwassenen hebben soms ook een persoonlijkheidsstoornis, bijvoorbeeld borderline. ADHD kan verder samengaan met eet-, gok-, drugs- of alcoholverslaving.Vr. 22: Wat is ADD? Antw. 22: Wat is ADD? Verschillende vormen van ADHD Sommige kinderen en volwassenen met ADHD hebben wel grote problemen hun aandacht ergens bij te houden, maar zijn niet hyperactief. Ze zijn juist opvallend stil, dromerig en passief. Deze vorm van ADHD wordt ook wel ADD genoemd, attention deficit disorder. ADHD kan zich ook uiten in grote impulsiviteit en hyperactiviteit zonder aandachtsproblemen.Vr. 23: Wat zijn de Achtergronden bij ADHD? Antw. 23: Wat zijn de achtergronden bij ADHD? Achtergronden van ADHD ADHD ontstaat vóór het zevende jaar. Bij het ontstaan spelen biologische factoren een belangrijke rol. De verwerking van informatie uit de buitenwereld in de hersenen verloopt bij mensen met ADHD anders dan bij mensen zonder ADHD. Bij het onstaan hiervan is aanleg, met name erfelijkheid van groot belang: ADHD komt in bepaalde families vaker voor. Soms kan de aandoening het gevolg zijn van een hersenbeschadiging, bij de geboorte of door infectie of ernstig hoofdletsel. Verder kunnen persoonlijkheid en temperament de ADHD versterken: sommige mensen zijn ‘van nature’ impulsiever, opvliegender, beweeglijker of dromeriger dan anderen. Sociale factoren kunnen maken dat de ADHD tot uiting komt of verergert. Bijvoorbeeld spanningen tussen ouders, een chaotische opvoedingssituatie, veel afkeuring of pestgedrag op school.Vr. 24: Tips voor ouders van een kind met ADHD... Antw. 24: Tips voor ouders van een kind met ADHD... Zorg voor een duidelijke dagindeling, vaste regels en vaste plaatsen voor dingen in huis. Geef eenvoudige, korte opdrachten en regels. Geef uw kind complimenten voor goed gedrag en stimuleer leuke eigenschappen. Als uw kind ergens helemaal in opgaat, zoals een spannend computerspel, denk dan niet ‘hij kan het dus best, als hij maar wil...’. Dat is niet waar. Neem voldoende tijd voor uzelf, uw partner, uw andere kinderen en uw vrienden. Praat met de leerkrachten over de ADHD en de benadering van uw kind. Zoek meer informatie over ADHD, in bibliotheek, boekhandel of op internet.(lotgenotencontact) Zoek tijdig hulp.Vr. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Antw. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Door Dr Edward M. Hallowel en Dr John R. Ratey Vertaald door Sander J. Alkemade De behandeling van ADD begint met hoop. De meeste mensen die ontdekken dat ze ADD hebben, of het nu kinderen zijn of volwassenen, hebben geleden onder een hoop pijn. The emotionele beleving van ADD wordt overspoeld met schaamte, vernedering en zelf-kastijding. Tegen de tijd dat de diagnose ADD is gesteld, hebben veel mensen met ADD hun zelfvertrouwen verloren. Velen hebben verschillende therapeuten bezocht, zonder echt geholpen te zijn. Waardoor ze uiteindelijk alle hoop hebben verloren. De belangrijkste stap aan het begin van de behandeling is het opnieuw inprenten van hoop. Individuen met ADD kunnen zijn vergeten wat hun goed kanten zijn. Ze kunnen, ergens in het verleden, ieder vertrouwen hebben verloren in de mogelijkheid dat er eens iets wél goed zal uitpakken. Ze zitten vaak opgesloten in een soort hardnekkige vasthoudend patroon, waarbij alle theorie, behoorlijk veel veerkracht en inventiviteit ervoor moet zorgen dat ze hun hoofd boven water houden. Het is een tragisch verlies, het te snel opgeven van het leven. Maar veel mensen met ADD zien geen andere weg, dan voortdurend en herhaaldelijk falen. Hoop, is voor hun, het risico nemen om nogmaals tegen de vlakte gemept te worden. En toch, hebben deze mensen een enorme capaciteit om te hopen en te dromen. Meer nog dan de meeste mensen, hebben personen met ADD een fantastisch voorstellingsvermogen. Ze denken in het groot en ze dromen grote dromen. Ze kunnen de kleinste mogelijkheid aangrijpen en zich voorstellen hoe ze dit kunnen veranderen in een belangrijke doorbraak. Ze kunnen een toevallige ontmoeting kunne doen uitlopen op een geweldige avond uit. Ze floreren door hun dromen en ze hebben organisatorische methoden nodig om duidelijk te zijn en om ze op het goede spoor te houden. Maar zoals met de meeste dromers, gaan ze mank als de droom uit elkaar spat. Meestal als de diagnose ADD gesteld is, is dit uiteenspatten van dromen vaak genoeg gebeurd om ervoor te zorgen dat ze ervoor uitkijken om nog eens hoop te hebben. Het kleine kind houdt liever zijn mond, dan weer gepest te worden. De volwassene houdt liever zijn mond dicht dan het risico te lopen dat de zaken weer volledig in de soep lopen. De behandeling, moet dus beginnen met hoop. We verdelen de behandeling van ADD meestal in 5 basis gebieden: 1. Diagnose 2. Educatie 3. Structuur, ondersteuning en begeleiding 4. Verschillende vormen van psychotherapie 5. Medicatie In dit foldertje, zullen we een paar algemene principes aangeven, die los van de medicamenteuze benadering, op zowel de behandeling van kinderen alsook volwassenen met ADD van toepassing zijn. Een manier om de niet medicamenteuze behandeling van ADD te organiseren geschiedt via het geven van praktische suggesties of "tips" in de omgang. Vijftig van dergelijke tips staan hieronder weergegeven: (I) Inzicht en educatie. 1. Zorg dat je zeker bent van de diagnose. Zorg dat je werkt met een professional met een werkelijk begrip van ADD en die ervoor zorgt dat andere vergelijkbare of samenhangen de ziekten kunnen orden uitgesloten, zoals angststoornissen, depressie, schildklierproblemen, bipolaire stoornis, of obsessive-compulsive disorder. 2. School jezelf bij. Misschien is het allerbelangrijkste voor een goede behandeling wel, een goed begrip van de ziekte ADD. Lees boeken. Praat met deskundigen. Praat met andere volwassenen met ADD. Je bent dan in staat om je eigen behandeling op te stellen die past bij jouw specifieke versie van ADD. 3. Coaching. Het is handig voor je om een coach te hebben, iemand die dicht bij je staat, maar altijd met humor. Je coach kan je helpen om georganiseerd te blijven, ervoor zorgen dat je aan activiteiten blijft werken, je aanmoedigen of je helpen herinneren dat je weer aan het werk moet. Vriend, collega, of therapeut (het is mogelijk dat je partner je coach wordt, maar dit is wel riskant), een coach is iemand die ervoor zorgt dat zaken daadwerkelijk worden gedaan, je aanspoort zoals een trainer doet, je in de gaten houdt en meestal aan jouw kant staat. Een coach kan ongelooflijk behulpzaam zijn in de behandeling van ADD. 4. Aanmoediging. Volwassenen met ADD hebben grote hoeveelheden aanmoediging nodig. Dit is gedeeltelijk te wijten aan het feit dat ze enorme hoeveelheden zelfkritiek hebben, wat jaar in jaar uit alleen maar meer werd. Maar het gaat verder dan dat. Meer dan de doorsnee persoon, raakt de ADD volwassene de weg kwijt zonder aanmoediging en bloeit hij helemaal op als een kerstboom wanneer hij het wel krijgt. Vaak willen ze voor een ander werken volgens een patroon dat ze niet voor zichzelf zullen doen. Dit is niet "slecht", het is gewoon zo. Dit moet worden herkend en er moet gebruik van worden gemaakt. 5. Realiseer je wat ADD NIET is, bijvoorbeeld ruzie met je moeder. 6. Leid anderen op en betrek ze erbij. Net zoals het voor jou belangrijk is om je ziekte te begrijpen, zo geldt dat net zo goed, misschien zelfs wel meer voor de mensen in je omgeving. Familie, school, werk, vrienden. Zodra ze door hebben waar het om draait, begrijpen ze je beter en kunnen zelfs behulpzaam zijn. 7. Voel je niet meer schuldig over het feit dat je bezigheden zoekt met een grote mate van stimulatie. Begrijp dat je juist wordt aangetrokken tot sterk stimulerende situaties. Probeer ze alleen verstandig uit te zoeken en lig niet meer wakker over de "verkeerde" keuzen. 8. Luister naar de feedback van betrouwbare anderen. Volwassenen (en kinderen) met ADD zijn beruchte zelfobservanten. Ze gebruiken veel, van wat kan worden opgevat als ontkenning. 9. Overweeg om bij een supportgroep te gaan, of er zelf eentje op te richten. De meeste belangrijke informatie over ADD is helaas nog niet in de boeken terecht gekomen, maar blijft opgeslagen in de hoofden van mensen die ADD hebben. In een supportgroep kan deze informatie naar buiten komen. Bovendien bieden supportgroepen vaak precies de hulp die zo hard nodig is. 10. Probeer af te komen van alle negativiteit die zich door de jaren in je heeft opgebouwd, als je jaren door het leven bent gegaan, zonder te weten dat je ADD had. Een goede psychotherapeut kan hierbij behulpzaam zijn. 11. Voel je niet gebonden door conventionele carrière of conventionele manieren van omgaan met alles. Geef jezelf toestemming om jezelf te zijn. Stop met jezelf wijs te maken, dat je moet zijn zoals je altijd dacht dat je zou moeten zijn, dus bijvoorbeeld de model student, het georganiseerde staflid, en laat jezelf zijn zoals je bent. 12. Onthoudt, dat wat je hebt een neuropsychiatrische conditie is. Het is genetisch overgedragen. Het wordt veroorzaakt door biologie, door de manier waarop je hersenen 'bekabeld' zijn. Het is geen ziekte van de wil en ook geen moreel falen. Het wordt ook niet veroorzaakt door een zwakte in je karakter en ook geen onvermogen om volwassen te worden. De genezing kan dus ook niet worden gevonden in de kracht van de wil, ook niet in straf, niet in opoffering en ook niet in pijn. ONTHOUD DIT ALTIJD. Hoewel veel mensen dit toch proberen, zijn er velen met ADD die veel moeite hebben om te accepteren dat de ziekte zijn grondslag vindt in biologie, in plaats van in het karakter. 13. Probeer anderen te helpen, die ADD hebben. Je leert er namelijk een hoop van over de ziekte en haar verloop, en je bovendien voel je jezelf er beter door. (II) Beter Presteren. 14. Externe structuur. Structuur is de fundering in de non-medicamenteuze behandeling van kinderen met ADD. en waarschijnlijk geldt dit net zo voor volwassenen. Vervelend om op te stellen, maar eenmaal geïnstalleerd werkt structuur als de muren van de baan rond de bobslee. Ze zorgen ervoor dat je als een raket naar beneden kan en niet uit de baan vliegt. Maak frequent gebruik van : - lijsten - kleur codering - reminders/herinneringen aan iets - briefjes/notities voor jezelf - rituelen - archieven 15. Kleur codering. Zoals hierboven al genoemd, verdient kleurcodering extra aandacht. Veel mensen met ADD zijn visueel georiënteerd. Doe hier je voordeel mee, door zaken te herinneren middels kleuren: Archieven, memo's, brieven, teksten, roosters etc. Bijna alles wat je normaal in zwarte letters op wit papier zet, kan beter worden herinnerd, vastgehouden en daardoor stimulerender werken. door het gebruik van kleur. 16. Gebruik pizzazz (zelfs Kramers woordenboek laat het hier afweten, een snickers voor degene die het weet :-) Rekening houdend met tip #15, probeer je omgeving zo stimulerend mogelijk in te richten, zonder dat je overloopt. 17. Richt je omgeving in op beloning in plaats van dat je constant wordt gedemotiveerd. Om te begrijpen hoe een demotiverende omgeving eruit ziet, hoeven veel ADD volwassen maar terug te denken aan hun (middelbare) schooltijd. Nu je de vrijheid hebt van een volwassene, kun je het leven zo inrichten, dat je niet steeds wordt herinnerd aan je tekortkomingen en grenzen. 18. Houdt er rekening mee en accepteer dat X % van de projecten waar je mee bezig gaat, relaties die je hebt en verplichtingen ongetwijfeld volledig de mist in gaan. 19. Omhels uitdagingen. ADD mensen worden gedreven door uitdagingen. Zolang je weet dat er niet van alles iets terecht komt, en je niet te perfectionistisch wordt of vaag, lukt het je om een heleboel dingen wel goed te doen en blijf je uit de problemen. 20. Stel deadlines. Dus data (en niet datums) waarop iets persé gedaan moet zijn. 21. Breek grote klussen in kleine klusjes op. Verbind deadlines aan de kleinere klusjes. Dan zal namelijk, als was het tovenarij, de grote taak als vanzelf gedaan worden. Dit is één van de meest simpele en effectieve methoden van alle organisatorische methoden. Vaak kan een grote klus gevoelsmatig een overweldigend effect hebben op iemand met ADD. Alleen de gedachte al om eraan te gaan werken, kan er voor zorgen dat er niet eens aan begonnen wordt. Aan de andere kant, als een grote klus in kleinere klusjes wordt opgebroken, blijkt het vaak erg makkelijk om die uit te voeren. 22. Stel prioriteiten. Voorkom uitstellen. Als het druk wordt, verliest een persoon met ADD het perspectief: Het betalen van een parkeerboete kan net zo moeilijk worden als proberen de brand te blussen die in je prullenbak is ontstaan. Stel prioriteiten. Haal een keer diep adem. Doe de belangrijkste dingen eerst. Uitstellen, is éen van de basishandelingen van mensen met ADD. Je moet jezelf veel discipline opleggen om dit aan te zien komen en waar mogelijk uit de weg te gaan. 23. Accepteer dat je bang bent voor het feit dat zaken goed gaan. Accepteer scherpe kantjes als dingen te makkelijk gaan. Of als er eens geen conflict is. Maak dingen ook niet mooier dan ze zijn, om ze stimulerender te maken. 24. Probeer uit te vinden, waar en onder welke omstandigheden je het beste werkt: In een luidruchtige kamer, in de trein, ingepakt in drie dekens, luisterend naar muziek, whatever (is best een nederlands woord SJA). Kinderen en volwassenen met ADD presteren vaak het best onder nogal vreemde omstandigheden. Laat jezelf werken onder de omstandigheden waarbij je het best presteert. 25. Weet, dat het prima is om twee dingen tegelijk te doen: Dus met iemand praten en ondertussen breien, Stevig nadenken terwijl je onder de douche staat, of een stukje gaan hardlopen terwijl je een vergadering voorbereidt. Vaak moeten mensen met ADD meerdere dingen tegelijk doen, om überhaupt iets af te ronden. 26. Doe iets waar je goed in bent. Wederom, als het je makkelijk lijkt af te gaan, prima. Er is geen enkele regel die bepaalt dat je alleen maar dingen moet doen die je niet goed kan. 27. Hou ruimte vrij tussen afspraken om je gedachten even op een rijtje te zetten. Overgangen zijn moeilijk voor ADD'ers en mini-pauzes kunnen de overgang vergemakkelijken. 28. Hou een notitieboekje bij de hand, in de auto, naast je bed of in je jas. Je weet namelijk nooit wanneer je een goed idee krijgt en ook niet wanneer je iets moet onthouden. 29. Lees met een pen in je hand. Niet alleen om dingen te onderstrepen of in de kantlijn te schrijven, maar ook voor de onvermijdelijke stroom van andere gedachten die opkomen tijdens het lezen. (III) Omgaan met stemmingen. 30. Plan een structurele "uitblaastijd" in. Maak iedere week wat tijd vrij om gewoon even niets te doen en alles te laten vallen. Wat je ook wil doen : Jezelf bombarderen onder harde muziek, naar de racebaan gaan, een feest(maal) houden. Kies een activiteit waar je jezelf af en toe helemaal in kan verliezen. 31. Laadt regelmatig je eigen batterijen weer op. Samenhangend met # 30 , hebben mensen met ADD, dagelijks een paar momenten nodig om wat tijd te verspillen, zonder dat ze zich schuldig voelen. Een manier om deze tijd zonder schuldgevoel door te komen, is door het opladen van je batterijen te noemen. Doe een dutje. Kijk tv, mediteer. Iets rustig. Relaxend. Ontspannen. 32. Kies "goede" behulpzame verslavingen, zoals bijvoorbeeld sport. Veel volwassenen met ADD hebben een aanleg voor verslavend of dwangmatig gedrag in hun persoonlijkheid, in de zin dat ze altijd wel ergens aan verslaafd zijn. Zorg dat dit iets is waar je beter van wordt. 33. Begrijp stemmingswisselingen en leer hier mee omgaan. Begrijp dat je stemmingen doorlopend kunnen veranderen, ongeacht wat er in de wereld gebeurt. Verspil geen tijd met je af te vragen waar de stemmingswisseling vandaan komt en zoek ook niemand om de schuld te geven. Richt jezelf liever op leren accepteren dat je een slechte bui hebt, wetende dat het wel weer over gaat, en zoek manieren om het sneller te laten overgaan. Verandering van handelingen, bijvoorbeeld deelnemen aan een nieuwe activiteit (liefst interactief, dus niet kijken naar zwemmen, maar het zelf gaan doen), maar een gesprek houden met een vriend of gaan tennissen of een boek lezen, helpt enorm om over de stemming heen te komen. 34. Hou er rekening mee dat de volgende cyclus veel voorkomt bij volwassen met ADD: - Iets "prikkelt" je psychologisch systeem, een verandering of een overgang, een teleurstelling of zelfs een succes. Het voorgaande kan behoorlijk triviaal zijn. - Deze "prikkeling" wordt gevolgd door een mini-paniek, met een opeens optredend verlies van perspectief, de wereld wordt op zijn kop gezet. - Je probeert om te gaan met deze paniek door je vaak obsessief en volhardend te richten op één aspect van de situatie. Dit kan een uur duren, of een dag of zelfs een paar maanden. 35. Leg scenario's/plannen klaar tegen de onvermijdelijke verveling. Maak een lijst van vrienden die je dan belt. Houdt een paar video's bij de hand die je altijd boeien en ervoor zorgen dat je helemaal wordt afgeleid. Zorg dat je makkelijk kan gaan sporten. Zorg dat je een bokszak of kussen bij de hand hebt om tegenaan te meppen als je extra veel kwade energie in je hebt. Bereidt een paar peptalks voor die je tegen jezelf kan houden zoals "Je bent dit al eens vaker tegengekomen, dit is gewoon de ADD-blues (ADD-dip), het zal snel weer over zijn, Alles gaat verder goed." 36. Verwacht depressie na succes. In het algemeen klagen mensen met ADD erover dat ze na een succes paradoxaal genoeg depressief worden. Dit komt omdat de enorme stimulatie van het achternajagen of verkrijgen van een doel, of de voorbereiding is verdwenen. De klus is geklaard. Of hij nou wint of verliest, iemand met ADD mist het probleem, de enorme stimulatie en voelt zich depressief. 37. Leer symbolen, slogans, gezegden als ezelsbruggetjes bij het adresseren van tegenvallers, fouten, missers, vergeten afspraken of stemmingswisselingen, die ervoor zorgen dat je de zaken snel weer in het juiste perspectief ziet. Dus als je linksaf slaat in plaats van rechtsaf waardoor de hele groep een omweg maakt van 20 minuten, zeg dan gewoon "Oh, daar gaat mijn ADD weer", Dan dat je een zes uur durende ruzie krijgt over het feit dat je onbewust probeert de hele trip te saboteren. Dit is geen excuus. Je blijft nog steeds verantwoordelijk voor je daden, maar het is goed om te weten waar je daden vandaan komen en waarvan niet. 38. Gebruik "time-outs" zoals bij kinderen. Als je overstuur bent of overgestimuleerd, neem dan een time-out. Ga even weg. Ontspan jezelf. 39. Leer opkomen voor jezelf. Volwassenen met ADD zijn er zo aan gewend om te worden bekritiseerd, dat ze onnodig veel in de verdediging springen als ze voor zichzelf willen opkomen. Probeer af te stappen van die verdedigende houding. 40. Voorkom voortijdige beëindiging van een project, een ruzie, een deal, een afspraak of een gesprek. Probeer niet gelijk alles af te kappen, ook al jeuken je handen om dat toch te doen. 41. Probeer succesvolle momenten te verlengen en te onthouden. Ook over langere tijd. Je moet jezelf hier bewust en expres in trainen, omdat je het anders weer net zo snel vergeet. 42. Onthoud dat ADD er meestal ook voor zorgt dat je overmatige interesse en aandacht (HYPERFOCUS) besteedt aan iets. Deze overmatige aandacht kan zowel constructief als destructief werken. Kijk uit voor het destructieve gebruik: De aanleg om obsessief en vastgebeten vast te houden aan één of ander ingebeeld probleem, zonder het los te kunnen laten. 43. Sport veel en vaak. Je moet dit in je leven opnemen en erin houden. Sport is zonder meer eén van de beste behandelingen van ADD. Het helpt om agressie en overmatige energie op een positieve manier kwijt te raken. Het zorgt ook voor ruis-onderdrukking in je geest, het stimuleert je hormonale en neurochemische systeem op een natuurlijke, therapeutische manier en het ontspant en kalmeert je lichaam. Als je dat allemaal optelt bij de algemeen bekende gezondheidsredenen om aan sport te doen, dan zie je hoe belangrijk dit punt is. Maak er iets leuks van, zodat je er langere tijd mee bezig kan blijven, zo niet de rest van je hele leven. 44. Maak een goede keuze uit de mensen waarmee je omgaat. Het valt op hoezeer een ADD volwassene kan opbloeien door de keuze voor een specifiek maatje. 45. Leer te lachen om jezelf en anderen, met betrekking tot je symptomen, aangaande je vergeetachtigheid, je onvermogen om op tijd te letten, je tactloosheid of je impulsiviteit, of wat dan ook. Als je namelijk ontspannen genoeg bent om de lol van dit alles in te zien, dan zullen anderen je veel meer vergeven. 46. Plan activiteiten met vrienden. Houd je echt aan deze geplande activiteiten. Het is essentieel dat je verbonden blijft met andere mensen. 47. Zoek groepen en wordt er lid van, als je merkt dat mensen je mogen, waarderen, begrijpen of blij zijn dat je er bent. 48. Tegenovergesteld aan 47. Blijf niet te lang hangen bij groepen waarvan je de indruk hebt dat ze je niet waarderen, of begrijpen. 49. Deel complimenten uit, let op andere mensen. In het algemeen, leer sociale vaardigheden, zoals bijvoorbeeld van je coach. 50. Stel sociale deadlines.Vr. 26: Wat zijn de verschillen tussen ADHD en Bordeline? Antw. 26: Verschillende benadering bij ADHD en Borderline We weten inmiddels dan ADHD vaak verward wordt met Borderline, omdat beide stoornissen hoog scoren op dezelfde diagnostische criteria. Een specifieke ADHD-test, waardoor het onderscheid kan worden gemaakt, bestaat helaas nog niet. Toch zijn er een aantal punten die ikzelf onder de aandacht wil brengen: kenmerken waaraan zowel een ADHD'er als een Borderliner voldoen, maar beiden met een compleet andere motivatie. Kun je onderscheid maken tussen impulsiviteit bij mensen met ADHD en Borderline? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline is impulsief gedrag zelf-destructief. Impulsief gedrag wordt vertoond om depressieve klachten te verlichten. 2. Bij ADHD behelst impulsiviteit schijnbaar alles. ADHD'ers hebben altijd moeite zich te concentreren op een bezigheid, of zij zich nu goed of depressief voelen. Hoe zit het met de relatieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline komen veel relatieproblemen voort uit verlatingsangst. Veel Borderliners hebben een kindertijdverleden waarin zij aan hun lot zijn overgelaten. Zij hebben op jonge leeftijd niet geleerd zich te hechten aan iemand, en dit probleem duurt voort wanneer zij volwassen zijn. Borderliners kenmerken zich door aantrekken en afstoten. 2. Bij ADHD komen veel relatieproblemen voort uit het feit dat zij buitensporige stemmingswisselingen hebben. Wanneer zij "up" zijn (en dat kan door de eenvoudigste dingen veroorzaakt worden), zijn zij geanimeerd gezelschap, maar wanneer zij even later "down" zijn (ook door de meest triviale dingen) willen zij het liefst met rust gelaten worden of juist vermaakt worden. Het vergt heel veel van een partner om te gaan met de onvoorspelbaarheid van een ADHD'er. Wat is het verschil in concentratieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Een Borderliner kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "leeg" voelt. 2. Een ADHD'er kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "overvol" voelt, overspoeld door een stroom aan andere gedachten en prikkels. Ik denkt dat een onbehandelde ADHD een belangrijke oorzaak is van Borderline. ADHD kan heel "goed" samengaan met Borderline. Symptomen die geassocieerd worden met Borderline, zoals "het niet in staat zijn dingen af te maken", zijn bijvoorbeeld typische ADHD-symptomen!!! In een later stadium zal ik hier uitgebreider aandacht aan besteden.Vr. 27: Is ADHD een "modediagnose"? Antw. 27: De diagnose ADHD bestaat al meer dan 40 jaar, onder deze en andere namen (waaronder Minimal Brain Damage, MBD). De eerste rapportage over de effecten van amfetamine-achtige stoffen bij drukke kinderen dateert zelfs al van 1937! Deze lange geschiedenis lijkt niet zo modegevoelig. <BR> De laatste twintig jaar is veel wetenschappelijk onderzoek naar ADHD bij kinderen gedaan, waardoor veel meer duidelijk is geworden over de oorzaken, de hersenfunctiestoornissen en effectieve behandelingen. <BR><BR> Deze kennis dringt de laatste tijd via de media ook door tot het grote publiek. Hierdoor melden zich veel kinderen en volwassenen voor hulp omdat ze zichzelf herkennen in het beeld. <BR> Dit betekent niet dat ADHD opeens méér voorkomt of per se vaker dan reëel is wordt gediagnosticeerd. Er lijkt veeleer sprake van een inhaalslag. Op termijn zal ADHD een gewone diagnose worden, waarvan bekend is wat het is en dat behandeling mogelijk is. <BR> Overigens lijkt de kans op zowel overdiagnostiek als onderdiagnostiek van ADHD juist nu wel het grootst, nu hulpverleners nog niet allemaal voldoende zijn bijgeschoold om op de juiste wijze te diagnosticeren. Hopelijk zal nascholing van hulpverleners dit probleem op den duur oplossen.Vr. 28: Kan ADHD ook worden behandeld zonder medicijnen? Antw. 28: De meeste mensen stellen deze vraag als de diagnose wordt gesteld. Bijna niemand wil medicijnen gebruiken. Het maakt dat men dagelijks wordt herinnerd aan het feit dat er iets hapert in het hoofd. Medicijnen gebruiken is voor veel mensen in het begin moeilijk, het kost tijd om te accepteren dat medicatie nodig is. Anderzijds veroorzaakt ADHD soms zoveel last voor het dagelijks functioneren dat nauwelijks met medicijnen kan worden gewacht. Men hoopt en verwacht dan soms een wonder. Soms is het ook wonderlijk om te zien hoe iemand opknapt met de toename van controle over het eigen gedrag. Meestal echter is het na behandeling met medicijnen hard werken om de puinhoop te overzien, te aanvaarden en (met hulp) te gaan aanpakken. Medicatie is dus slechts het begin van de behandeling, maar wel een belangrijk begin. <BR> De diagnose ADHD is voor veel mensen een keerpunt. Het feit dat de problemen in een ander licht worden gesteld is vaak al een enorme opluchting. Veelgehoorde opmerkingen zijn: De dingen vallen op hun plaats of Ik kan het nu een plek geven. Men hoeft zichzelf niet meer steeds de schuld te geven van mislukkingen. Sommigen geeft dit zoveel energie dat ze denken geen medicijnen nodig te hebben. Hoewel niet is uit te sluiten dat dit voor enkelen opgaat, is niet onderzocht hoe het deze mensen na verloop van tijd vergaat. Op basis van het levenslange patroon van klachten en disfunctioneren valt eigenlijk niet te verwachten dat met alleen een verklaring voor de klachten (de diagnose) alle problemen zijn op te lossen. <BR> Behandeling met alleen coaching, begeleiding bij de planning van huishouden en werk, is op zich mogelijk. Maar omdat de kernsymptomen van ADHD niet veranderen, blijft men dan langer afhankelijk van de hulp van anderen. Het probleem bij ADHD is immers dat geleerde vaardigheden niet goed beklijven of dat oude gewoonten na verloop van tijd weer de kop op steken. De enorme energie die het kost om de controle te handhaven is niet langdurig op te brengen. Het zelf op tijd aan afspraken denken, vooruit denken, niet uitstellen, zijn zaken die niemand kan overnemen. Deze hersenfuncties worden direct door Ritalin bebloed. <BR> Men weet eigenlijk niet wat het is om overzicht te hebben over eigen plannen, geld en tijd. Daarom wordt geadviseerd in elk geval een behandeling met Ritalin te proberen, om daarna te beoordelen of de voordelen tegen de nadelen opwegen. <BR> De ervaring leert dat behandeling zonder medicijnen minder, en minder snel, resultaat oplevert. Het ordenen, het organiseren, het maken van keuzes blijft chaotisch. De behandeling zelf komt hierdoor vaak al niet goed van de grond, bijvoorbeeld omdat de afspraken niet goed in de agenda staan of omdat men vergeet in de agenda te kijken. Van dergelijke simpele problemen hangt het beginnen met de behandeling al af, laat staan het volhouden.Vr. 29: Hoe ziet de toekomst er uit van iemand met ADHD die pas als volwassene is gediagnosticeerd? Antw. 29: Deze vraag suggereert dat een diagnose op volwassen leeftijd slechter is voor de toekomst dan een diagnose op jongere leeftijd. Dat lijkt logisch, maar in feite is dat niet bekend. De prognose of het beloop blijkt afhankelijk van veel meer factoren dan alleen de ADHD en de eventuele behandeling. Voor de prognose blijken de bijkomende stoornissen (zoals depressies, angsten, gedragsstoornissen, alcohol- en drugsmisbruik) en de sociale omgeving thuis (bijvoorbeeld gescheiden ouders of ouders met psychische problemen) een grote rol te spelen. Daarbij moet in aanmerking worden genomen dat ADHD alleen, zonder bijkomende problemen, vrij zeldzaam is. Vr. 30: Hoe zit het met Ritalin in het verkeer? Antw. 30: Wie rijexamen wil doen, heeft daarvoor een geschiktheidsverklaring nodig. Sinds begin 2001 wordt zo'n verklaring steeds vaker geweigerd aan volwassenen met ADHD die Ritalin gebruiken. Soms alleen voor het behalen van het zogenaamd 'groot rijbewijs' (categorie C), maar steeds vaker ook voor het behalen van het A- of B-rijbewijs (voor het besturen van een motor of personenauto). Die weigering wordt dan gebaseerd op het feit dat Ritalin behoort tot de groep van de amfetaminen (stimulantia) en onder de opiumwet valt. Het CBR beroept zich daarbij op hoofdstuk 2.2 van de 'Regeling eisen geschiktheid', waarin staat dat behandeling met stimulantia iemand ongeschikt maakt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer: "De werkzaamheid en bijwerkingen van deze middelen op lange termijn zijn doorgaans niet goed te voorspellen. Het gaat daarbij om veranderingen in stemming of gedrag, zoals ernstige vormen van depressie of vermoeidheid. Behandeling met deze middelen maakt iemand daarom ongeschikt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer." <BR> Zowel de artsen bij het CBR als veel deskundigen op het gebied van ADHD erkennen dat hier sprake is van verouderde inzichten. Iemand met ADHD is immers juist beter geconcentreerd mét dan zonder Ritalin. Intussen zitten jongeren en volwassenen met ADHD met de frustratie dat ze óf met hun medicatie moeten stoppen om te mogen rijden, óf in de verleiding komen onjuiste gegevens in te vullen óf niet aan het gemotoriseerde verkeer kunnen deelnemen (met alle beperkingen van dien voor het zelfvertrouwen, het sociale en beroepsleven). <BR> In onderzoek werden zeven jongvolwassenen met ADHD vergeleken met normale controlepersonen wat betreft de rijvaardigheid. Ook werd de invloed van Ritalin op de rijvaardigheid bij de mensen met ADHD onderzocht. In dit onderzoek bleken ADHD-patiënten vergeleken met normaal meer ongelukken te hebben gehad, meer verkeersovertredingen te hebben begaan en - na inname van een nepmiddel of placebo - slechter te rijden tijdens een rijtest met een 'driving simulator'. De rijvaardigheid nam toe onder Ritalin. Deze uitkomst suggereert dat patiënten met ADHD voordeel kunnen hebben van behandeling met Ritalin tijdens deelname aan het verkeer. Het lijkt dan ook niet aannemelijk dat Ritalin de rijvaardigheid in negatieve zin be﮶loedt. Er is echter meer onderzoek nodig voordat de veiligheid van Ritalin in het verkeer definitief kan worden vastgesteld. <BR> Balans heeft, met hulp en steun van vele deskundigen, hierover een notitie geschreven voor de Minister van Verkeer en Waterstaat, met het verzoek de verouderde wetgeving ten spoedigste te veranderen.Vr. 31: Zijn personen met ADHD vaak hoogbegaafd? Antw. 31: Behalve voor de talloze problemen van volwassenen met ADHD wordt er tegenwoordig ook meer aandacht gevraagd voor de positieve aspecten van de stoornis. Dat is uiteraard verheugend, want niemand knapt op van alleen maar een rijtje negatieve kenmerken. In sommige populaire publicaties wordt dit echter te ver doorgetrokken. ADHD zou vaker voorkomen bij hoogbegaafden en personen met ADHD zouden meer dan gemiddeld creatief en inspirerend zijn. Uit onderzoek is dit tot nu toe echter nog niet naar voren gekomen. ADHD blijkt net zo vaak voor te komen bij hoogbegaafden als bij gemiddeld- en laagbegaafden.Vr. 32: Hoe zit het met ADHD in het verkeer? Antw. 32: Het is van belang te onderkennen welke risico?s ADHD voor deelname aan het verkeer met zich meebrengt. Uit onderzoek is namelijk bekend dat mensen met ADHD door gebrek aan overzicht, concentratieproblemen en impulsief gedrag meer kans hebben op verkeersongelukken. Adolescenten met ADHD hebben vier keer zo veel ongelukken als leeftijdgenoten zonder ADHD. Mensen met ADHD rijden vaker illegaal zonder rijbewijs, begaan meer snelheidsovertredingen en hebben vaker een rijbevoegdheidsontzegging gehad dan normaal. Bij ADHD is bovendien de kans op verslaving aan alcohol en/of drugs vergroot, waardoor de rijvaardigheid nog meer in het gedrang kan komen. <BR> Hierbij moet worden aangemerkt dat op dit moment de meerderheid van de volwassenen met ADHD niet is gediagnosticeerd en gewoon deelneemt aan het verkeer.Vr. 33: Hoe vertel ik het de werkgever? Antw. 33: Moet je de werkgever wel of niet vertellen dat je ADHD hebt? En zo ja, moet dat al in de proeftijd? En kom je dan nog wel in aanmerking voor promotie? Moet je het vertellen als er kritiek is op je functioneren, of in zo?n geval juist niet? Dit zijn moeilijke vragen waar geen algemeen antwoord op te geven is. Veel hangt af van de relatie met de werkgever en van zijn houding ten aanzien van problemen en klachten. De werkgever heeft formeel geen recht op informatie over de diagnose. Dat heeft alleen de bedrijfsarts, en dan nog alleen bij ziekte of disfunctioneren. Als er kritiek is op het functioneren kan het anders liggen dan kan het verstandig zijn aan te geven dat er problemen zijn met de concentratie of met overzicht houden en dat daarvoor reeds hulp wordt gezocht. Wellicht kan de werkgever helpen met een rustiger werkplek of hulp en steun bij het ordenen van de werkzaamheden. Het is niet verstandig om de diagnose ADHD uitsluitend als excuus voor mislukkingen aan te voeren dit geeft snel onbegrip en irritatie. Informatiefolders, boeken of materiaal van internet kunnen helpen de werkgever zo nodig te informeren over wat ADHD is, welke beperkingen het kan veroorzaken én welke oplossingen er zijn.* Veel gestelde vragen door bedrijven* Algemene informatie over klup.nl
Vr. 8: Het lijkt wel of ADHD steeds meer voorkomt. Antw. 8: Het lijkt wel of ADHD steeds meer voorkomt. Kan dit veroorzaakt worden door de drukke samenleving waarin kinderen opgroeien? Vroeger bestond ADHD ook, alleen werden die kinderen toen gewoon ‘lastig‘ of ’druk‘ genoemd. Tegenwoordig is er veel meer aandacht voor, dus wordt het ook sneller opgemerkt. ADHD wordt niet veroorzaakt door een chaotische omgeving, maar manifesteert zich daarin wel veel sneller. Dat is verklaarbaar: een ADHD’er wordt makkelijk afgeleid en is erg gevoelig voor prikkels. Iets waar deze maatschappij bol van staat. Wel is er helaas de neiging om elke leerstoornis of ongewenst gedrag een etiketje op te plakken. Als het probleem maar een naam heeft, kan er ook een oplossing uit de kast worden gehaald. Mede daarom kunnen kinderen die problemen vertonen, te snel en ten onrechte als ADHD’er bestempeld worden. Maar soms gaan die problemen na een tijdje gewoon weer over, worden ze door iets heel anders veroorzaakt of zijn ze het gevolg van een ongestructureerde opvoeding. Het zal duidelijk zijn dat deze trend ten koste gaat van de 'echte' ADHD-patiëntjes en hun ouders. Voordat bij een ADHD-kind de diagnose wordt gesteld, zijn er vaak al jaren van getob en problemen achter de rug. Bovendien is een ADHD-kind opvoeden een veeleisende, energie- en emoties verslindende taak die non-stop doorgaat, en waarbij ouders het zich vrijwel geen seconde kunnen veroorloven om inconsequent te zijn of de aandacht te laten verslappen. Eigenlijk hebben zij zelf recht op een etiketje: dat van Superouder.Vr. 9: Kun je er overheen groeien? Antw. 9: Kun je er overheen groeien? Nee. ADHD heb je voor het leven. Maar het is wel goed mogelijk om ermee te leren leven of om het te beheersen, bijvoorbeeld door gedragstherapie en/of medicatie. Vooral de aandachtsproblemen, de onrust in het hoofd, kunnen blijven bestaan. Naar schatting heeft één procent van de volwassen ADHD’ers er nog behoorlijk veel last van, zozeer dat ze vastlopen in hun werk en relaties. Daarnaast vergroot ADHD bij kinderen de kans op gedragsstoornissen op later leeftijd. Volwassen ADHD’ers hebben meer kans op depressies, raken vaker verslaafd aan drugs en alcohol en vertonen eerder misdadig of gewelddadig gedrag.Vr. 10: Hoe groot is de invloed van voedingsmiddelen op ADHD? Antw. 10: Hoe groot is de invloed van voedingsmiddelen op ADHD? De meningen zijn (nog) verdeeld. De meeste artsen gaan er, op grond van talrijke onderzoeken, vanuit dat voeding in elk geval geen ADHD kan veroorzaken. Hooguit zouden bijvoorbeeld kleurstoffen of suiker de symptomen kunnen verergeren. Sinds kort zijn er echter nieuwe onderzoeken bekend, waaruit naar voren komt dat voeding wel degelijk een behoorlijke invloed kan hebben. Zo zou volgens het blad Fit met voeding (nr. 2 , 2000) in een onderzoek uit oktober ‘99 zijn aangetoond dat sommige voedingsmiddelen het ontstaan van ADHD kunnen bevorderen. In feite, beweren onderzoekers zelfs, kan ieder voedingsmiddel - dus niet alleen de kunstmatige toevoegingen - gedragsbeïnvloedend zijn, uitgaande van de gedachte dat elk mens uniek is in zijn eigen allergie"en en intoleranties. Hoe groot die invloed kan zijn, bleek bij een proef onder kinderen die allemaal gediagnostiseerd waren als ADHD-patiënt. Na de testperiode werd bij liefst 60 procent een aanmerkelijke gedragsverbetering geconstateerd. Een onderzoek naar eventuele overgevoeligheid voor voedingsmiddelen kan dus zeer zinvol zijn. Zolang maar in het oog wordt gehouden dat ook lichamelijke en psychosociale factoren een grote rol spelen.Vr. 11: Hoe kun je een ADHD-kind het beste helpen? Antw. 11: Hoe kun je een ADHD-kind het beste helpen? Van primair belang is een uiterst consequente en gestructureerde opvoeding. Opdrachten moeten eenvoudig en duidelijk worden gegeven. Orde en regelmaat zijn bijna van levensbelang; zodra je daarvan afwijkt verliest het kind zijn rust en ‘grip’ op de dagelijkse activiteiten. Verder is het essentieel om vooral de positieve kanten en prestaties te stimuleren en belonen. Er gaat immers al zo vaak iets fout. Voorkomen moet worden dat je in een negatieve spiraal terechtkomt. Gedragstherapie kan enorm helpen. Er zijn zowel cursussen voor ouders als kinderen. Deze worden onder andere gegeven door Riaggs. Helaas bestaan hiervoor vaak lange wachtlijsten. Daarnaast kan medicatie een goed hulpmiddel zijn.Vr. 12: Wanneer is medicatie noodzakelijk? Antw. 12: Wanneer is medicatie noodzakelijk? Als een kind er zelf zoveel last van heeft, dat zijn leven daardoor ernstig verstoord raakt of het kind ongelukkig wordt, of wanneer de leerproblemen te groot worden. De drempel om op medicatie over te gaan is voor de meeste ouders èn kinderen erg hoog. Vaak wordt eerst jarenlang alles geprobeerd om er mee te leren leven.Vr. 13: Welke medicatie wordt het meest voorgeschreven? Antw. 13: Welke medicatie wordt het meest voorgeschreven? Ritalin en Clonidine. Het meest bekende is Ritalin®, een stimulerend middel dat bij ADHD’ers juist remmend werkt op het drukke gedrag. Daardoor kunnen ze zich beter concentreren. Ritalin® werkt binnen een half uur en is na twee tot drie uur weer uitgewerkt. Het geneest dus niet, maar bestrijdt alleen de symptomen. Aan het voorschrijven van medicatie dient een uitgebreid specialistisch onderzoek vooraf te gaan, dat meer behelst dan het meten van de lichaamslengte en het gewicht. In de praktijk gaat juist dat nogal eens mis. Een van de oorzaken hiervoor is dat er simpelweg te weinig kinderpsychiaters zijn. Patiënten komen dus vaak bij Riaggs terecht, of de huis- of kinderarts schrijft na een snelle ‘diagnose’ medicatie voor. Natuurlijk zijn er ook (huis)artsen die zeer goed ingevoerd zijn in de materie, maar niet elke medicus kan daarop bogen. Het blijft een specialisme. Bovendien moet medicatie idealiter samengaan met gedragstherapie.Vr. 14: Wat zijn de nadelen van Ritalin®? Antw. 14: Wat zijn de nadelen van Ritalin®? Ritalin®, stofnaam methylfenidaat, valt onder de Opiumwet, maar wordt verondersteld niet verslavend te zijn. Er is tenminste geen bewijs voor. Wel blijkt Ritalin® een aantal bijverschijnselen te vertonen, hoewel deze niet allemaal wetenschappelijk zijn vastgesteld. Een veel gesignaleerd bijverschijnsel is verlies van eetlust. Zo’n 80 procent van de kinderen die het medicijn slikken , heeft hier last van; 10 tot 15 procent verliest daardoor behoorlijk wat gewicht. Andere bijwerkingen zijn onder meer slapeloosheid, hoofdpijn, buikpijn, een droge mond, duizeligheid en depressie. Soms treedt een snellere hartslag op of kunnen tics ontstaan. Dat Ritalin® effectief is staat vast, maar over de gevolgen van het gebruik op langere termijn is nog weinig bekend. Er kleven dus inderdaad wel nadelen aan het gebruik , maar die vormen, zeker gezien de zeer positieve uitwering van het medicijn, geen belemmering om het middel voor te schrijven. Hierbij moet worden aangetekend dat daarnaast gedragstherapie onontbeerlijk is èn de medicatie na verloop van tijd ook weer moet worden afgebouwd. Een uitgebreid onderzoek door de Gezondheidsraad naar aanleiding van de ontstane onrust (is Ritalin wel zo verantwoord?) heeft eveneens uitgewezen dat Ritalin®als een veilig middel kan worden beschouwd.Vr. 15: Is het waar dat bijna elke ADHD’er Ritalin gebruikt? Antw. 15: Is het waar dat bijna elke ADHD’er Ritalin gebruikt? Volgens de gegevens van de Stichting Farmaceutische Kerngetallen gebruiken ruim 36.000 ADHD’ers Ritalin, waaronder 31.000 die jonger zijn dan 19 jaar. Naar schatting komen er elke maand zo’n duizend gebruikers bij. Ongeveer één op de drie jeugdige ADHD ‘ers zou nu Ritalin slikken. Dat is dus nog niet de helft.Vr. 16: Zijn er ook homeopatische of ander oplossingen? Antw. 16: Zijn er ook homeopatische of ander oplossingen? Ja, er zijn verschillende homeopatische middelen die met succes gebruikt worden door ADHD’ers. Een overzicht hiervan is niet te geven; voor een goed advies moet een homeopatische arts worden bezocht, die de medicatie altijd specifiek op de patiënt zal afstemmen. Zeer recent ontdekten Amerikaanse wetenschappers dat ook nicotine (pleisters) een verbluffend positieve uitwerking op ADHD’ers hebben. Nicotine vermindert onder meer angstgevoelens en verbetert de motorische functies, oplettendheid en reactiesnelheid. .De onderzoeken verkeren nog in een experimenteel stadium. Wel staat vast dat het aantal rokers onder (volwassen) ADHD’ers drie keer zo hoog is als onder de rest van de bevolking. Een soort van zelfmedicatie dus. Verder zijn er verschillende soorten (nieuwe) gedragstherapieën , maar die laten zich hier moeilijk samenvatten in een beknopt overzicht. In één van de komende nummers van J/M zullen we daar uitgebreider op terugkomen.Vr. 17: Welk type onderwijs is het meest geschikt voor een ADHD-kind? Antw. 17: Welk type onderwijs is het meest geschikt voor een ADHD-kind? Een ADHD’er is niet dom, maar heeft moeite om zich te concentreren. In het algemeen zijn kleine(re) groepen daarom het meest geschikt, om de logische reden dat een kind daarin minder snel wordt afgeleid en meer aandacht kan krijgen. Een adequate begeleiding door de leerkracht en eventueel remedial teaching zijn ook voorwaarden, al valt het in de huidige onderwijssituatie natuurlijk niet mee om dat te realiseren. Vaak hebben ADHD’ers problemen met de fijne motoriek of een houterige grove motoriek. Behalve remedial teaching kan ook fysiotherapie hier een goede ondersteuning bieden. Een algemeen advies voor een schooltype is nauwelijks te geven. Dat hangt onder andere af van de mate waarin een kind er ast van heeft. ADHD-leerlingen verschillen immers net zoveel van elkaar als andere kinderen. Per kind zal dus gewoon moeten worden bekeken welk soort onderwijs het best bij hem past. Pas als een kind in een ‘gewone’ nauwelijks te handhaven is - ook niet met behulp van medicatie - of heel veel moeite heeft om bij te blijven, wordt Speciaal Onderwijs een optie. Dan kan het hem weer helpen om verder te komen.Vr. 18: Wat zijn de sterke kanten van een ADHD’er ? Antw. 18: Wat zijn de sterke kanten van een ADHD’er ? ADHD’ers zijn vaak bijzonder creatief en kunnen zeer enthousiast, spontaan, open en energiek zijn. ADHD’ers die hun aandacht zeer lang op één onderwerp kunnen richten (hyperfocussen) zijn soms in staat om tot geniale ontdekkingen of oplossingen te komen. Einstein is hier een bekend voorbeeld van. Verder kunnen ze erg gevoelig en zorgzaam zijn en een goed inlevingsvermogen hebben.Vr. 19: Je vermoed... ADHD en dan? Antw. 19: Je vermoed... ADHD en dan? Belangrijk is om dan onderzoek te laten doen, dit kan ALLEEN door een adhd-specialist! Deze zijn te benaderen via de Regionale Specialisten van elke provincie. Wanneer u de Regionale Specialist van uw provincie belt, verwijst deze u door naar een ADHD-Specialist bij U in de buurt. De namen van de Regionale Specialisten van het 'Netwerk ADHD bij volwassenen' zijn: Groningen: mw. A. van Lammeren, psychiater Ac. Ziekenhuis Groningen Postbus 3001 9700 RB Groningen 050 - 3612008 Friesland: hr. M.N.A. Santana, psychiater GGZ Friesland Sixmastraat 1 8901 BS Leeuwarden 058 - 2848856 Drenthe: dhr. G.J. van Gelderen, vrijgevestigd psychiater, ADHD centrum Doevenkamp Doevenkamp 9a 9401 KN Assen 0592 - 309316 Overijssel: mw. P.J.M. van Wijngaarden, psychiater Verslavingskliniek Zwolle VK2 dr. van Thienenweg 8 8025 AL Zwolle 038 - 4540855 of 0572-369492 Gelderland: mw. C. Dokter, psychiater Riagg Oost Veluwe Stationsstraat 47a 7301 GC Apeldoorn 055 - 5262626 Noord-Brabant: hr. P.J.B. Carpentier, psychiater GGZ 's Hertogenbosch Postbus 70058 5201 DZ 's Hertogenbosch 073 - 6585111 Noord-Holland: A. Pull, arts/psychotherapeut De Geestgronden Schipholpoort 20 2034 MA Haarlem 023 - 5300500 Zuid-Holland: mw. L.E. Kalma, psychiater GGZ Delfland Reinier de Graafweg 7A 2625 AD Delft 015 - 2608776 Zeeland: hr. A.G. Kunst, psychiater Streekziekenhuis Walcheren Koudekerkseweg 88 4380 DD Vlissingen 0118 - 425245 Utrecht: mw N. Buitelaar, psychiater Riagg Stad Utrecht Tolsteegsingel 2a 3582 AC Utrecht 030 - 2587887 Limburg: dhr. J Cornelis, psychiater Psycho-Medisch Streekcentrum Vijverdal Maastricht 043 - 3685444 Vr. 20: Hoe herken je ADHD? Antw. 20: Hoe herken je ADHD? Van de hak op de tak... Rondrennen, de aandacht ergens niet bij kunnen houden, niet luisteren: het hoort bij kinderen. Ook volwassenen kunnen zich soms moeilijk concentreren, maken slordigheidsfouten of zitten onrustig te schuiven tijdens een vergadering. Maar bij sommige kinderen en volwassenen overheerst het gebrek aan concentratie en rust. Ze hebben moeite het dagelijks leven te organiseren en te plannen. Schoolprestaties en werk lijden hier ernstig onder. Ze hebben ook problemen in contacten met leeftijdgenoten en zijn thuis moeilijk hanteerbaar. Zulke kinderen en volwassenen lijden aan een aandachtstekortstoornis met hyperactviteit, vaak afgekort tot ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder, ook wel vertaald met Alle Dagen Heel Druk). Vroeger werd dit ook wel (niet helemaal juist) Minimal Brain Damage (MBD) genoemd. Let op: ADHD komt zowel bij kinderen als volwassenen voor !Vr. 21: Wat zijn de verschijnselen bij ADHD? Antw. 21: Wat zijn de verschijnselen bij ADHD? Een kind of volwassene kan ADHD hebben wanneer meerdere van onderstaande verschijnselen aanhoudend sterk aanwezig zijn, zowel thuis als op school of in sociale contacten. Aandachts- en concentratieproblemen Kinderen en volwassenen met ADHD zijn snel afgeleid. Elke prikkel - de telefoon, een kat in de tuin of een klasgenoot die zit te giechelen, maar ook de eigen fantasie en gedachtegang - laat hun aandacht afdwalen, waardoor ze vergeten waar ze mee bezig waren. Daardoor maken ze dingen niet af, beginnen om de haverklap aan iets anders en maken veel fouten. Verder kunnen kinderen en volwassenen met ADHD moeilijk luisteren en dingen onthouden, waardoor andere mensen het gevoel hebben nauwelijks contact met hen te krijgen. Ze vergeten afspraken en verjaardagen en raken spullen kwijt. Hyperactiviteit of overbeweeglijkheid Kinderen met ADHD wiebelen, draaien of friemelen voortdurend of tikken steeds met hun voet op de grond. Ze praten veel en druk en kunnen erg doordraven. Bij volwassenen met ADHD lijkt de hyperactiviteit op het oog vaak afgenomen. Van binnen voelen ze zich echter nog even onrustig als vroeger. Ze hebben geleerd de neiging tot bewegen te onderdrukken. Mensen met ADHD kunnen zich moeilijk ontspannen. Impulsiviteit Kinderen en volwassenen met ADHD handelen vóór ze denken. Ze doen onbezonnen dingen. Ze vallen mensen in de rede, flappen dingen eruit, geven antwoord voordat de vraag helemaal is gesteld en dringen voor zonder dit in de gaten te hebben. Overige verschijnselen heftige en onvoorspelbare emotionele uitbarstingen, bijvoorbeeld driftbuien en huilbuien. Dit komt ten dele door de ADHD, ten dele uit frustratie doordat veel dingen niet lukken. moeite onderscheid te maken tussen hoofd- en bijzaken. moeite sociale signalen op te vangen. weinig gevoel voor tijd hebben en moeilijk kunnen plannen. Dit uit zich bijvoorbeeld in te laat komen op afspraken en opdrachten niet op tijd afkrijgen. onhandigheid, houterigheid: vaak vallen en knoeien. Bijkomende klachten of problemen ADHD gaat bij meer dan de helft van de kinderen en volwassenen gepaard met andere psychische klachten, zoals depressie en angst- en dwangstoornissen. Bij kinderen komt de combinatie met leerproblemen, zoals dyslexie (leesblindheid), en agressief gedrag nogal eens voor. Volwassenen hebben soms ook een persoonlijkheidsstoornis, bijvoorbeeld borderline. ADHD kan verder samengaan met eet-, gok-, drugs- of alcoholverslaving.Vr. 22: Wat is ADD? Antw. 22: Wat is ADD? Verschillende vormen van ADHD Sommige kinderen en volwassenen met ADHD hebben wel grote problemen hun aandacht ergens bij te houden, maar zijn niet hyperactief. Ze zijn juist opvallend stil, dromerig en passief. Deze vorm van ADHD wordt ook wel ADD genoemd, attention deficit disorder. ADHD kan zich ook uiten in grote impulsiviteit en hyperactiviteit zonder aandachtsproblemen.Vr. 23: Wat zijn de Achtergronden bij ADHD? Antw. 23: Wat zijn de achtergronden bij ADHD? Achtergronden van ADHD ADHD ontstaat vóór het zevende jaar. Bij het ontstaan spelen biologische factoren een belangrijke rol. De verwerking van informatie uit de buitenwereld in de hersenen verloopt bij mensen met ADHD anders dan bij mensen zonder ADHD. Bij het onstaan hiervan is aanleg, met name erfelijkheid van groot belang: ADHD komt in bepaalde families vaker voor. Soms kan de aandoening het gevolg zijn van een hersenbeschadiging, bij de geboorte of door infectie of ernstig hoofdletsel. Verder kunnen persoonlijkheid en temperament de ADHD versterken: sommige mensen zijn ‘van nature’ impulsiever, opvliegender, beweeglijker of dromeriger dan anderen. Sociale factoren kunnen maken dat de ADHD tot uiting komt of verergert. Bijvoorbeeld spanningen tussen ouders, een chaotische opvoedingssituatie, veel afkeuring of pestgedrag op school.Vr. 24: Tips voor ouders van een kind met ADHD... Antw. 24: Tips voor ouders van een kind met ADHD... Zorg voor een duidelijke dagindeling, vaste regels en vaste plaatsen voor dingen in huis. Geef eenvoudige, korte opdrachten en regels. Geef uw kind complimenten voor goed gedrag en stimuleer leuke eigenschappen. Als uw kind ergens helemaal in opgaat, zoals een spannend computerspel, denk dan niet ‘hij kan het dus best, als hij maar wil...’. Dat is niet waar. Neem voldoende tijd voor uzelf, uw partner, uw andere kinderen en uw vrienden. Praat met de leerkrachten over de ADHD en de benadering van uw kind. Zoek meer informatie over ADHD, in bibliotheek, boekhandel of op internet.(lotgenotencontact) Zoek tijdig hulp.Vr. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Antw. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Door Dr Edward M. Hallowel en Dr John R. Ratey Vertaald door Sander J. Alkemade De behandeling van ADD begint met hoop. De meeste mensen die ontdekken dat ze ADD hebben, of het nu kinderen zijn of volwassenen, hebben geleden onder een hoop pijn. The emotionele beleving van ADD wordt overspoeld met schaamte, vernedering en zelf-kastijding. Tegen de tijd dat de diagnose ADD is gesteld, hebben veel mensen met ADD hun zelfvertrouwen verloren. Velen hebben verschillende therapeuten bezocht, zonder echt geholpen te zijn. Waardoor ze uiteindelijk alle hoop hebben verloren. De belangrijkste stap aan het begin van de behandeling is het opnieuw inprenten van hoop. Individuen met ADD kunnen zijn vergeten wat hun goed kanten zijn. Ze kunnen, ergens in het verleden, ieder vertrouwen hebben verloren in de mogelijkheid dat er eens iets wél goed zal uitpakken. Ze zitten vaak opgesloten in een soort hardnekkige vasthoudend patroon, waarbij alle theorie, behoorlijk veel veerkracht en inventiviteit ervoor moet zorgen dat ze hun hoofd boven water houden. Het is een tragisch verlies, het te snel opgeven van het leven. Maar veel mensen met ADD zien geen andere weg, dan voortdurend en herhaaldelijk falen. Hoop, is voor hun, het risico nemen om nogmaals tegen de vlakte gemept te worden. En toch, hebben deze mensen een enorme capaciteit om te hopen en te dromen. Meer nog dan de meeste mensen, hebben personen met ADD een fantastisch voorstellingsvermogen. Ze denken in het groot en ze dromen grote dromen. Ze kunnen de kleinste mogelijkheid aangrijpen en zich voorstellen hoe ze dit kunnen veranderen in een belangrijke doorbraak. Ze kunnen een toevallige ontmoeting kunne doen uitlopen op een geweldige avond uit. Ze floreren door hun dromen en ze hebben organisatorische methoden nodig om duidelijk te zijn en om ze op het goede spoor te houden. Maar zoals met de meeste dromers, gaan ze mank als de droom uit elkaar spat. Meestal als de diagnose ADD gesteld is, is dit uiteenspatten van dromen vaak genoeg gebeurd om ervoor te zorgen dat ze ervoor uitkijken om nog eens hoop te hebben. Het kleine kind houdt liever zijn mond, dan weer gepest te worden. De volwassene houdt liever zijn mond dicht dan het risico te lopen dat de zaken weer volledig in de soep lopen. De behandeling, moet dus beginnen met hoop. We verdelen de behandeling van ADD meestal in 5 basis gebieden: 1. Diagnose 2. Educatie 3. Structuur, ondersteuning en begeleiding 4. Verschillende vormen van psychotherapie 5. Medicatie In dit foldertje, zullen we een paar algemene principes aangeven, die los van de medicamenteuze benadering, op zowel de behandeling van kinderen alsook volwassenen met ADD van toepassing zijn. Een manier om de niet medicamenteuze behandeling van ADD te organiseren geschiedt via het geven van praktische suggesties of "tips" in de omgang. Vijftig van dergelijke tips staan hieronder weergegeven: (I) Inzicht en educatie. 1. Zorg dat je zeker bent van de diagnose. Zorg dat je werkt met een professional met een werkelijk begrip van ADD en die ervoor zorgt dat andere vergelijkbare of samenhangen de ziekten kunnen orden uitgesloten, zoals angststoornissen, depressie, schildklierproblemen, bipolaire stoornis, of obsessive-compulsive disorder. 2. School jezelf bij. Misschien is het allerbelangrijkste voor een goede behandeling wel, een goed begrip van de ziekte ADD. Lees boeken. Praat met deskundigen. Praat met andere volwassenen met ADD. Je bent dan in staat om je eigen behandeling op te stellen die past bij jouw specifieke versie van ADD. 3. Coaching. Het is handig voor je om een coach te hebben, iemand die dicht bij je staat, maar altijd met humor. Je coach kan je helpen om georganiseerd te blijven, ervoor zorgen dat je aan activiteiten blijft werken, je aanmoedigen of je helpen herinneren dat je weer aan het werk moet. Vriend, collega, of therapeut (het is mogelijk dat je partner je coach wordt, maar dit is wel riskant), een coach is iemand die ervoor zorgt dat zaken daadwerkelijk worden gedaan, je aanspoort zoals een trainer doet, je in de gaten houdt en meestal aan jouw kant staat. Een coach kan ongelooflijk behulpzaam zijn in de behandeling van ADD. 4. Aanmoediging. Volwassenen met ADD hebben grote hoeveelheden aanmoediging nodig. Dit is gedeeltelijk te wijten aan het feit dat ze enorme hoeveelheden zelfkritiek hebben, wat jaar in jaar uit alleen maar meer werd. Maar het gaat verder dan dat. Meer dan de doorsnee persoon, raakt de ADD volwassene de weg kwijt zonder aanmoediging en bloeit hij helemaal op als een kerstboom wanneer hij het wel krijgt. Vaak willen ze voor een ander werken volgens een patroon dat ze niet voor zichzelf zullen doen. Dit is niet "slecht", het is gewoon zo. Dit moet worden herkend en er moet gebruik van worden gemaakt. 5. Realiseer je wat ADD NIET is, bijvoorbeeld ruzie met je moeder. 6. Leid anderen op en betrek ze erbij. Net zoals het voor jou belangrijk is om je ziekte te begrijpen, zo geldt dat net zo goed, misschien zelfs wel meer voor de mensen in je omgeving. Familie, school, werk, vrienden. Zodra ze door hebben waar het om draait, begrijpen ze je beter en kunnen zelfs behulpzaam zijn. 7. Voel je niet meer schuldig over het feit dat je bezigheden zoekt met een grote mate van stimulatie. Begrijp dat je juist wordt aangetrokken tot sterk stimulerende situaties. Probeer ze alleen verstandig uit te zoeken en lig niet meer wakker over de "verkeerde" keuzen. 8. Luister naar de feedback van betrouwbare anderen. Volwassenen (en kinderen) met ADD zijn beruchte zelfobservanten. Ze gebruiken veel, van wat kan worden opgevat als ontkenning. 9. Overweeg om bij een supportgroep te gaan, of er zelf eentje op te richten. De meeste belangrijke informatie over ADD is helaas nog niet in de boeken terecht gekomen, maar blijft opgeslagen in de hoofden van mensen die ADD hebben. In een supportgroep kan deze informatie naar buiten komen. Bovendien bieden supportgroepen vaak precies de hulp die zo hard nodig is. 10. Probeer af te komen van alle negativiteit die zich door de jaren in je heeft opgebouwd, als je jaren door het leven bent gegaan, zonder te weten dat je ADD had. Een goede psychotherapeut kan hierbij behulpzaam zijn. 11. Voel je niet gebonden door conventionele carrière of conventionele manieren van omgaan met alles. Geef jezelf toestemming om jezelf te zijn. Stop met jezelf wijs te maken, dat je moet zijn zoals je altijd dacht dat je zou moeten zijn, dus bijvoorbeeld de model student, het georganiseerde staflid, en laat jezelf zijn zoals je bent. 12. Onthoudt, dat wat je hebt een neuropsychiatrische conditie is. Het is genetisch overgedragen. Het wordt veroorzaakt door biologie, door de manier waarop je hersenen 'bekabeld' zijn. Het is geen ziekte van de wil en ook geen moreel falen. Het wordt ook niet veroorzaakt door een zwakte in je karakter en ook geen onvermogen om volwassen te worden. De genezing kan dus ook niet worden gevonden in de kracht van de wil, ook niet in straf, niet in opoffering en ook niet in pijn. ONTHOUD DIT ALTIJD. Hoewel veel mensen dit toch proberen, zijn er velen met ADD die veel moeite hebben om te accepteren dat de ziekte zijn grondslag vindt in biologie, in plaats van in het karakter. 13. Probeer anderen te helpen, die ADD hebben. Je leert er namelijk een hoop van over de ziekte en haar verloop, en je bovendien voel je jezelf er beter door. (II) Beter Presteren. 14. Externe structuur. Structuur is de fundering in de non-medicamenteuze behandeling van kinderen met ADD. en waarschijnlijk geldt dit net zo voor volwassenen. Vervelend om op te stellen, maar eenmaal geïnstalleerd werkt structuur als de muren van de baan rond de bobslee. Ze zorgen ervoor dat je als een raket naar beneden kan en niet uit de baan vliegt. Maak frequent gebruik van : - lijsten - kleur codering - reminders/herinneringen aan iets - briefjes/notities voor jezelf - rituelen - archieven 15. Kleur codering. Zoals hierboven al genoemd, verdient kleurcodering extra aandacht. Veel mensen met ADD zijn visueel georiënteerd. Doe hier je voordeel mee, door zaken te herinneren middels kleuren: Archieven, memo's, brieven, teksten, roosters etc. Bijna alles wat je normaal in zwarte letters op wit papier zet, kan beter worden herinnerd, vastgehouden en daardoor stimulerender werken. door het gebruik van kleur. 16. Gebruik pizzazz (zelfs Kramers woordenboek laat het hier afweten, een snickers voor degene die het weet :-) Rekening houdend met tip #15, probeer je omgeving zo stimulerend mogelijk in te richten, zonder dat je overloopt. 17. Richt je omgeving in op beloning in plaats van dat je constant wordt gedemotiveerd. Om te begrijpen hoe een demotiverende omgeving eruit ziet, hoeven veel ADD volwassen maar terug te denken aan hun (middelbare) schooltijd. Nu je de vrijheid hebt van een volwassene, kun je het leven zo inrichten, dat je niet steeds wordt herinnerd aan je tekortkomingen en grenzen. 18. Houdt er rekening mee en accepteer dat X % van de projecten waar je mee bezig gaat, relaties die je hebt en verplichtingen ongetwijfeld volledig de mist in gaan. 19. Omhels uitdagingen. ADD mensen worden gedreven door uitdagingen. Zolang je weet dat er niet van alles iets terecht komt, en je niet te perfectionistisch wordt of vaag, lukt het je om een heleboel dingen wel goed te doen en blijf je uit de problemen. 20. Stel deadlines. Dus data (en niet datums) waarop iets persé gedaan moet zijn. 21. Breek grote klussen in kleine klusjes op. Verbind deadlines aan de kleinere klusjes. Dan zal namelijk, als was het tovenarij, de grote taak als vanzelf gedaan worden. Dit is één van de meest simpele en effectieve methoden van alle organisatorische methoden. Vaak kan een grote klus gevoelsmatig een overweldigend effect hebben op iemand met ADD. Alleen de gedachte al om eraan te gaan werken, kan er voor zorgen dat er niet eens aan begonnen wordt. Aan de andere kant, als een grote klus in kleinere klusjes wordt opgebroken, blijkt het vaak erg makkelijk om die uit te voeren. 22. Stel prioriteiten. Voorkom uitstellen. Als het druk wordt, verliest een persoon met ADD het perspectief: Het betalen van een parkeerboete kan net zo moeilijk worden als proberen de brand te blussen die in je prullenbak is ontstaan. Stel prioriteiten. Haal een keer diep adem. Doe de belangrijkste dingen eerst. Uitstellen, is éen van de basishandelingen van mensen met ADD. Je moet jezelf veel discipline opleggen om dit aan te zien komen en waar mogelijk uit de weg te gaan. 23. Accepteer dat je bang bent voor het feit dat zaken goed gaan. Accepteer scherpe kantjes als dingen te makkelijk gaan. Of als er eens geen conflict is. Maak dingen ook niet mooier dan ze zijn, om ze stimulerender te maken. 24. Probeer uit te vinden, waar en onder welke omstandigheden je het beste werkt: In een luidruchtige kamer, in de trein, ingepakt in drie dekens, luisterend naar muziek, whatever (is best een nederlands woord SJA). Kinderen en volwassenen met ADD presteren vaak het best onder nogal vreemde omstandigheden. Laat jezelf werken onder de omstandigheden waarbij je het best presteert. 25. Weet, dat het prima is om twee dingen tegelijk te doen: Dus met iemand praten en ondertussen breien, Stevig nadenken terwijl je onder de douche staat, of een stukje gaan hardlopen terwijl je een vergadering voorbereidt. Vaak moeten mensen met ADD meerdere dingen tegelijk doen, om überhaupt iets af te ronden. 26. Doe iets waar je goed in bent. Wederom, als het je makkelijk lijkt af te gaan, prima. Er is geen enkele regel die bepaalt dat je alleen maar dingen moet doen die je niet goed kan. 27. Hou ruimte vrij tussen afspraken om je gedachten even op een rijtje te zetten. Overgangen zijn moeilijk voor ADD'ers en mini-pauzes kunnen de overgang vergemakkelijken. 28. Hou een notitieboekje bij de hand, in de auto, naast je bed of in je jas. Je weet namelijk nooit wanneer je een goed idee krijgt en ook niet wanneer je iets moet onthouden. 29. Lees met een pen in je hand. Niet alleen om dingen te onderstrepen of in de kantlijn te schrijven, maar ook voor de onvermijdelijke stroom van andere gedachten die opkomen tijdens het lezen. (III) Omgaan met stemmingen. 30. Plan een structurele "uitblaastijd" in. Maak iedere week wat tijd vrij om gewoon even niets te doen en alles te laten vallen. Wat je ook wil doen : Jezelf bombarderen onder harde muziek, naar de racebaan gaan, een feest(maal) houden. Kies een activiteit waar je jezelf af en toe helemaal in kan verliezen. 31. Laadt regelmatig je eigen batterijen weer op. Samenhangend met # 30 , hebben mensen met ADD, dagelijks een paar momenten nodig om wat tijd te verspillen, zonder dat ze zich schuldig voelen. Een manier om deze tijd zonder schuldgevoel door te komen, is door het opladen van je batterijen te noemen. Doe een dutje. Kijk tv, mediteer. Iets rustig. Relaxend. Ontspannen. 32. Kies "goede" behulpzame verslavingen, zoals bijvoorbeeld sport. Veel volwassenen met ADD hebben een aanleg voor verslavend of dwangmatig gedrag in hun persoonlijkheid, in de zin dat ze altijd wel ergens aan verslaafd zijn. Zorg dat dit iets is waar je beter van wordt. 33. Begrijp stemmingswisselingen en leer hier mee omgaan. Begrijp dat je stemmingen doorlopend kunnen veranderen, ongeacht wat er in de wereld gebeurt. Verspil geen tijd met je af te vragen waar de stemmingswisseling vandaan komt en zoek ook niemand om de schuld te geven. Richt jezelf liever op leren accepteren dat je een slechte bui hebt, wetende dat het wel weer over gaat, en zoek manieren om het sneller te laten overgaan. Verandering van handelingen, bijvoorbeeld deelnemen aan een nieuwe activiteit (liefst interactief, dus niet kijken naar zwemmen, maar het zelf gaan doen), maar een gesprek houden met een vriend of gaan tennissen of een boek lezen, helpt enorm om over de stemming heen te komen. 34. Hou er rekening mee dat de volgende cyclus veel voorkomt bij volwassen met ADD: - Iets "prikkelt" je psychologisch systeem, een verandering of een overgang, een teleurstelling of zelfs een succes. Het voorgaande kan behoorlijk triviaal zijn. - Deze "prikkeling" wordt gevolgd door een mini-paniek, met een opeens optredend verlies van perspectief, de wereld wordt op zijn kop gezet. - Je probeert om te gaan met deze paniek door je vaak obsessief en volhardend te richten op één aspect van de situatie. Dit kan een uur duren, of een dag of zelfs een paar maanden. 35. Leg scenario's/plannen klaar tegen de onvermijdelijke verveling. Maak een lijst van vrienden die je dan belt. Houdt een paar video's bij de hand die je altijd boeien en ervoor zorgen dat je helemaal wordt afgeleid. Zorg dat je makkelijk kan gaan sporten. Zorg dat je een bokszak of kussen bij de hand hebt om tegenaan te meppen als je extra veel kwade energie in je hebt. Bereidt een paar peptalks voor die je tegen jezelf kan houden zoals "Je bent dit al eens vaker tegengekomen, dit is gewoon de ADD-blues (ADD-dip), het zal snel weer over zijn, Alles gaat verder goed." 36. Verwacht depressie na succes. In het algemeen klagen mensen met ADD erover dat ze na een succes paradoxaal genoeg depressief worden. Dit komt omdat de enorme stimulatie van het achternajagen of verkrijgen van een doel, of de voorbereiding is verdwenen. De klus is geklaard. Of hij nou wint of verliest, iemand met ADD mist het probleem, de enorme stimulatie en voelt zich depressief. 37. Leer symbolen, slogans, gezegden als ezelsbruggetjes bij het adresseren van tegenvallers, fouten, missers, vergeten afspraken of stemmingswisselingen, die ervoor zorgen dat je de zaken snel weer in het juiste perspectief ziet. Dus als je linksaf slaat in plaats van rechtsaf waardoor de hele groep een omweg maakt van 20 minuten, zeg dan gewoon "Oh, daar gaat mijn ADD weer", Dan dat je een zes uur durende ruzie krijgt over het feit dat je onbewust probeert de hele trip te saboteren. Dit is geen excuus. Je blijft nog steeds verantwoordelijk voor je daden, maar het is goed om te weten waar je daden vandaan komen en waarvan niet. 38. Gebruik "time-outs" zoals bij kinderen. Als je overstuur bent of overgestimuleerd, neem dan een time-out. Ga even weg. Ontspan jezelf. 39. Leer opkomen voor jezelf. Volwassenen met ADD zijn er zo aan gewend om te worden bekritiseerd, dat ze onnodig veel in de verdediging springen als ze voor zichzelf willen opkomen. Probeer af te stappen van die verdedigende houding. 40. Voorkom voortijdige beëindiging van een project, een ruzie, een deal, een afspraak of een gesprek. Probeer niet gelijk alles af te kappen, ook al jeuken je handen om dat toch te doen. 41. Probeer succesvolle momenten te verlengen en te onthouden. Ook over langere tijd. Je moet jezelf hier bewust en expres in trainen, omdat je het anders weer net zo snel vergeet. 42. Onthoud dat ADD er meestal ook voor zorgt dat je overmatige interesse en aandacht (HYPERFOCUS) besteedt aan iets. Deze overmatige aandacht kan zowel constructief als destructief werken. Kijk uit voor het destructieve gebruik: De aanleg om obsessief en vastgebeten vast te houden aan één of ander ingebeeld probleem, zonder het los te kunnen laten. 43. Sport veel en vaak. Je moet dit in je leven opnemen en erin houden. Sport is zonder meer eén van de beste behandelingen van ADD. Het helpt om agressie en overmatige energie op een positieve manier kwijt te raken. Het zorgt ook voor ruis-onderdrukking in je geest, het stimuleert je hormonale en neurochemische systeem op een natuurlijke, therapeutische manier en het ontspant en kalmeert je lichaam. Als je dat allemaal optelt bij de algemeen bekende gezondheidsredenen om aan sport te doen, dan zie je hoe belangrijk dit punt is. Maak er iets leuks van, zodat je er langere tijd mee bezig kan blijven, zo niet de rest van je hele leven. 44. Maak een goede keuze uit de mensen waarmee je omgaat. Het valt op hoezeer een ADD volwassene kan opbloeien door de keuze voor een specifiek maatje. 45. Leer te lachen om jezelf en anderen, met betrekking tot je symptomen, aangaande je vergeetachtigheid, je onvermogen om op tijd te letten, je tactloosheid of je impulsiviteit, of wat dan ook. Als je namelijk ontspannen genoeg bent om de lol van dit alles in te zien, dan zullen anderen je veel meer vergeven. 46. Plan activiteiten met vrienden. Houd je echt aan deze geplande activiteiten. Het is essentieel dat je verbonden blijft met andere mensen. 47. Zoek groepen en wordt er lid van, als je merkt dat mensen je mogen, waarderen, begrijpen of blij zijn dat je er bent. 48. Tegenovergesteld aan 47. Blijf niet te lang hangen bij groepen waarvan je de indruk hebt dat ze je niet waarderen, of begrijpen. 49. Deel complimenten uit, let op andere mensen. In het algemeen, leer sociale vaardigheden, zoals bijvoorbeeld van je coach. 50. Stel sociale deadlines.Vr. 26: Wat zijn de verschillen tussen ADHD en Bordeline? Antw. 26: Verschillende benadering bij ADHD en Borderline We weten inmiddels dan ADHD vaak verward wordt met Borderline, omdat beide stoornissen hoog scoren op dezelfde diagnostische criteria. Een specifieke ADHD-test, waardoor het onderscheid kan worden gemaakt, bestaat helaas nog niet. Toch zijn er een aantal punten die ikzelf onder de aandacht wil brengen: kenmerken waaraan zowel een ADHD'er als een Borderliner voldoen, maar beiden met een compleet andere motivatie. Kun je onderscheid maken tussen impulsiviteit bij mensen met ADHD en Borderline? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline is impulsief gedrag zelf-destructief. Impulsief gedrag wordt vertoond om depressieve klachten te verlichten. 2. Bij ADHD behelst impulsiviteit schijnbaar alles. ADHD'ers hebben altijd moeite zich te concentreren op een bezigheid, of zij zich nu goed of depressief voelen. Hoe zit het met de relatieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline komen veel relatieproblemen voort uit verlatingsangst. Veel Borderliners hebben een kindertijdverleden waarin zij aan hun lot zijn overgelaten. Zij hebben op jonge leeftijd niet geleerd zich te hechten aan iemand, en dit probleem duurt voort wanneer zij volwassen zijn. Borderliners kenmerken zich door aantrekken en afstoten. 2. Bij ADHD komen veel relatieproblemen voort uit het feit dat zij buitensporige stemmingswisselingen hebben. Wanneer zij "up" zijn (en dat kan door de eenvoudigste dingen veroorzaakt worden), zijn zij geanimeerd gezelschap, maar wanneer zij even later "down" zijn (ook door de meest triviale dingen) willen zij het liefst met rust gelaten worden of juist vermaakt worden. Het vergt heel veel van een partner om te gaan met de onvoorspelbaarheid van een ADHD'er. Wat is het verschil in concentratieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Een Borderliner kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "leeg" voelt. 2. Een ADHD'er kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "overvol" voelt, overspoeld door een stroom aan andere gedachten en prikkels. Ik denkt dat een onbehandelde ADHD een belangrijke oorzaak is van Borderline. ADHD kan heel "goed" samengaan met Borderline. Symptomen die geassocieerd worden met Borderline, zoals "het niet in staat zijn dingen af te maken", zijn bijvoorbeeld typische ADHD-symptomen!!! In een later stadium zal ik hier uitgebreider aandacht aan besteden.Vr. 27: Is ADHD een "modediagnose"? Antw. 27: De diagnose ADHD bestaat al meer dan 40 jaar, onder deze en andere namen (waaronder Minimal Brain Damage, MBD). De eerste rapportage over de effecten van amfetamine-achtige stoffen bij drukke kinderen dateert zelfs al van 1937! Deze lange geschiedenis lijkt niet zo modegevoelig. <BR> De laatste twintig jaar is veel wetenschappelijk onderzoek naar ADHD bij kinderen gedaan, waardoor veel meer duidelijk is geworden over de oorzaken, de hersenfunctiestoornissen en effectieve behandelingen. <BR><BR> Deze kennis dringt de laatste tijd via de media ook door tot het grote publiek. Hierdoor melden zich veel kinderen en volwassenen voor hulp omdat ze zichzelf herkennen in het beeld. <BR> Dit betekent niet dat ADHD opeens méér voorkomt of per se vaker dan reëel is wordt gediagnosticeerd. Er lijkt veeleer sprake van een inhaalslag. Op termijn zal ADHD een gewone diagnose worden, waarvan bekend is wat het is en dat behandeling mogelijk is. <BR> Overigens lijkt de kans op zowel overdiagnostiek als onderdiagnostiek van ADHD juist nu wel het grootst, nu hulpverleners nog niet allemaal voldoende zijn bijgeschoold om op de juiste wijze te diagnosticeren. Hopelijk zal nascholing van hulpverleners dit probleem op den duur oplossen.Vr. 28: Kan ADHD ook worden behandeld zonder medicijnen? Antw. 28: De meeste mensen stellen deze vraag als de diagnose wordt gesteld. Bijna niemand wil medicijnen gebruiken. Het maakt dat men dagelijks wordt herinnerd aan het feit dat er iets hapert in het hoofd. Medicijnen gebruiken is voor veel mensen in het begin moeilijk, het kost tijd om te accepteren dat medicatie nodig is. Anderzijds veroorzaakt ADHD soms zoveel last voor het dagelijks functioneren dat nauwelijks met medicijnen kan worden gewacht. Men hoopt en verwacht dan soms een wonder. Soms is het ook wonderlijk om te zien hoe iemand opknapt met de toename van controle over het eigen gedrag. Meestal echter is het na behandeling met medicijnen hard werken om de puinhoop te overzien, te aanvaarden en (met hulp) te gaan aanpakken. Medicatie is dus slechts het begin van de behandeling, maar wel een belangrijk begin. <BR> De diagnose ADHD is voor veel mensen een keerpunt. Het feit dat de problemen in een ander licht worden gesteld is vaak al een enorme opluchting. Veelgehoorde opmerkingen zijn: De dingen vallen op hun plaats of Ik kan het nu een plek geven. Men hoeft zichzelf niet meer steeds de schuld te geven van mislukkingen. Sommigen geeft dit zoveel energie dat ze denken geen medicijnen nodig te hebben. Hoewel niet is uit te sluiten dat dit voor enkelen opgaat, is niet onderzocht hoe het deze mensen na verloop van tijd vergaat. Op basis van het levenslange patroon van klachten en disfunctioneren valt eigenlijk niet te verwachten dat met alleen een verklaring voor de klachten (de diagnose) alle problemen zijn op te lossen. <BR> Behandeling met alleen coaching, begeleiding bij de planning van huishouden en werk, is op zich mogelijk. Maar omdat de kernsymptomen van ADHD niet veranderen, blijft men dan langer afhankelijk van de hulp van anderen. Het probleem bij ADHD is immers dat geleerde vaardigheden niet goed beklijven of dat oude gewoonten na verloop van tijd weer de kop op steken. De enorme energie die het kost om de controle te handhaven is niet langdurig op te brengen. Het zelf op tijd aan afspraken denken, vooruit denken, niet uitstellen, zijn zaken die niemand kan overnemen. Deze hersenfuncties worden direct door Ritalin bebloed. <BR> Men weet eigenlijk niet wat het is om overzicht te hebben over eigen plannen, geld en tijd. Daarom wordt geadviseerd in elk geval een behandeling met Ritalin te proberen, om daarna te beoordelen of de voordelen tegen de nadelen opwegen. <BR> De ervaring leert dat behandeling zonder medicijnen minder, en minder snel, resultaat oplevert. Het ordenen, het organiseren, het maken van keuzes blijft chaotisch. De behandeling zelf komt hierdoor vaak al niet goed van de grond, bijvoorbeeld omdat de afspraken niet goed in de agenda staan of omdat men vergeet in de agenda te kijken. Van dergelijke simpele problemen hangt het beginnen met de behandeling al af, laat staan het volhouden.Vr. 29: Hoe ziet de toekomst er uit van iemand met ADHD die pas als volwassene is gediagnosticeerd? Antw. 29: Deze vraag suggereert dat een diagnose op volwassen leeftijd slechter is voor de toekomst dan een diagnose op jongere leeftijd. Dat lijkt logisch, maar in feite is dat niet bekend. De prognose of het beloop blijkt afhankelijk van veel meer factoren dan alleen de ADHD en de eventuele behandeling. Voor de prognose blijken de bijkomende stoornissen (zoals depressies, angsten, gedragsstoornissen, alcohol- en drugsmisbruik) en de sociale omgeving thuis (bijvoorbeeld gescheiden ouders of ouders met psychische problemen) een grote rol te spelen. Daarbij moet in aanmerking worden genomen dat ADHD alleen, zonder bijkomende problemen, vrij zeldzaam is. Vr. 30: Hoe zit het met Ritalin in het verkeer? Antw. 30: Wie rijexamen wil doen, heeft daarvoor een geschiktheidsverklaring nodig. Sinds begin 2001 wordt zo'n verklaring steeds vaker geweigerd aan volwassenen met ADHD die Ritalin gebruiken. Soms alleen voor het behalen van het zogenaamd 'groot rijbewijs' (categorie C), maar steeds vaker ook voor het behalen van het A- of B-rijbewijs (voor het besturen van een motor of personenauto). Die weigering wordt dan gebaseerd op het feit dat Ritalin behoort tot de groep van de amfetaminen (stimulantia) en onder de opiumwet valt. Het CBR beroept zich daarbij op hoofdstuk 2.2 van de 'Regeling eisen geschiktheid', waarin staat dat behandeling met stimulantia iemand ongeschikt maakt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer: "De werkzaamheid en bijwerkingen van deze middelen op lange termijn zijn doorgaans niet goed te voorspellen. Het gaat daarbij om veranderingen in stemming of gedrag, zoals ernstige vormen van depressie of vermoeidheid. Behandeling met deze middelen maakt iemand daarom ongeschikt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer." <BR> Zowel de artsen bij het CBR als veel deskundigen op het gebied van ADHD erkennen dat hier sprake is van verouderde inzichten. Iemand met ADHD is immers juist beter geconcentreerd mét dan zonder Ritalin. Intussen zitten jongeren en volwassenen met ADHD met de frustratie dat ze óf met hun medicatie moeten stoppen om te mogen rijden, óf in de verleiding komen onjuiste gegevens in te vullen óf niet aan het gemotoriseerde verkeer kunnen deelnemen (met alle beperkingen van dien voor het zelfvertrouwen, het sociale en beroepsleven). <BR> In onderzoek werden zeven jongvolwassenen met ADHD vergeleken met normale controlepersonen wat betreft de rijvaardigheid. Ook werd de invloed van Ritalin op de rijvaardigheid bij de mensen met ADHD onderzocht. In dit onderzoek bleken ADHD-patiënten vergeleken met normaal meer ongelukken te hebben gehad, meer verkeersovertredingen te hebben begaan en - na inname van een nepmiddel of placebo - slechter te rijden tijdens een rijtest met een 'driving simulator'. De rijvaardigheid nam toe onder Ritalin. Deze uitkomst suggereert dat patiënten met ADHD voordeel kunnen hebben van behandeling met Ritalin tijdens deelname aan het verkeer. Het lijkt dan ook niet aannemelijk dat Ritalin de rijvaardigheid in negatieve zin be﮶loedt. Er is echter meer onderzoek nodig voordat de veiligheid van Ritalin in het verkeer definitief kan worden vastgesteld. <BR> Balans heeft, met hulp en steun van vele deskundigen, hierover een notitie geschreven voor de Minister van Verkeer en Waterstaat, met het verzoek de verouderde wetgeving ten spoedigste te veranderen.Vr. 31: Zijn personen met ADHD vaak hoogbegaafd? Antw. 31: Behalve voor de talloze problemen van volwassenen met ADHD wordt er tegenwoordig ook meer aandacht gevraagd voor de positieve aspecten van de stoornis. Dat is uiteraard verheugend, want niemand knapt op van alleen maar een rijtje negatieve kenmerken. In sommige populaire publicaties wordt dit echter te ver doorgetrokken. ADHD zou vaker voorkomen bij hoogbegaafden en personen met ADHD zouden meer dan gemiddeld creatief en inspirerend zijn. Uit onderzoek is dit tot nu toe echter nog niet naar voren gekomen. ADHD blijkt net zo vaak voor te komen bij hoogbegaafden als bij gemiddeld- en laagbegaafden.Vr. 32: Hoe zit het met ADHD in het verkeer? Antw. 32: Het is van belang te onderkennen welke risico?s ADHD voor deelname aan het verkeer met zich meebrengt. Uit onderzoek is namelijk bekend dat mensen met ADHD door gebrek aan overzicht, concentratieproblemen en impulsief gedrag meer kans hebben op verkeersongelukken. Adolescenten met ADHD hebben vier keer zo veel ongelukken als leeftijdgenoten zonder ADHD. Mensen met ADHD rijden vaker illegaal zonder rijbewijs, begaan meer snelheidsovertredingen en hebben vaker een rijbevoegdheidsontzegging gehad dan normaal. Bij ADHD is bovendien de kans op verslaving aan alcohol en/of drugs vergroot, waardoor de rijvaardigheid nog meer in het gedrang kan komen. <BR> Hierbij moet worden aangemerkt dat op dit moment de meerderheid van de volwassenen met ADHD niet is gediagnosticeerd en gewoon deelneemt aan het verkeer.Vr. 33: Hoe vertel ik het de werkgever? Antw. 33: Moet je de werkgever wel of niet vertellen dat je ADHD hebt? En zo ja, moet dat al in de proeftijd? En kom je dan nog wel in aanmerking voor promotie? Moet je het vertellen als er kritiek is op je functioneren, of in zo?n geval juist niet? Dit zijn moeilijke vragen waar geen algemeen antwoord op te geven is. Veel hangt af van de relatie met de werkgever en van zijn houding ten aanzien van problemen en klachten. De werkgever heeft formeel geen recht op informatie over de diagnose. Dat heeft alleen de bedrijfsarts, en dan nog alleen bij ziekte of disfunctioneren. Als er kritiek is op het functioneren kan het anders liggen dan kan het verstandig zijn aan te geven dat er problemen zijn met de concentratie of met overzicht houden en dat daarvoor reeds hulp wordt gezocht. Wellicht kan de werkgever helpen met een rustiger werkplek of hulp en steun bij het ordenen van de werkzaamheden. Het is niet verstandig om de diagnose ADHD uitsluitend als excuus voor mislukkingen aan te voeren dit geeft snel onbegrip en irritatie. Informatiefolders, boeken of materiaal van internet kunnen helpen de werkgever zo nodig te informeren over wat ADHD is, welke beperkingen het kan veroorzaken én welke oplossingen er zijn.* Veel gestelde vragen door bedrijven* Algemene informatie over klup.nl
Vr. 9: Kun je er overheen groeien? Antw. 9: Kun je er overheen groeien? Nee. ADHD heb je voor het leven. Maar het is wel goed mogelijk om ermee te leren leven of om het te beheersen, bijvoorbeeld door gedragstherapie en/of medicatie. Vooral de aandachtsproblemen, de onrust in het hoofd, kunnen blijven bestaan. Naar schatting heeft één procent van de volwassen ADHD’ers er nog behoorlijk veel last van, zozeer dat ze vastlopen in hun werk en relaties. Daarnaast vergroot ADHD bij kinderen de kans op gedragsstoornissen op later leeftijd. Volwassen ADHD’ers hebben meer kans op depressies, raken vaker verslaafd aan drugs en alcohol en vertonen eerder misdadig of gewelddadig gedrag.Vr. 10: Hoe groot is de invloed van voedingsmiddelen op ADHD? Antw. 10: Hoe groot is de invloed van voedingsmiddelen op ADHD? De meningen zijn (nog) verdeeld. De meeste artsen gaan er, op grond van talrijke onderzoeken, vanuit dat voeding in elk geval geen ADHD kan veroorzaken. Hooguit zouden bijvoorbeeld kleurstoffen of suiker de symptomen kunnen verergeren. Sinds kort zijn er echter nieuwe onderzoeken bekend, waaruit naar voren komt dat voeding wel degelijk een behoorlijke invloed kan hebben. Zo zou volgens het blad Fit met voeding (nr. 2 , 2000) in een onderzoek uit oktober ‘99 zijn aangetoond dat sommige voedingsmiddelen het ontstaan van ADHD kunnen bevorderen. In feite, beweren onderzoekers zelfs, kan ieder voedingsmiddel - dus niet alleen de kunstmatige toevoegingen - gedragsbeïnvloedend zijn, uitgaande van de gedachte dat elk mens uniek is in zijn eigen allergie"en en intoleranties. Hoe groot die invloed kan zijn, bleek bij een proef onder kinderen die allemaal gediagnostiseerd waren als ADHD-patiënt. Na de testperiode werd bij liefst 60 procent een aanmerkelijke gedragsverbetering geconstateerd. Een onderzoek naar eventuele overgevoeligheid voor voedingsmiddelen kan dus zeer zinvol zijn. Zolang maar in het oog wordt gehouden dat ook lichamelijke en psychosociale factoren een grote rol spelen.Vr. 11: Hoe kun je een ADHD-kind het beste helpen? Antw. 11: Hoe kun je een ADHD-kind het beste helpen? Van primair belang is een uiterst consequente en gestructureerde opvoeding. Opdrachten moeten eenvoudig en duidelijk worden gegeven. Orde en regelmaat zijn bijna van levensbelang; zodra je daarvan afwijkt verliest het kind zijn rust en ‘grip’ op de dagelijkse activiteiten. Verder is het essentieel om vooral de positieve kanten en prestaties te stimuleren en belonen. Er gaat immers al zo vaak iets fout. Voorkomen moet worden dat je in een negatieve spiraal terechtkomt. Gedragstherapie kan enorm helpen. Er zijn zowel cursussen voor ouders als kinderen. Deze worden onder andere gegeven door Riaggs. Helaas bestaan hiervoor vaak lange wachtlijsten. Daarnaast kan medicatie een goed hulpmiddel zijn.Vr. 12: Wanneer is medicatie noodzakelijk? Antw. 12: Wanneer is medicatie noodzakelijk? Als een kind er zelf zoveel last van heeft, dat zijn leven daardoor ernstig verstoord raakt of het kind ongelukkig wordt, of wanneer de leerproblemen te groot worden. De drempel om op medicatie over te gaan is voor de meeste ouders èn kinderen erg hoog. Vaak wordt eerst jarenlang alles geprobeerd om er mee te leren leven.Vr. 13: Welke medicatie wordt het meest voorgeschreven? Antw. 13: Welke medicatie wordt het meest voorgeschreven? Ritalin en Clonidine. Het meest bekende is Ritalin®, een stimulerend middel dat bij ADHD’ers juist remmend werkt op het drukke gedrag. Daardoor kunnen ze zich beter concentreren. Ritalin® werkt binnen een half uur en is na twee tot drie uur weer uitgewerkt. Het geneest dus niet, maar bestrijdt alleen de symptomen. Aan het voorschrijven van medicatie dient een uitgebreid specialistisch onderzoek vooraf te gaan, dat meer behelst dan het meten van de lichaamslengte en het gewicht. In de praktijk gaat juist dat nogal eens mis. Een van de oorzaken hiervoor is dat er simpelweg te weinig kinderpsychiaters zijn. Patiënten komen dus vaak bij Riaggs terecht, of de huis- of kinderarts schrijft na een snelle ‘diagnose’ medicatie voor. Natuurlijk zijn er ook (huis)artsen die zeer goed ingevoerd zijn in de materie, maar niet elke medicus kan daarop bogen. Het blijft een specialisme. Bovendien moet medicatie idealiter samengaan met gedragstherapie.Vr. 14: Wat zijn de nadelen van Ritalin®? Antw. 14: Wat zijn de nadelen van Ritalin®? Ritalin®, stofnaam methylfenidaat, valt onder de Opiumwet, maar wordt verondersteld niet verslavend te zijn. Er is tenminste geen bewijs voor. Wel blijkt Ritalin® een aantal bijverschijnselen te vertonen, hoewel deze niet allemaal wetenschappelijk zijn vastgesteld. Een veel gesignaleerd bijverschijnsel is verlies van eetlust. Zo’n 80 procent van de kinderen die het medicijn slikken , heeft hier last van; 10 tot 15 procent verliest daardoor behoorlijk wat gewicht. Andere bijwerkingen zijn onder meer slapeloosheid, hoofdpijn, buikpijn, een droge mond, duizeligheid en depressie. Soms treedt een snellere hartslag op of kunnen tics ontstaan. Dat Ritalin® effectief is staat vast, maar over de gevolgen van het gebruik op langere termijn is nog weinig bekend. Er kleven dus inderdaad wel nadelen aan het gebruik , maar die vormen, zeker gezien de zeer positieve uitwering van het medicijn, geen belemmering om het middel voor te schrijven. Hierbij moet worden aangetekend dat daarnaast gedragstherapie onontbeerlijk is èn de medicatie na verloop van tijd ook weer moet worden afgebouwd. Een uitgebreid onderzoek door de Gezondheidsraad naar aanleiding van de ontstane onrust (is Ritalin wel zo verantwoord?) heeft eveneens uitgewezen dat Ritalin®als een veilig middel kan worden beschouwd.Vr. 15: Is het waar dat bijna elke ADHD’er Ritalin gebruikt? Antw. 15: Is het waar dat bijna elke ADHD’er Ritalin gebruikt? Volgens de gegevens van de Stichting Farmaceutische Kerngetallen gebruiken ruim 36.000 ADHD’ers Ritalin, waaronder 31.000 die jonger zijn dan 19 jaar. Naar schatting komen er elke maand zo’n duizend gebruikers bij. Ongeveer één op de drie jeugdige ADHD ‘ers zou nu Ritalin slikken. Dat is dus nog niet de helft.Vr. 16: Zijn er ook homeopatische of ander oplossingen? Antw. 16: Zijn er ook homeopatische of ander oplossingen? Ja, er zijn verschillende homeopatische middelen die met succes gebruikt worden door ADHD’ers. Een overzicht hiervan is niet te geven; voor een goed advies moet een homeopatische arts worden bezocht, die de medicatie altijd specifiek op de patiënt zal afstemmen. Zeer recent ontdekten Amerikaanse wetenschappers dat ook nicotine (pleisters) een verbluffend positieve uitwerking op ADHD’ers hebben. Nicotine vermindert onder meer angstgevoelens en verbetert de motorische functies, oplettendheid en reactiesnelheid. .De onderzoeken verkeren nog in een experimenteel stadium. Wel staat vast dat het aantal rokers onder (volwassen) ADHD’ers drie keer zo hoog is als onder de rest van de bevolking. Een soort van zelfmedicatie dus. Verder zijn er verschillende soorten (nieuwe) gedragstherapieën , maar die laten zich hier moeilijk samenvatten in een beknopt overzicht. In één van de komende nummers van J/M zullen we daar uitgebreider op terugkomen.Vr. 17: Welk type onderwijs is het meest geschikt voor een ADHD-kind? Antw. 17: Welk type onderwijs is het meest geschikt voor een ADHD-kind? Een ADHD’er is niet dom, maar heeft moeite om zich te concentreren. In het algemeen zijn kleine(re) groepen daarom het meest geschikt, om de logische reden dat een kind daarin minder snel wordt afgeleid en meer aandacht kan krijgen. Een adequate begeleiding door de leerkracht en eventueel remedial teaching zijn ook voorwaarden, al valt het in de huidige onderwijssituatie natuurlijk niet mee om dat te realiseren. Vaak hebben ADHD’ers problemen met de fijne motoriek of een houterige grove motoriek. Behalve remedial teaching kan ook fysiotherapie hier een goede ondersteuning bieden. Een algemeen advies voor een schooltype is nauwelijks te geven. Dat hangt onder andere af van de mate waarin een kind er ast van heeft. ADHD-leerlingen verschillen immers net zoveel van elkaar als andere kinderen. Per kind zal dus gewoon moeten worden bekeken welk soort onderwijs het best bij hem past. Pas als een kind in een ‘gewone’ nauwelijks te handhaven is - ook niet met behulp van medicatie - of heel veel moeite heeft om bij te blijven, wordt Speciaal Onderwijs een optie. Dan kan het hem weer helpen om verder te komen.Vr. 18: Wat zijn de sterke kanten van een ADHD’er ? Antw. 18: Wat zijn de sterke kanten van een ADHD’er ? ADHD’ers zijn vaak bijzonder creatief en kunnen zeer enthousiast, spontaan, open en energiek zijn. ADHD’ers die hun aandacht zeer lang op één onderwerp kunnen richten (hyperfocussen) zijn soms in staat om tot geniale ontdekkingen of oplossingen te komen. Einstein is hier een bekend voorbeeld van. Verder kunnen ze erg gevoelig en zorgzaam zijn en een goed inlevingsvermogen hebben.Vr. 19: Je vermoed... ADHD en dan? Antw. 19: Je vermoed... ADHD en dan? Belangrijk is om dan onderzoek te laten doen, dit kan ALLEEN door een adhd-specialist! Deze zijn te benaderen via de Regionale Specialisten van elke provincie. Wanneer u de Regionale Specialist van uw provincie belt, verwijst deze u door naar een ADHD-Specialist bij U in de buurt. De namen van de Regionale Specialisten van het 'Netwerk ADHD bij volwassenen' zijn: Groningen: mw. A. van Lammeren, psychiater Ac. Ziekenhuis Groningen Postbus 3001 9700 RB Groningen 050 - 3612008 Friesland: hr. M.N.A. Santana, psychiater GGZ Friesland Sixmastraat 1 8901 BS Leeuwarden 058 - 2848856 Drenthe: dhr. G.J. van Gelderen, vrijgevestigd psychiater, ADHD centrum Doevenkamp Doevenkamp 9a 9401 KN Assen 0592 - 309316 Overijssel: mw. P.J.M. van Wijngaarden, psychiater Verslavingskliniek Zwolle VK2 dr. van Thienenweg 8 8025 AL Zwolle 038 - 4540855 of 0572-369492 Gelderland: mw. C. Dokter, psychiater Riagg Oost Veluwe Stationsstraat 47a 7301 GC Apeldoorn 055 - 5262626 Noord-Brabant: hr. P.J.B. Carpentier, psychiater GGZ 's Hertogenbosch Postbus 70058 5201 DZ 's Hertogenbosch 073 - 6585111 Noord-Holland: A. Pull, arts/psychotherapeut De Geestgronden Schipholpoort 20 2034 MA Haarlem 023 - 5300500 Zuid-Holland: mw. L.E. Kalma, psychiater GGZ Delfland Reinier de Graafweg 7A 2625 AD Delft 015 - 2608776 Zeeland: hr. A.G. Kunst, psychiater Streekziekenhuis Walcheren Koudekerkseweg 88 4380 DD Vlissingen 0118 - 425245 Utrecht: mw N. Buitelaar, psychiater Riagg Stad Utrecht Tolsteegsingel 2a 3582 AC Utrecht 030 - 2587887 Limburg: dhr. J Cornelis, psychiater Psycho-Medisch Streekcentrum Vijverdal Maastricht 043 - 3685444 Vr. 20: Hoe herken je ADHD? Antw. 20: Hoe herken je ADHD? Van de hak op de tak... Rondrennen, de aandacht ergens niet bij kunnen houden, niet luisteren: het hoort bij kinderen. Ook volwassenen kunnen zich soms moeilijk concentreren, maken slordigheidsfouten of zitten onrustig te schuiven tijdens een vergadering. Maar bij sommige kinderen en volwassenen overheerst het gebrek aan concentratie en rust. Ze hebben moeite het dagelijks leven te organiseren en te plannen. Schoolprestaties en werk lijden hier ernstig onder. Ze hebben ook problemen in contacten met leeftijdgenoten en zijn thuis moeilijk hanteerbaar. Zulke kinderen en volwassenen lijden aan een aandachtstekortstoornis met hyperactviteit, vaak afgekort tot ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder, ook wel vertaald met Alle Dagen Heel Druk). Vroeger werd dit ook wel (niet helemaal juist) Minimal Brain Damage (MBD) genoemd. Let op: ADHD komt zowel bij kinderen als volwassenen voor !Vr. 21: Wat zijn de verschijnselen bij ADHD? Antw. 21: Wat zijn de verschijnselen bij ADHD? Een kind of volwassene kan ADHD hebben wanneer meerdere van onderstaande verschijnselen aanhoudend sterk aanwezig zijn, zowel thuis als op school of in sociale contacten. Aandachts- en concentratieproblemen Kinderen en volwassenen met ADHD zijn snel afgeleid. Elke prikkel - de telefoon, een kat in de tuin of een klasgenoot die zit te giechelen, maar ook de eigen fantasie en gedachtegang - laat hun aandacht afdwalen, waardoor ze vergeten waar ze mee bezig waren. Daardoor maken ze dingen niet af, beginnen om de haverklap aan iets anders en maken veel fouten. Verder kunnen kinderen en volwassenen met ADHD moeilijk luisteren en dingen onthouden, waardoor andere mensen het gevoel hebben nauwelijks contact met hen te krijgen. Ze vergeten afspraken en verjaardagen en raken spullen kwijt. Hyperactiviteit of overbeweeglijkheid Kinderen met ADHD wiebelen, draaien of friemelen voortdurend of tikken steeds met hun voet op de grond. Ze praten veel en druk en kunnen erg doordraven. Bij volwassenen met ADHD lijkt de hyperactiviteit op het oog vaak afgenomen. Van binnen voelen ze zich echter nog even onrustig als vroeger. Ze hebben geleerd de neiging tot bewegen te onderdrukken. Mensen met ADHD kunnen zich moeilijk ontspannen. Impulsiviteit Kinderen en volwassenen met ADHD handelen vóór ze denken. Ze doen onbezonnen dingen. Ze vallen mensen in de rede, flappen dingen eruit, geven antwoord voordat de vraag helemaal is gesteld en dringen voor zonder dit in de gaten te hebben. Overige verschijnselen heftige en onvoorspelbare emotionele uitbarstingen, bijvoorbeeld driftbuien en huilbuien. Dit komt ten dele door de ADHD, ten dele uit frustratie doordat veel dingen niet lukken. moeite onderscheid te maken tussen hoofd- en bijzaken. moeite sociale signalen op te vangen. weinig gevoel voor tijd hebben en moeilijk kunnen plannen. Dit uit zich bijvoorbeeld in te laat komen op afspraken en opdrachten niet op tijd afkrijgen. onhandigheid, houterigheid: vaak vallen en knoeien. Bijkomende klachten of problemen ADHD gaat bij meer dan de helft van de kinderen en volwassenen gepaard met andere psychische klachten, zoals depressie en angst- en dwangstoornissen. Bij kinderen komt de combinatie met leerproblemen, zoals dyslexie (leesblindheid), en agressief gedrag nogal eens voor. Volwassenen hebben soms ook een persoonlijkheidsstoornis, bijvoorbeeld borderline. ADHD kan verder samengaan met eet-, gok-, drugs- of alcoholverslaving.Vr. 22: Wat is ADD? Antw. 22: Wat is ADD? Verschillende vormen van ADHD Sommige kinderen en volwassenen met ADHD hebben wel grote problemen hun aandacht ergens bij te houden, maar zijn niet hyperactief. Ze zijn juist opvallend stil, dromerig en passief. Deze vorm van ADHD wordt ook wel ADD genoemd, attention deficit disorder. ADHD kan zich ook uiten in grote impulsiviteit en hyperactiviteit zonder aandachtsproblemen.Vr. 23: Wat zijn de Achtergronden bij ADHD? Antw. 23: Wat zijn de achtergronden bij ADHD? Achtergronden van ADHD ADHD ontstaat vóór het zevende jaar. Bij het ontstaan spelen biologische factoren een belangrijke rol. De verwerking van informatie uit de buitenwereld in de hersenen verloopt bij mensen met ADHD anders dan bij mensen zonder ADHD. Bij het onstaan hiervan is aanleg, met name erfelijkheid van groot belang: ADHD komt in bepaalde families vaker voor. Soms kan de aandoening het gevolg zijn van een hersenbeschadiging, bij de geboorte of door infectie of ernstig hoofdletsel. Verder kunnen persoonlijkheid en temperament de ADHD versterken: sommige mensen zijn ‘van nature’ impulsiever, opvliegender, beweeglijker of dromeriger dan anderen. Sociale factoren kunnen maken dat de ADHD tot uiting komt of verergert. Bijvoorbeeld spanningen tussen ouders, een chaotische opvoedingssituatie, veel afkeuring of pestgedrag op school.Vr. 24: Tips voor ouders van een kind met ADHD... Antw. 24: Tips voor ouders van een kind met ADHD... Zorg voor een duidelijke dagindeling, vaste regels en vaste plaatsen voor dingen in huis. Geef eenvoudige, korte opdrachten en regels. Geef uw kind complimenten voor goed gedrag en stimuleer leuke eigenschappen. Als uw kind ergens helemaal in opgaat, zoals een spannend computerspel, denk dan niet ‘hij kan het dus best, als hij maar wil...’. Dat is niet waar. Neem voldoende tijd voor uzelf, uw partner, uw andere kinderen en uw vrienden. Praat met de leerkrachten over de ADHD en de benadering van uw kind. Zoek meer informatie over ADHD, in bibliotheek, boekhandel of op internet.(lotgenotencontact) Zoek tijdig hulp.Vr. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Antw. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Door Dr Edward M. Hallowel en Dr John R. Ratey Vertaald door Sander J. Alkemade De behandeling van ADD begint met hoop. De meeste mensen die ontdekken dat ze ADD hebben, of het nu kinderen zijn of volwassenen, hebben geleden onder een hoop pijn. The emotionele beleving van ADD wordt overspoeld met schaamte, vernedering en zelf-kastijding. Tegen de tijd dat de diagnose ADD is gesteld, hebben veel mensen met ADD hun zelfvertrouwen verloren. Velen hebben verschillende therapeuten bezocht, zonder echt geholpen te zijn. Waardoor ze uiteindelijk alle hoop hebben verloren. De belangrijkste stap aan het begin van de behandeling is het opnieuw inprenten van hoop. Individuen met ADD kunnen zijn vergeten wat hun goed kanten zijn. Ze kunnen, ergens in het verleden, ieder vertrouwen hebben verloren in de mogelijkheid dat er eens iets wél goed zal uitpakken. Ze zitten vaak opgesloten in een soort hardnekkige vasthoudend patroon, waarbij alle theorie, behoorlijk veel veerkracht en inventiviteit ervoor moet zorgen dat ze hun hoofd boven water houden. Het is een tragisch verlies, het te snel opgeven van het leven. Maar veel mensen met ADD zien geen andere weg, dan voortdurend en herhaaldelijk falen. Hoop, is voor hun, het risico nemen om nogmaals tegen de vlakte gemept te worden. En toch, hebben deze mensen een enorme capaciteit om te hopen en te dromen. Meer nog dan de meeste mensen, hebben personen met ADD een fantastisch voorstellingsvermogen. Ze denken in het groot en ze dromen grote dromen. Ze kunnen de kleinste mogelijkheid aangrijpen en zich voorstellen hoe ze dit kunnen veranderen in een belangrijke doorbraak. Ze kunnen een toevallige ontmoeting kunne doen uitlopen op een geweldige avond uit. Ze floreren door hun dromen en ze hebben organisatorische methoden nodig om duidelijk te zijn en om ze op het goede spoor te houden. Maar zoals met de meeste dromers, gaan ze mank als de droom uit elkaar spat. Meestal als de diagnose ADD gesteld is, is dit uiteenspatten van dromen vaak genoeg gebeurd om ervoor te zorgen dat ze ervoor uitkijken om nog eens hoop te hebben. Het kleine kind houdt liever zijn mond, dan weer gepest te worden. De volwassene houdt liever zijn mond dicht dan het risico te lopen dat de zaken weer volledig in de soep lopen. De behandeling, moet dus beginnen met hoop. We verdelen de behandeling van ADD meestal in 5 basis gebieden: 1. Diagnose 2. Educatie 3. Structuur, ondersteuning en begeleiding 4. Verschillende vormen van psychotherapie 5. Medicatie In dit foldertje, zullen we een paar algemene principes aangeven, die los van de medicamenteuze benadering, op zowel de behandeling van kinderen alsook volwassenen met ADD van toepassing zijn. Een manier om de niet medicamenteuze behandeling van ADD te organiseren geschiedt via het geven van praktische suggesties of "tips" in de omgang. Vijftig van dergelijke tips staan hieronder weergegeven: (I) Inzicht en educatie. 1. Zorg dat je zeker bent van de diagnose. Zorg dat je werkt met een professional met een werkelijk begrip van ADD en die ervoor zorgt dat andere vergelijkbare of samenhangen de ziekten kunnen orden uitgesloten, zoals angststoornissen, depressie, schildklierproblemen, bipolaire stoornis, of obsessive-compulsive disorder. 2. School jezelf bij. Misschien is het allerbelangrijkste voor een goede behandeling wel, een goed begrip van de ziekte ADD. Lees boeken. Praat met deskundigen. Praat met andere volwassenen met ADD. Je bent dan in staat om je eigen behandeling op te stellen die past bij jouw specifieke versie van ADD. 3. Coaching. Het is handig voor je om een coach te hebben, iemand die dicht bij je staat, maar altijd met humor. Je coach kan je helpen om georganiseerd te blijven, ervoor zorgen dat je aan activiteiten blijft werken, je aanmoedigen of je helpen herinneren dat je weer aan het werk moet. Vriend, collega, of therapeut (het is mogelijk dat je partner je coach wordt, maar dit is wel riskant), een coach is iemand die ervoor zorgt dat zaken daadwerkelijk worden gedaan, je aanspoort zoals een trainer doet, je in de gaten houdt en meestal aan jouw kant staat. Een coach kan ongelooflijk behulpzaam zijn in de behandeling van ADD. 4. Aanmoediging. Volwassenen met ADD hebben grote hoeveelheden aanmoediging nodig. Dit is gedeeltelijk te wijten aan het feit dat ze enorme hoeveelheden zelfkritiek hebben, wat jaar in jaar uit alleen maar meer werd. Maar het gaat verder dan dat. Meer dan de doorsnee persoon, raakt de ADD volwassene de weg kwijt zonder aanmoediging en bloeit hij helemaal op als een kerstboom wanneer hij het wel krijgt. Vaak willen ze voor een ander werken volgens een patroon dat ze niet voor zichzelf zullen doen. Dit is niet "slecht", het is gewoon zo. Dit moet worden herkend en er moet gebruik van worden gemaakt. 5. Realiseer je wat ADD NIET is, bijvoorbeeld ruzie met je moeder. 6. Leid anderen op en betrek ze erbij. Net zoals het voor jou belangrijk is om je ziekte te begrijpen, zo geldt dat net zo goed, misschien zelfs wel meer voor de mensen in je omgeving. Familie, school, werk, vrienden. Zodra ze door hebben waar het om draait, begrijpen ze je beter en kunnen zelfs behulpzaam zijn. 7. Voel je niet meer schuldig over het feit dat je bezigheden zoekt met een grote mate van stimulatie. Begrijp dat je juist wordt aangetrokken tot sterk stimulerende situaties. Probeer ze alleen verstandig uit te zoeken en lig niet meer wakker over de "verkeerde" keuzen. 8. Luister naar de feedback van betrouwbare anderen. Volwassenen (en kinderen) met ADD zijn beruchte zelfobservanten. Ze gebruiken veel, van wat kan worden opgevat als ontkenning. 9. Overweeg om bij een supportgroep te gaan, of er zelf eentje op te richten. De meeste belangrijke informatie over ADD is helaas nog niet in de boeken terecht gekomen, maar blijft opgeslagen in de hoofden van mensen die ADD hebben. In een supportgroep kan deze informatie naar buiten komen. Bovendien bieden supportgroepen vaak precies de hulp die zo hard nodig is. 10. Probeer af te komen van alle negativiteit die zich door de jaren in je heeft opgebouwd, als je jaren door het leven bent gegaan, zonder te weten dat je ADD had. Een goede psychotherapeut kan hierbij behulpzaam zijn. 11. Voel je niet gebonden door conventionele carrière of conventionele manieren van omgaan met alles. Geef jezelf toestemming om jezelf te zijn. Stop met jezelf wijs te maken, dat je moet zijn zoals je altijd dacht dat je zou moeten zijn, dus bijvoorbeeld de model student, het georganiseerde staflid, en laat jezelf zijn zoals je bent. 12. Onthoudt, dat wat je hebt een neuropsychiatrische conditie is. Het is genetisch overgedragen. Het wordt veroorzaakt door biologie, door de manier waarop je hersenen 'bekabeld' zijn. Het is geen ziekte van de wil en ook geen moreel falen. Het wordt ook niet veroorzaakt door een zwakte in je karakter en ook geen onvermogen om volwassen te worden. De genezing kan dus ook niet worden gevonden in de kracht van de wil, ook niet in straf, niet in opoffering en ook niet in pijn. ONTHOUD DIT ALTIJD. Hoewel veel mensen dit toch proberen, zijn er velen met ADD die veel moeite hebben om te accepteren dat de ziekte zijn grondslag vindt in biologie, in plaats van in het karakter. 13. Probeer anderen te helpen, die ADD hebben. Je leert er namelijk een hoop van over de ziekte en haar verloop, en je bovendien voel je jezelf er beter door. (II) Beter Presteren. 14. Externe structuur. Structuur is de fundering in de non-medicamenteuze behandeling van kinderen met ADD. en waarschijnlijk geldt dit net zo voor volwassenen. Vervelend om op te stellen, maar eenmaal geïnstalleerd werkt structuur als de muren van de baan rond de bobslee. Ze zorgen ervoor dat je als een raket naar beneden kan en niet uit de baan vliegt. Maak frequent gebruik van : - lijsten - kleur codering - reminders/herinneringen aan iets - briefjes/notities voor jezelf - rituelen - archieven 15. Kleur codering. Zoals hierboven al genoemd, verdient kleurcodering extra aandacht. Veel mensen met ADD zijn visueel georiënteerd. Doe hier je voordeel mee, door zaken te herinneren middels kleuren: Archieven, memo's, brieven, teksten, roosters etc. Bijna alles wat je normaal in zwarte letters op wit papier zet, kan beter worden herinnerd, vastgehouden en daardoor stimulerender werken. door het gebruik van kleur. 16. Gebruik pizzazz (zelfs Kramers woordenboek laat het hier afweten, een snickers voor degene die het weet :-) Rekening houdend met tip #15, probeer je omgeving zo stimulerend mogelijk in te richten, zonder dat je overloopt. 17. Richt je omgeving in op beloning in plaats van dat je constant wordt gedemotiveerd. Om te begrijpen hoe een demotiverende omgeving eruit ziet, hoeven veel ADD volwassen maar terug te denken aan hun (middelbare) schooltijd. Nu je de vrijheid hebt van een volwassene, kun je het leven zo inrichten, dat je niet steeds wordt herinnerd aan je tekortkomingen en grenzen. 18. Houdt er rekening mee en accepteer dat X % van de projecten waar je mee bezig gaat, relaties die je hebt en verplichtingen ongetwijfeld volledig de mist in gaan. 19. Omhels uitdagingen. ADD mensen worden gedreven door uitdagingen. Zolang je weet dat er niet van alles iets terecht komt, en je niet te perfectionistisch wordt of vaag, lukt het je om een heleboel dingen wel goed te doen en blijf je uit de problemen. 20. Stel deadlines. Dus data (en niet datums) waarop iets persé gedaan moet zijn. 21. Breek grote klussen in kleine klusjes op. Verbind deadlines aan de kleinere klusjes. Dan zal namelijk, als was het tovenarij, de grote taak als vanzelf gedaan worden. Dit is één van de meest simpele en effectieve methoden van alle organisatorische methoden. Vaak kan een grote klus gevoelsmatig een overweldigend effect hebben op iemand met ADD. Alleen de gedachte al om eraan te gaan werken, kan er voor zorgen dat er niet eens aan begonnen wordt. Aan de andere kant, als een grote klus in kleinere klusjes wordt opgebroken, blijkt het vaak erg makkelijk om die uit te voeren. 22. Stel prioriteiten. Voorkom uitstellen. Als het druk wordt, verliest een persoon met ADD het perspectief: Het betalen van een parkeerboete kan net zo moeilijk worden als proberen de brand te blussen die in je prullenbak is ontstaan. Stel prioriteiten. Haal een keer diep adem. Doe de belangrijkste dingen eerst. Uitstellen, is éen van de basishandelingen van mensen met ADD. Je moet jezelf veel discipline opleggen om dit aan te zien komen en waar mogelijk uit de weg te gaan. 23. Accepteer dat je bang bent voor het feit dat zaken goed gaan. Accepteer scherpe kantjes als dingen te makkelijk gaan. Of als er eens geen conflict is. Maak dingen ook niet mooier dan ze zijn, om ze stimulerender te maken. 24. Probeer uit te vinden, waar en onder welke omstandigheden je het beste werkt: In een luidruchtige kamer, in de trein, ingepakt in drie dekens, luisterend naar muziek, whatever (is best een nederlands woord SJA). Kinderen en volwassenen met ADD presteren vaak het best onder nogal vreemde omstandigheden. Laat jezelf werken onder de omstandigheden waarbij je het best presteert. 25. Weet, dat het prima is om twee dingen tegelijk te doen: Dus met iemand praten en ondertussen breien, Stevig nadenken terwijl je onder de douche staat, of een stukje gaan hardlopen terwijl je een vergadering voorbereidt. Vaak moeten mensen met ADD meerdere dingen tegelijk doen, om überhaupt iets af te ronden. 26. Doe iets waar je goed in bent. Wederom, als het je makkelijk lijkt af te gaan, prima. Er is geen enkele regel die bepaalt dat je alleen maar dingen moet doen die je niet goed kan. 27. Hou ruimte vrij tussen afspraken om je gedachten even op een rijtje te zetten. Overgangen zijn moeilijk voor ADD'ers en mini-pauzes kunnen de overgang vergemakkelijken. 28. Hou een notitieboekje bij de hand, in de auto, naast je bed of in je jas. Je weet namelijk nooit wanneer je een goed idee krijgt en ook niet wanneer je iets moet onthouden. 29. Lees met een pen in je hand. Niet alleen om dingen te onderstrepen of in de kantlijn te schrijven, maar ook voor de onvermijdelijke stroom van andere gedachten die opkomen tijdens het lezen. (III) Omgaan met stemmingen. 30. Plan een structurele "uitblaastijd" in. Maak iedere week wat tijd vrij om gewoon even niets te doen en alles te laten vallen. Wat je ook wil doen : Jezelf bombarderen onder harde muziek, naar de racebaan gaan, een feest(maal) houden. Kies een activiteit waar je jezelf af en toe helemaal in kan verliezen. 31. Laadt regelmatig je eigen batterijen weer op. Samenhangend met # 30 , hebben mensen met ADD, dagelijks een paar momenten nodig om wat tijd te verspillen, zonder dat ze zich schuldig voelen. Een manier om deze tijd zonder schuldgevoel door te komen, is door het opladen van je batterijen te noemen. Doe een dutje. Kijk tv, mediteer. Iets rustig. Relaxend. Ontspannen. 32. Kies "goede" behulpzame verslavingen, zoals bijvoorbeeld sport. Veel volwassenen met ADD hebben een aanleg voor verslavend of dwangmatig gedrag in hun persoonlijkheid, in de zin dat ze altijd wel ergens aan verslaafd zijn. Zorg dat dit iets is waar je beter van wordt. 33. Begrijp stemmingswisselingen en leer hier mee omgaan. Begrijp dat je stemmingen doorlopend kunnen veranderen, ongeacht wat er in de wereld gebeurt. Verspil geen tijd met je af te vragen waar de stemmingswisseling vandaan komt en zoek ook niemand om de schuld te geven. Richt jezelf liever op leren accepteren dat je een slechte bui hebt, wetende dat het wel weer over gaat, en zoek manieren om het sneller te laten overgaan. Verandering van handelingen, bijvoorbeeld deelnemen aan een nieuwe activiteit (liefst interactief, dus niet kijken naar zwemmen, maar het zelf gaan doen), maar een gesprek houden met een vriend of gaan tennissen of een boek lezen, helpt enorm om over de stemming heen te komen. 34. Hou er rekening mee dat de volgende cyclus veel voorkomt bij volwassen met ADD: - Iets "prikkelt" je psychologisch systeem, een verandering of een overgang, een teleurstelling of zelfs een succes. Het voorgaande kan behoorlijk triviaal zijn. - Deze "prikkeling" wordt gevolgd door een mini-paniek, met een opeens optredend verlies van perspectief, de wereld wordt op zijn kop gezet. - Je probeert om te gaan met deze paniek door je vaak obsessief en volhardend te richten op één aspect van de situatie. Dit kan een uur duren, of een dag of zelfs een paar maanden. 35. Leg scenario's/plannen klaar tegen de onvermijdelijke verveling. Maak een lijst van vrienden die je dan belt. Houdt een paar video's bij de hand die je altijd boeien en ervoor zorgen dat je helemaal wordt afgeleid. Zorg dat je makkelijk kan gaan sporten. Zorg dat je een bokszak of kussen bij de hand hebt om tegenaan te meppen als je extra veel kwade energie in je hebt. Bereidt een paar peptalks voor die je tegen jezelf kan houden zoals "Je bent dit al eens vaker tegengekomen, dit is gewoon de ADD-blues (ADD-dip), het zal snel weer over zijn, Alles gaat verder goed." 36. Verwacht depressie na succes. In het algemeen klagen mensen met ADD erover dat ze na een succes paradoxaal genoeg depressief worden. Dit komt omdat de enorme stimulatie van het achternajagen of verkrijgen van een doel, of de voorbereiding is verdwenen. De klus is geklaard. Of hij nou wint of verliest, iemand met ADD mist het probleem, de enorme stimulatie en voelt zich depressief. 37. Leer symbolen, slogans, gezegden als ezelsbruggetjes bij het adresseren van tegenvallers, fouten, missers, vergeten afspraken of stemmingswisselingen, die ervoor zorgen dat je de zaken snel weer in het juiste perspectief ziet. Dus als je linksaf slaat in plaats van rechtsaf waardoor de hele groep een omweg maakt van 20 minuten, zeg dan gewoon "Oh, daar gaat mijn ADD weer", Dan dat je een zes uur durende ruzie krijgt over het feit dat je onbewust probeert de hele trip te saboteren. Dit is geen excuus. Je blijft nog steeds verantwoordelijk voor je daden, maar het is goed om te weten waar je daden vandaan komen en waarvan niet. 38. Gebruik "time-outs" zoals bij kinderen. Als je overstuur bent of overgestimuleerd, neem dan een time-out. Ga even weg. Ontspan jezelf. 39. Leer opkomen voor jezelf. Volwassenen met ADD zijn er zo aan gewend om te worden bekritiseerd, dat ze onnodig veel in de verdediging springen als ze voor zichzelf willen opkomen. Probeer af te stappen van die verdedigende houding. 40. Voorkom voortijdige beëindiging van een project, een ruzie, een deal, een afspraak of een gesprek. Probeer niet gelijk alles af te kappen, ook al jeuken je handen om dat toch te doen. 41. Probeer succesvolle momenten te verlengen en te onthouden. Ook over langere tijd. Je moet jezelf hier bewust en expres in trainen, omdat je het anders weer net zo snel vergeet. 42. Onthoud dat ADD er meestal ook voor zorgt dat je overmatige interesse en aandacht (HYPERFOCUS) besteedt aan iets. Deze overmatige aandacht kan zowel constructief als destructief werken. Kijk uit voor het destructieve gebruik: De aanleg om obsessief en vastgebeten vast te houden aan één of ander ingebeeld probleem, zonder het los te kunnen laten. 43. Sport veel en vaak. Je moet dit in je leven opnemen en erin houden. Sport is zonder meer eén van de beste behandelingen van ADD. Het helpt om agressie en overmatige energie op een positieve manier kwijt te raken. Het zorgt ook voor ruis-onderdrukking in je geest, het stimuleert je hormonale en neurochemische systeem op een natuurlijke, therapeutische manier en het ontspant en kalmeert je lichaam. Als je dat allemaal optelt bij de algemeen bekende gezondheidsredenen om aan sport te doen, dan zie je hoe belangrijk dit punt is. Maak er iets leuks van, zodat je er langere tijd mee bezig kan blijven, zo niet de rest van je hele leven. 44. Maak een goede keuze uit de mensen waarmee je omgaat. Het valt op hoezeer een ADD volwassene kan opbloeien door de keuze voor een specifiek maatje. 45. Leer te lachen om jezelf en anderen, met betrekking tot je symptomen, aangaande je vergeetachtigheid, je onvermogen om op tijd te letten, je tactloosheid of je impulsiviteit, of wat dan ook. Als je namelijk ontspannen genoeg bent om de lol van dit alles in te zien, dan zullen anderen je veel meer vergeven. 46. Plan activiteiten met vrienden. Houd je echt aan deze geplande activiteiten. Het is essentieel dat je verbonden blijft met andere mensen. 47. Zoek groepen en wordt er lid van, als je merkt dat mensen je mogen, waarderen, begrijpen of blij zijn dat je er bent. 48. Tegenovergesteld aan 47. Blijf niet te lang hangen bij groepen waarvan je de indruk hebt dat ze je niet waarderen, of begrijpen. 49. Deel complimenten uit, let op andere mensen. In het algemeen, leer sociale vaardigheden, zoals bijvoorbeeld van je coach. 50. Stel sociale deadlines.Vr. 26: Wat zijn de verschillen tussen ADHD en Bordeline? Antw. 26: Verschillende benadering bij ADHD en Borderline We weten inmiddels dan ADHD vaak verward wordt met Borderline, omdat beide stoornissen hoog scoren op dezelfde diagnostische criteria. Een specifieke ADHD-test, waardoor het onderscheid kan worden gemaakt, bestaat helaas nog niet. Toch zijn er een aantal punten die ikzelf onder de aandacht wil brengen: kenmerken waaraan zowel een ADHD'er als een Borderliner voldoen, maar beiden met een compleet andere motivatie. Kun je onderscheid maken tussen impulsiviteit bij mensen met ADHD en Borderline? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline is impulsief gedrag zelf-destructief. Impulsief gedrag wordt vertoond om depressieve klachten te verlichten. 2. Bij ADHD behelst impulsiviteit schijnbaar alles. ADHD'ers hebben altijd moeite zich te concentreren op een bezigheid, of zij zich nu goed of depressief voelen. Hoe zit het met de relatieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline komen veel relatieproblemen voort uit verlatingsangst. Veel Borderliners hebben een kindertijdverleden waarin zij aan hun lot zijn overgelaten. Zij hebben op jonge leeftijd niet geleerd zich te hechten aan iemand, en dit probleem duurt voort wanneer zij volwassen zijn. Borderliners kenmerken zich door aantrekken en afstoten. 2. Bij ADHD komen veel relatieproblemen voort uit het feit dat zij buitensporige stemmingswisselingen hebben. Wanneer zij "up" zijn (en dat kan door de eenvoudigste dingen veroorzaakt worden), zijn zij geanimeerd gezelschap, maar wanneer zij even later "down" zijn (ook door de meest triviale dingen) willen zij het liefst met rust gelaten worden of juist vermaakt worden. Het vergt heel veel van een partner om te gaan met de onvoorspelbaarheid van een ADHD'er. Wat is het verschil in concentratieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Een Borderliner kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "leeg" voelt. 2. Een ADHD'er kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "overvol" voelt, overspoeld door een stroom aan andere gedachten en prikkels. Ik denkt dat een onbehandelde ADHD een belangrijke oorzaak is van Borderline. ADHD kan heel "goed" samengaan met Borderline. Symptomen die geassocieerd worden met Borderline, zoals "het niet in staat zijn dingen af te maken", zijn bijvoorbeeld typische ADHD-symptomen!!! In een later stadium zal ik hier uitgebreider aandacht aan besteden.Vr. 27: Is ADHD een "modediagnose"? Antw. 27: De diagnose ADHD bestaat al meer dan 40 jaar, onder deze en andere namen (waaronder Minimal Brain Damage, MBD). De eerste rapportage over de effecten van amfetamine-achtige stoffen bij drukke kinderen dateert zelfs al van 1937! Deze lange geschiedenis lijkt niet zo modegevoelig. <BR> De laatste twintig jaar is veel wetenschappelijk onderzoek naar ADHD bij kinderen gedaan, waardoor veel meer duidelijk is geworden over de oorzaken, de hersenfunctiestoornissen en effectieve behandelingen. <BR><BR> Deze kennis dringt de laatste tijd via de media ook door tot het grote publiek. Hierdoor melden zich veel kinderen en volwassenen voor hulp omdat ze zichzelf herkennen in het beeld. <BR> Dit betekent niet dat ADHD opeens méér voorkomt of per se vaker dan reëel is wordt gediagnosticeerd. Er lijkt veeleer sprake van een inhaalslag. Op termijn zal ADHD een gewone diagnose worden, waarvan bekend is wat het is en dat behandeling mogelijk is. <BR> Overigens lijkt de kans op zowel overdiagnostiek als onderdiagnostiek van ADHD juist nu wel het grootst, nu hulpverleners nog niet allemaal voldoende zijn bijgeschoold om op de juiste wijze te diagnosticeren. Hopelijk zal nascholing van hulpverleners dit probleem op den duur oplossen.Vr. 28: Kan ADHD ook worden behandeld zonder medicijnen? Antw. 28: De meeste mensen stellen deze vraag als de diagnose wordt gesteld. Bijna niemand wil medicijnen gebruiken. Het maakt dat men dagelijks wordt herinnerd aan het feit dat er iets hapert in het hoofd. Medicijnen gebruiken is voor veel mensen in het begin moeilijk, het kost tijd om te accepteren dat medicatie nodig is. Anderzijds veroorzaakt ADHD soms zoveel last voor het dagelijks functioneren dat nauwelijks met medicijnen kan worden gewacht. Men hoopt en verwacht dan soms een wonder. Soms is het ook wonderlijk om te zien hoe iemand opknapt met de toename van controle over het eigen gedrag. Meestal echter is het na behandeling met medicijnen hard werken om de puinhoop te overzien, te aanvaarden en (met hulp) te gaan aanpakken. Medicatie is dus slechts het begin van de behandeling, maar wel een belangrijk begin. <BR> De diagnose ADHD is voor veel mensen een keerpunt. Het feit dat de problemen in een ander licht worden gesteld is vaak al een enorme opluchting. Veelgehoorde opmerkingen zijn: De dingen vallen op hun plaats of Ik kan het nu een plek geven. Men hoeft zichzelf niet meer steeds de schuld te geven van mislukkingen. Sommigen geeft dit zoveel energie dat ze denken geen medicijnen nodig te hebben. Hoewel niet is uit te sluiten dat dit voor enkelen opgaat, is niet onderzocht hoe het deze mensen na verloop van tijd vergaat. Op basis van het levenslange patroon van klachten en disfunctioneren valt eigenlijk niet te verwachten dat met alleen een verklaring voor de klachten (de diagnose) alle problemen zijn op te lossen. <BR> Behandeling met alleen coaching, begeleiding bij de planning van huishouden en werk, is op zich mogelijk. Maar omdat de kernsymptomen van ADHD niet veranderen, blijft men dan langer afhankelijk van de hulp van anderen. Het probleem bij ADHD is immers dat geleerde vaardigheden niet goed beklijven of dat oude gewoonten na verloop van tijd weer de kop op steken. De enorme energie die het kost om de controle te handhaven is niet langdurig op te brengen. Het zelf op tijd aan afspraken denken, vooruit denken, niet uitstellen, zijn zaken die niemand kan overnemen. Deze hersenfuncties worden direct door Ritalin bebloed. <BR> Men weet eigenlijk niet wat het is om overzicht te hebben over eigen plannen, geld en tijd. Daarom wordt geadviseerd in elk geval een behandeling met Ritalin te proberen, om daarna te beoordelen of de voordelen tegen de nadelen opwegen. <BR> De ervaring leert dat behandeling zonder medicijnen minder, en minder snel, resultaat oplevert. Het ordenen, het organiseren, het maken van keuzes blijft chaotisch. De behandeling zelf komt hierdoor vaak al niet goed van de grond, bijvoorbeeld omdat de afspraken niet goed in de agenda staan of omdat men vergeet in de agenda te kijken. Van dergelijke simpele problemen hangt het beginnen met de behandeling al af, laat staan het volhouden.Vr. 29: Hoe ziet de toekomst er uit van iemand met ADHD die pas als volwassene is gediagnosticeerd? Antw. 29: Deze vraag suggereert dat een diagnose op volwassen leeftijd slechter is voor de toekomst dan een diagnose op jongere leeftijd. Dat lijkt logisch, maar in feite is dat niet bekend. De prognose of het beloop blijkt afhankelijk van veel meer factoren dan alleen de ADHD en de eventuele behandeling. Voor de prognose blijken de bijkomende stoornissen (zoals depressies, angsten, gedragsstoornissen, alcohol- en drugsmisbruik) en de sociale omgeving thuis (bijvoorbeeld gescheiden ouders of ouders met psychische problemen) een grote rol te spelen. Daarbij moet in aanmerking worden genomen dat ADHD alleen, zonder bijkomende problemen, vrij zeldzaam is. Vr. 30: Hoe zit het met Ritalin in het verkeer? Antw. 30: Wie rijexamen wil doen, heeft daarvoor een geschiktheidsverklaring nodig. Sinds begin 2001 wordt zo'n verklaring steeds vaker geweigerd aan volwassenen met ADHD die Ritalin gebruiken. Soms alleen voor het behalen van het zogenaamd 'groot rijbewijs' (categorie C), maar steeds vaker ook voor het behalen van het A- of B-rijbewijs (voor het besturen van een motor of personenauto). Die weigering wordt dan gebaseerd op het feit dat Ritalin behoort tot de groep van de amfetaminen (stimulantia) en onder de opiumwet valt. Het CBR beroept zich daarbij op hoofdstuk 2.2 van de 'Regeling eisen geschiktheid', waarin staat dat behandeling met stimulantia iemand ongeschikt maakt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer: "De werkzaamheid en bijwerkingen van deze middelen op lange termijn zijn doorgaans niet goed te voorspellen. Het gaat daarbij om veranderingen in stemming of gedrag, zoals ernstige vormen van depressie of vermoeidheid. Behandeling met deze middelen maakt iemand daarom ongeschikt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer." <BR> Zowel de artsen bij het CBR als veel deskundigen op het gebied van ADHD erkennen dat hier sprake is van verouderde inzichten. Iemand met ADHD is immers juist beter geconcentreerd mét dan zonder Ritalin. Intussen zitten jongeren en volwassenen met ADHD met de frustratie dat ze óf met hun medicatie moeten stoppen om te mogen rijden, óf in de verleiding komen onjuiste gegevens in te vullen óf niet aan het gemotoriseerde verkeer kunnen deelnemen (met alle beperkingen van dien voor het zelfvertrouwen, het sociale en beroepsleven). <BR> In onderzoek werden zeven jongvolwassenen met ADHD vergeleken met normale controlepersonen wat betreft de rijvaardigheid. Ook werd de invloed van Ritalin op de rijvaardigheid bij de mensen met ADHD onderzocht. In dit onderzoek bleken ADHD-patiënten vergeleken met normaal meer ongelukken te hebben gehad, meer verkeersovertredingen te hebben begaan en - na inname van een nepmiddel of placebo - slechter te rijden tijdens een rijtest met een 'driving simulator'. De rijvaardigheid nam toe onder Ritalin. Deze uitkomst suggereert dat patiënten met ADHD voordeel kunnen hebben van behandeling met Ritalin tijdens deelname aan het verkeer. Het lijkt dan ook niet aannemelijk dat Ritalin de rijvaardigheid in negatieve zin be﮶loedt. Er is echter meer onderzoek nodig voordat de veiligheid van Ritalin in het verkeer definitief kan worden vastgesteld. <BR> Balans heeft, met hulp en steun van vele deskundigen, hierover een notitie geschreven voor de Minister van Verkeer en Waterstaat, met het verzoek de verouderde wetgeving ten spoedigste te veranderen.Vr. 31: Zijn personen met ADHD vaak hoogbegaafd? Antw. 31: Behalve voor de talloze problemen van volwassenen met ADHD wordt er tegenwoordig ook meer aandacht gevraagd voor de positieve aspecten van de stoornis. Dat is uiteraard verheugend, want niemand knapt op van alleen maar een rijtje negatieve kenmerken. In sommige populaire publicaties wordt dit echter te ver doorgetrokken. ADHD zou vaker voorkomen bij hoogbegaafden en personen met ADHD zouden meer dan gemiddeld creatief en inspirerend zijn. Uit onderzoek is dit tot nu toe echter nog niet naar voren gekomen. ADHD blijkt net zo vaak voor te komen bij hoogbegaafden als bij gemiddeld- en laagbegaafden.Vr. 32: Hoe zit het met ADHD in het verkeer? Antw. 32: Het is van belang te onderkennen welke risico?s ADHD voor deelname aan het verkeer met zich meebrengt. Uit onderzoek is namelijk bekend dat mensen met ADHD door gebrek aan overzicht, concentratieproblemen en impulsief gedrag meer kans hebben op verkeersongelukken. Adolescenten met ADHD hebben vier keer zo veel ongelukken als leeftijdgenoten zonder ADHD. Mensen met ADHD rijden vaker illegaal zonder rijbewijs, begaan meer snelheidsovertredingen en hebben vaker een rijbevoegdheidsontzegging gehad dan normaal. Bij ADHD is bovendien de kans op verslaving aan alcohol en/of drugs vergroot, waardoor de rijvaardigheid nog meer in het gedrang kan komen. <BR> Hierbij moet worden aangemerkt dat op dit moment de meerderheid van de volwassenen met ADHD niet is gediagnosticeerd en gewoon deelneemt aan het verkeer.Vr. 33: Hoe vertel ik het de werkgever? Antw. 33: Moet je de werkgever wel of niet vertellen dat je ADHD hebt? En zo ja, moet dat al in de proeftijd? En kom je dan nog wel in aanmerking voor promotie? Moet je het vertellen als er kritiek is op je functioneren, of in zo?n geval juist niet? Dit zijn moeilijke vragen waar geen algemeen antwoord op te geven is. Veel hangt af van de relatie met de werkgever en van zijn houding ten aanzien van problemen en klachten. De werkgever heeft formeel geen recht op informatie over de diagnose. Dat heeft alleen de bedrijfsarts, en dan nog alleen bij ziekte of disfunctioneren. Als er kritiek is op het functioneren kan het anders liggen dan kan het verstandig zijn aan te geven dat er problemen zijn met de concentratie of met overzicht houden en dat daarvoor reeds hulp wordt gezocht. Wellicht kan de werkgever helpen met een rustiger werkplek of hulp en steun bij het ordenen van de werkzaamheden. Het is niet verstandig om de diagnose ADHD uitsluitend als excuus voor mislukkingen aan te voeren dit geeft snel onbegrip en irritatie. Informatiefolders, boeken of materiaal van internet kunnen helpen de werkgever zo nodig te informeren over wat ADHD is, welke beperkingen het kan veroorzaken én welke oplossingen er zijn.* Veel gestelde vragen door bedrijven* Algemene informatie over klup.nl
Vr. 10: Hoe groot is de invloed van voedingsmiddelen op ADHD? Antw. 10: Hoe groot is de invloed van voedingsmiddelen op ADHD? De meningen zijn (nog) verdeeld. De meeste artsen gaan er, op grond van talrijke onderzoeken, vanuit dat voeding in elk geval geen ADHD kan veroorzaken. Hooguit zouden bijvoorbeeld kleurstoffen of suiker de symptomen kunnen verergeren. Sinds kort zijn er echter nieuwe onderzoeken bekend, waaruit naar voren komt dat voeding wel degelijk een behoorlijke invloed kan hebben. Zo zou volgens het blad Fit met voeding (nr. 2 , 2000) in een onderzoek uit oktober ‘99 zijn aangetoond dat sommige voedingsmiddelen het ontstaan van ADHD kunnen bevorderen. In feite, beweren onderzoekers zelfs, kan ieder voedingsmiddel - dus niet alleen de kunstmatige toevoegingen - gedragsbeïnvloedend zijn, uitgaande van de gedachte dat elk mens uniek is in zijn eigen allergie"en en intoleranties. Hoe groot die invloed kan zijn, bleek bij een proef onder kinderen die allemaal gediagnostiseerd waren als ADHD-patiënt. Na de testperiode werd bij liefst 60 procent een aanmerkelijke gedragsverbetering geconstateerd. Een onderzoek naar eventuele overgevoeligheid voor voedingsmiddelen kan dus zeer zinvol zijn. Zolang maar in het oog wordt gehouden dat ook lichamelijke en psychosociale factoren een grote rol spelen.Vr. 11: Hoe kun je een ADHD-kind het beste helpen? Antw. 11: Hoe kun je een ADHD-kind het beste helpen? Van primair belang is een uiterst consequente en gestructureerde opvoeding. Opdrachten moeten eenvoudig en duidelijk worden gegeven. Orde en regelmaat zijn bijna van levensbelang; zodra je daarvan afwijkt verliest het kind zijn rust en ‘grip’ op de dagelijkse activiteiten. Verder is het essentieel om vooral de positieve kanten en prestaties te stimuleren en belonen. Er gaat immers al zo vaak iets fout. Voorkomen moet worden dat je in een negatieve spiraal terechtkomt. Gedragstherapie kan enorm helpen. Er zijn zowel cursussen voor ouders als kinderen. Deze worden onder andere gegeven door Riaggs. Helaas bestaan hiervoor vaak lange wachtlijsten. Daarnaast kan medicatie een goed hulpmiddel zijn.Vr. 12: Wanneer is medicatie noodzakelijk? Antw. 12: Wanneer is medicatie noodzakelijk? Als een kind er zelf zoveel last van heeft, dat zijn leven daardoor ernstig verstoord raakt of het kind ongelukkig wordt, of wanneer de leerproblemen te groot worden. De drempel om op medicatie over te gaan is voor de meeste ouders èn kinderen erg hoog. Vaak wordt eerst jarenlang alles geprobeerd om er mee te leren leven.Vr. 13: Welke medicatie wordt het meest voorgeschreven? Antw. 13: Welke medicatie wordt het meest voorgeschreven? Ritalin en Clonidine. Het meest bekende is Ritalin®, een stimulerend middel dat bij ADHD’ers juist remmend werkt op het drukke gedrag. Daardoor kunnen ze zich beter concentreren. Ritalin® werkt binnen een half uur en is na twee tot drie uur weer uitgewerkt. Het geneest dus niet, maar bestrijdt alleen de symptomen. Aan het voorschrijven van medicatie dient een uitgebreid specialistisch onderzoek vooraf te gaan, dat meer behelst dan het meten van de lichaamslengte en het gewicht. In de praktijk gaat juist dat nogal eens mis. Een van de oorzaken hiervoor is dat er simpelweg te weinig kinderpsychiaters zijn. Patiënten komen dus vaak bij Riaggs terecht, of de huis- of kinderarts schrijft na een snelle ‘diagnose’ medicatie voor. Natuurlijk zijn er ook (huis)artsen die zeer goed ingevoerd zijn in de materie, maar niet elke medicus kan daarop bogen. Het blijft een specialisme. Bovendien moet medicatie idealiter samengaan met gedragstherapie.Vr. 14: Wat zijn de nadelen van Ritalin®? Antw. 14: Wat zijn de nadelen van Ritalin®? Ritalin®, stofnaam methylfenidaat, valt onder de Opiumwet, maar wordt verondersteld niet verslavend te zijn. Er is tenminste geen bewijs voor. Wel blijkt Ritalin® een aantal bijverschijnselen te vertonen, hoewel deze niet allemaal wetenschappelijk zijn vastgesteld. Een veel gesignaleerd bijverschijnsel is verlies van eetlust. Zo’n 80 procent van de kinderen die het medicijn slikken , heeft hier last van; 10 tot 15 procent verliest daardoor behoorlijk wat gewicht. Andere bijwerkingen zijn onder meer slapeloosheid, hoofdpijn, buikpijn, een droge mond, duizeligheid en depressie. Soms treedt een snellere hartslag op of kunnen tics ontstaan. Dat Ritalin® effectief is staat vast, maar over de gevolgen van het gebruik op langere termijn is nog weinig bekend. Er kleven dus inderdaad wel nadelen aan het gebruik , maar die vormen, zeker gezien de zeer positieve uitwering van het medicijn, geen belemmering om het middel voor te schrijven. Hierbij moet worden aangetekend dat daarnaast gedragstherapie onontbeerlijk is èn de medicatie na verloop van tijd ook weer moet worden afgebouwd. Een uitgebreid onderzoek door de Gezondheidsraad naar aanleiding van de ontstane onrust (is Ritalin wel zo verantwoord?) heeft eveneens uitgewezen dat Ritalin®als een veilig middel kan worden beschouwd.Vr. 15: Is het waar dat bijna elke ADHD’er Ritalin gebruikt? Antw. 15: Is het waar dat bijna elke ADHD’er Ritalin gebruikt? Volgens de gegevens van de Stichting Farmaceutische Kerngetallen gebruiken ruim 36.000 ADHD’ers Ritalin, waaronder 31.000 die jonger zijn dan 19 jaar. Naar schatting komen er elke maand zo’n duizend gebruikers bij. Ongeveer één op de drie jeugdige ADHD ‘ers zou nu Ritalin slikken. Dat is dus nog niet de helft.Vr. 16: Zijn er ook homeopatische of ander oplossingen? Antw. 16: Zijn er ook homeopatische of ander oplossingen? Ja, er zijn verschillende homeopatische middelen die met succes gebruikt worden door ADHD’ers. Een overzicht hiervan is niet te geven; voor een goed advies moet een homeopatische arts worden bezocht, die de medicatie altijd specifiek op de patiënt zal afstemmen. Zeer recent ontdekten Amerikaanse wetenschappers dat ook nicotine (pleisters) een verbluffend positieve uitwerking op ADHD’ers hebben. Nicotine vermindert onder meer angstgevoelens en verbetert de motorische functies, oplettendheid en reactiesnelheid. .De onderzoeken verkeren nog in een experimenteel stadium. Wel staat vast dat het aantal rokers onder (volwassen) ADHD’ers drie keer zo hoog is als onder de rest van de bevolking. Een soort van zelfmedicatie dus. Verder zijn er verschillende soorten (nieuwe) gedragstherapieën , maar die laten zich hier moeilijk samenvatten in een beknopt overzicht. In één van de komende nummers van J/M zullen we daar uitgebreider op terugkomen.Vr. 17: Welk type onderwijs is het meest geschikt voor een ADHD-kind? Antw. 17: Welk type onderwijs is het meest geschikt voor een ADHD-kind? Een ADHD’er is niet dom, maar heeft moeite om zich te concentreren. In het algemeen zijn kleine(re) groepen daarom het meest geschikt, om de logische reden dat een kind daarin minder snel wordt afgeleid en meer aandacht kan krijgen. Een adequate begeleiding door de leerkracht en eventueel remedial teaching zijn ook voorwaarden, al valt het in de huidige onderwijssituatie natuurlijk niet mee om dat te realiseren. Vaak hebben ADHD’ers problemen met de fijne motoriek of een houterige grove motoriek. Behalve remedial teaching kan ook fysiotherapie hier een goede ondersteuning bieden. Een algemeen advies voor een schooltype is nauwelijks te geven. Dat hangt onder andere af van de mate waarin een kind er ast van heeft. ADHD-leerlingen verschillen immers net zoveel van elkaar als andere kinderen. Per kind zal dus gewoon moeten worden bekeken welk soort onderwijs het best bij hem past. Pas als een kind in een ‘gewone’ nauwelijks te handhaven is - ook niet met behulp van medicatie - of heel veel moeite heeft om bij te blijven, wordt Speciaal Onderwijs een optie. Dan kan het hem weer helpen om verder te komen.Vr. 18: Wat zijn de sterke kanten van een ADHD’er ? Antw. 18: Wat zijn de sterke kanten van een ADHD’er ? ADHD’ers zijn vaak bijzonder creatief en kunnen zeer enthousiast, spontaan, open en energiek zijn. ADHD’ers die hun aandacht zeer lang op één onderwerp kunnen richten (hyperfocussen) zijn soms in staat om tot geniale ontdekkingen of oplossingen te komen. Einstein is hier een bekend voorbeeld van. Verder kunnen ze erg gevoelig en zorgzaam zijn en een goed inlevingsvermogen hebben.Vr. 19: Je vermoed... ADHD en dan? Antw. 19: Je vermoed... ADHD en dan? Belangrijk is om dan onderzoek te laten doen, dit kan ALLEEN door een adhd-specialist! Deze zijn te benaderen via de Regionale Specialisten van elke provincie. Wanneer u de Regionale Specialist van uw provincie belt, verwijst deze u door naar een ADHD-Specialist bij U in de buurt. De namen van de Regionale Specialisten van het 'Netwerk ADHD bij volwassenen' zijn: Groningen: mw. A. van Lammeren, psychiater Ac. Ziekenhuis Groningen Postbus 3001 9700 RB Groningen 050 - 3612008 Friesland: hr. M.N.A. Santana, psychiater GGZ Friesland Sixmastraat 1 8901 BS Leeuwarden 058 - 2848856 Drenthe: dhr. G.J. van Gelderen, vrijgevestigd psychiater, ADHD centrum Doevenkamp Doevenkamp 9a 9401 KN Assen 0592 - 309316 Overijssel: mw. P.J.M. van Wijngaarden, psychiater Verslavingskliniek Zwolle VK2 dr. van Thienenweg 8 8025 AL Zwolle 038 - 4540855 of 0572-369492 Gelderland: mw. C. Dokter, psychiater Riagg Oost Veluwe Stationsstraat 47a 7301 GC Apeldoorn 055 - 5262626 Noord-Brabant: hr. P.J.B. Carpentier, psychiater GGZ 's Hertogenbosch Postbus 70058 5201 DZ 's Hertogenbosch 073 - 6585111 Noord-Holland: A. Pull, arts/psychotherapeut De Geestgronden Schipholpoort 20 2034 MA Haarlem 023 - 5300500 Zuid-Holland: mw. L.E. Kalma, psychiater GGZ Delfland Reinier de Graafweg 7A 2625 AD Delft 015 - 2608776 Zeeland: hr. A.G. Kunst, psychiater Streekziekenhuis Walcheren Koudekerkseweg 88 4380 DD Vlissingen 0118 - 425245 Utrecht: mw N. Buitelaar, psychiater Riagg Stad Utrecht Tolsteegsingel 2a 3582 AC Utrecht 030 - 2587887 Limburg: dhr. J Cornelis, psychiater Psycho-Medisch Streekcentrum Vijverdal Maastricht 043 - 3685444 Vr. 20: Hoe herken je ADHD? Antw. 20: Hoe herken je ADHD? Van de hak op de tak... Rondrennen, de aandacht ergens niet bij kunnen houden, niet luisteren: het hoort bij kinderen. Ook volwassenen kunnen zich soms moeilijk concentreren, maken slordigheidsfouten of zitten onrustig te schuiven tijdens een vergadering. Maar bij sommige kinderen en volwassenen overheerst het gebrek aan concentratie en rust. Ze hebben moeite het dagelijks leven te organiseren en te plannen. Schoolprestaties en werk lijden hier ernstig onder. Ze hebben ook problemen in contacten met leeftijdgenoten en zijn thuis moeilijk hanteerbaar. Zulke kinderen en volwassenen lijden aan een aandachtstekortstoornis met hyperactviteit, vaak afgekort tot ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder, ook wel vertaald met Alle Dagen Heel Druk). Vroeger werd dit ook wel (niet helemaal juist) Minimal Brain Damage (MBD) genoemd. Let op: ADHD komt zowel bij kinderen als volwassenen voor !Vr. 21: Wat zijn de verschijnselen bij ADHD? Antw. 21: Wat zijn de verschijnselen bij ADHD? Een kind of volwassene kan ADHD hebben wanneer meerdere van onderstaande verschijnselen aanhoudend sterk aanwezig zijn, zowel thuis als op school of in sociale contacten. Aandachts- en concentratieproblemen Kinderen en volwassenen met ADHD zijn snel afgeleid. Elke prikkel - de telefoon, een kat in de tuin of een klasgenoot die zit te giechelen, maar ook de eigen fantasie en gedachtegang - laat hun aandacht afdwalen, waardoor ze vergeten waar ze mee bezig waren. Daardoor maken ze dingen niet af, beginnen om de haverklap aan iets anders en maken veel fouten. Verder kunnen kinderen en volwassenen met ADHD moeilijk luisteren en dingen onthouden, waardoor andere mensen het gevoel hebben nauwelijks contact met hen te krijgen. Ze vergeten afspraken en verjaardagen en raken spullen kwijt. Hyperactiviteit of overbeweeglijkheid Kinderen met ADHD wiebelen, draaien of friemelen voortdurend of tikken steeds met hun voet op de grond. Ze praten veel en druk en kunnen erg doordraven. Bij volwassenen met ADHD lijkt de hyperactiviteit op het oog vaak afgenomen. Van binnen voelen ze zich echter nog even onrustig als vroeger. Ze hebben geleerd de neiging tot bewegen te onderdrukken. Mensen met ADHD kunnen zich moeilijk ontspannen. Impulsiviteit Kinderen en volwassenen met ADHD handelen vóór ze denken. Ze doen onbezonnen dingen. Ze vallen mensen in de rede, flappen dingen eruit, geven antwoord voordat de vraag helemaal is gesteld en dringen voor zonder dit in de gaten te hebben. Overige verschijnselen heftige en onvoorspelbare emotionele uitbarstingen, bijvoorbeeld driftbuien en huilbuien. Dit komt ten dele door de ADHD, ten dele uit frustratie doordat veel dingen niet lukken. moeite onderscheid te maken tussen hoofd- en bijzaken. moeite sociale signalen op te vangen. weinig gevoel voor tijd hebben en moeilijk kunnen plannen. Dit uit zich bijvoorbeeld in te laat komen op afspraken en opdrachten niet op tijd afkrijgen. onhandigheid, houterigheid: vaak vallen en knoeien. Bijkomende klachten of problemen ADHD gaat bij meer dan de helft van de kinderen en volwassenen gepaard met andere psychische klachten, zoals depressie en angst- en dwangstoornissen. Bij kinderen komt de combinatie met leerproblemen, zoals dyslexie (leesblindheid), en agressief gedrag nogal eens voor. Volwassenen hebben soms ook een persoonlijkheidsstoornis, bijvoorbeeld borderline. ADHD kan verder samengaan met eet-, gok-, drugs- of alcoholverslaving.Vr. 22: Wat is ADD? Antw. 22: Wat is ADD? Verschillende vormen van ADHD Sommige kinderen en volwassenen met ADHD hebben wel grote problemen hun aandacht ergens bij te houden, maar zijn niet hyperactief. Ze zijn juist opvallend stil, dromerig en passief. Deze vorm van ADHD wordt ook wel ADD genoemd, attention deficit disorder. ADHD kan zich ook uiten in grote impulsiviteit en hyperactiviteit zonder aandachtsproblemen.Vr. 23: Wat zijn de Achtergronden bij ADHD? Antw. 23: Wat zijn de achtergronden bij ADHD? Achtergronden van ADHD ADHD ontstaat vóór het zevende jaar. Bij het ontstaan spelen biologische factoren een belangrijke rol. De verwerking van informatie uit de buitenwereld in de hersenen verloopt bij mensen met ADHD anders dan bij mensen zonder ADHD. Bij het onstaan hiervan is aanleg, met name erfelijkheid van groot belang: ADHD komt in bepaalde families vaker voor. Soms kan de aandoening het gevolg zijn van een hersenbeschadiging, bij de geboorte of door infectie of ernstig hoofdletsel. Verder kunnen persoonlijkheid en temperament de ADHD versterken: sommige mensen zijn ‘van nature’ impulsiever, opvliegender, beweeglijker of dromeriger dan anderen. Sociale factoren kunnen maken dat de ADHD tot uiting komt of verergert. Bijvoorbeeld spanningen tussen ouders, een chaotische opvoedingssituatie, veel afkeuring of pestgedrag op school.Vr. 24: Tips voor ouders van een kind met ADHD... Antw. 24: Tips voor ouders van een kind met ADHD... Zorg voor een duidelijke dagindeling, vaste regels en vaste plaatsen voor dingen in huis. Geef eenvoudige, korte opdrachten en regels. Geef uw kind complimenten voor goed gedrag en stimuleer leuke eigenschappen. Als uw kind ergens helemaal in opgaat, zoals een spannend computerspel, denk dan niet ‘hij kan het dus best, als hij maar wil...’. Dat is niet waar. Neem voldoende tijd voor uzelf, uw partner, uw andere kinderen en uw vrienden. Praat met de leerkrachten over de ADHD en de benadering van uw kind. Zoek meer informatie over ADHD, in bibliotheek, boekhandel of op internet.(lotgenotencontact) Zoek tijdig hulp.Vr. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Antw. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Door Dr Edward M. Hallowel en Dr John R. Ratey Vertaald door Sander J. Alkemade De behandeling van ADD begint met hoop. De meeste mensen die ontdekken dat ze ADD hebben, of het nu kinderen zijn of volwassenen, hebben geleden onder een hoop pijn. The emotionele beleving van ADD wordt overspoeld met schaamte, vernedering en zelf-kastijding. Tegen de tijd dat de diagnose ADD is gesteld, hebben veel mensen met ADD hun zelfvertrouwen verloren. Velen hebben verschillende therapeuten bezocht, zonder echt geholpen te zijn. Waardoor ze uiteindelijk alle hoop hebben verloren. De belangrijkste stap aan het begin van de behandeling is het opnieuw inprenten van hoop. Individuen met ADD kunnen zijn vergeten wat hun goed kanten zijn. Ze kunnen, ergens in het verleden, ieder vertrouwen hebben verloren in de mogelijkheid dat er eens iets wél goed zal uitpakken. Ze zitten vaak opgesloten in een soort hardnekkige vasthoudend patroon, waarbij alle theorie, behoorlijk veel veerkracht en inventiviteit ervoor moet zorgen dat ze hun hoofd boven water houden. Het is een tragisch verlies, het te snel opgeven van het leven. Maar veel mensen met ADD zien geen andere weg, dan voortdurend en herhaaldelijk falen. Hoop, is voor hun, het risico nemen om nogmaals tegen de vlakte gemept te worden. En toch, hebben deze mensen een enorme capaciteit om te hopen en te dromen. Meer nog dan de meeste mensen, hebben personen met ADD een fantastisch voorstellingsvermogen. Ze denken in het groot en ze dromen grote dromen. Ze kunnen de kleinste mogelijkheid aangrijpen en zich voorstellen hoe ze dit kunnen veranderen in een belangrijke doorbraak. Ze kunnen een toevallige ontmoeting kunne doen uitlopen op een geweldige avond uit. Ze floreren door hun dromen en ze hebben organisatorische methoden nodig om duidelijk te zijn en om ze op het goede spoor te houden. Maar zoals met de meeste dromers, gaan ze mank als de droom uit elkaar spat. Meestal als de diagnose ADD gesteld is, is dit uiteenspatten van dromen vaak genoeg gebeurd om ervoor te zorgen dat ze ervoor uitkijken om nog eens hoop te hebben. Het kleine kind houdt liever zijn mond, dan weer gepest te worden. De volwassene houdt liever zijn mond dicht dan het risico te lopen dat de zaken weer volledig in de soep lopen. De behandeling, moet dus beginnen met hoop. We verdelen de behandeling van ADD meestal in 5 basis gebieden: 1. Diagnose 2. Educatie 3. Structuur, ondersteuning en begeleiding 4. Verschillende vormen van psychotherapie 5. Medicatie In dit foldertje, zullen we een paar algemene principes aangeven, die los van de medicamenteuze benadering, op zowel de behandeling van kinderen alsook volwassenen met ADD van toepassing zijn. Een manier om de niet medicamenteuze behandeling van ADD te organiseren geschiedt via het geven van praktische suggesties of "tips" in de omgang. Vijftig van dergelijke tips staan hieronder weergegeven: (I) Inzicht en educatie. 1. Zorg dat je zeker bent van de diagnose. Zorg dat je werkt met een professional met een werkelijk begrip van ADD en die ervoor zorgt dat andere vergelijkbare of samenhangen de ziekten kunnen orden uitgesloten, zoals angststoornissen, depressie, schildklierproblemen, bipolaire stoornis, of obsessive-compulsive disorder. 2. School jezelf bij. Misschien is het allerbelangrijkste voor een goede behandeling wel, een goed begrip van de ziekte ADD. Lees boeken. Praat met deskundigen. Praat met andere volwassenen met ADD. Je bent dan in staat om je eigen behandeling op te stellen die past bij jouw specifieke versie van ADD. 3. Coaching. Het is handig voor je om een coach te hebben, iemand die dicht bij je staat, maar altijd met humor. Je coach kan je helpen om georganiseerd te blijven, ervoor zorgen dat je aan activiteiten blijft werken, je aanmoedigen of je helpen herinneren dat je weer aan het werk moet. Vriend, collega, of therapeut (het is mogelijk dat je partner je coach wordt, maar dit is wel riskant), een coach is iemand die ervoor zorgt dat zaken daadwerkelijk worden gedaan, je aanspoort zoals een trainer doet, je in de gaten houdt en meestal aan jouw kant staat. Een coach kan ongelooflijk behulpzaam zijn in de behandeling van ADD. 4. Aanmoediging. Volwassenen met ADD hebben grote hoeveelheden aanmoediging nodig. Dit is gedeeltelijk te wijten aan het feit dat ze enorme hoeveelheden zelfkritiek hebben, wat jaar in jaar uit alleen maar meer werd. Maar het gaat verder dan dat. Meer dan de doorsnee persoon, raakt de ADD volwassene de weg kwijt zonder aanmoediging en bloeit hij helemaal op als een kerstboom wanneer hij het wel krijgt. Vaak willen ze voor een ander werken volgens een patroon dat ze niet voor zichzelf zullen doen. Dit is niet "slecht", het is gewoon zo. Dit moet worden herkend en er moet gebruik van worden gemaakt. 5. Realiseer je wat ADD NIET is, bijvoorbeeld ruzie met je moeder. 6. Leid anderen op en betrek ze erbij. Net zoals het voor jou belangrijk is om je ziekte te begrijpen, zo geldt dat net zo goed, misschien zelfs wel meer voor de mensen in je omgeving. Familie, school, werk, vrienden. Zodra ze door hebben waar het om draait, begrijpen ze je beter en kunnen zelfs behulpzaam zijn. 7. Voel je niet meer schuldig over het feit dat je bezigheden zoekt met een grote mate van stimulatie. Begrijp dat je juist wordt aangetrokken tot sterk stimulerende situaties. Probeer ze alleen verstandig uit te zoeken en lig niet meer wakker over de "verkeerde" keuzen. 8. Luister naar de feedback van betrouwbare anderen. Volwassenen (en kinderen) met ADD zijn beruchte zelfobservanten. Ze gebruiken veel, van wat kan worden opgevat als ontkenning. 9. Overweeg om bij een supportgroep te gaan, of er zelf eentje op te richten. De meeste belangrijke informatie over ADD is helaas nog niet in de boeken terecht gekomen, maar blijft opgeslagen in de hoofden van mensen die ADD hebben. In een supportgroep kan deze informatie naar buiten komen. Bovendien bieden supportgroepen vaak precies de hulp die zo hard nodig is. 10. Probeer af te komen van alle negativiteit die zich door de jaren in je heeft opgebouwd, als je jaren door het leven bent gegaan, zonder te weten dat je ADD had. Een goede psychotherapeut kan hierbij behulpzaam zijn. 11. Voel je niet gebonden door conventionele carrière of conventionele manieren van omgaan met alles. Geef jezelf toestemming om jezelf te zijn. Stop met jezelf wijs te maken, dat je moet zijn zoals je altijd dacht dat je zou moeten zijn, dus bijvoorbeeld de model student, het georganiseerde staflid, en laat jezelf zijn zoals je bent. 12. Onthoudt, dat wat je hebt een neuropsychiatrische conditie is. Het is genetisch overgedragen. Het wordt veroorzaakt door biologie, door de manier waarop je hersenen 'bekabeld' zijn. Het is geen ziekte van de wil en ook geen moreel falen. Het wordt ook niet veroorzaakt door een zwakte in je karakter en ook geen onvermogen om volwassen te worden. De genezing kan dus ook niet worden gevonden in de kracht van de wil, ook niet in straf, niet in opoffering en ook niet in pijn. ONTHOUD DIT ALTIJD. Hoewel veel mensen dit toch proberen, zijn er velen met ADD die veel moeite hebben om te accepteren dat de ziekte zijn grondslag vindt in biologie, in plaats van in het karakter. 13. Probeer anderen te helpen, die ADD hebben. Je leert er namelijk een hoop van over de ziekte en haar verloop, en je bovendien voel je jezelf er beter door. (II) Beter Presteren. 14. Externe structuur. Structuur is de fundering in de non-medicamenteuze behandeling van kinderen met ADD. en waarschijnlijk geldt dit net zo voor volwassenen. Vervelend om op te stellen, maar eenmaal geïnstalleerd werkt structuur als de muren van de baan rond de bobslee. Ze zorgen ervoor dat je als een raket naar beneden kan en niet uit de baan vliegt. Maak frequent gebruik van : - lijsten - kleur codering - reminders/herinneringen aan iets - briefjes/notities voor jezelf - rituelen - archieven 15. Kleur codering. Zoals hierboven al genoemd, verdient kleurcodering extra aandacht. Veel mensen met ADD zijn visueel georiënteerd. Doe hier je voordeel mee, door zaken te herinneren middels kleuren: Archieven, memo's, brieven, teksten, roosters etc. Bijna alles wat je normaal in zwarte letters op wit papier zet, kan beter worden herinnerd, vastgehouden en daardoor stimulerender werken. door het gebruik van kleur. 16. Gebruik pizzazz (zelfs Kramers woordenboek laat het hier afweten, een snickers voor degene die het weet :-) Rekening houdend met tip #15, probeer je omgeving zo stimulerend mogelijk in te richten, zonder dat je overloopt. 17. Richt je omgeving in op beloning in plaats van dat je constant wordt gedemotiveerd. Om te begrijpen hoe een demotiverende omgeving eruit ziet, hoeven veel ADD volwassen maar terug te denken aan hun (middelbare) schooltijd. Nu je de vrijheid hebt van een volwassene, kun je het leven zo inrichten, dat je niet steeds wordt herinnerd aan je tekortkomingen en grenzen. 18. Houdt er rekening mee en accepteer dat X % van de projecten waar je mee bezig gaat, relaties die je hebt en verplichtingen ongetwijfeld volledig de mist in gaan. 19. Omhels uitdagingen. ADD mensen worden gedreven door uitdagingen. Zolang je weet dat er niet van alles iets terecht komt, en je niet te perfectionistisch wordt of vaag, lukt het je om een heleboel dingen wel goed te doen en blijf je uit de problemen. 20. Stel deadlines. Dus data (en niet datums) waarop iets persé gedaan moet zijn. 21. Breek grote klussen in kleine klusjes op. Verbind deadlines aan de kleinere klusjes. Dan zal namelijk, als was het tovenarij, de grote taak als vanzelf gedaan worden. Dit is één van de meest simpele en effectieve methoden van alle organisatorische methoden. Vaak kan een grote klus gevoelsmatig een overweldigend effect hebben op iemand met ADD. Alleen de gedachte al om eraan te gaan werken, kan er voor zorgen dat er niet eens aan begonnen wordt. Aan de andere kant, als een grote klus in kleinere klusjes wordt opgebroken, blijkt het vaak erg makkelijk om die uit te voeren. 22. Stel prioriteiten. Voorkom uitstellen. Als het druk wordt, verliest een persoon met ADD het perspectief: Het betalen van een parkeerboete kan net zo moeilijk worden als proberen de brand te blussen die in je prullenbak is ontstaan. Stel prioriteiten. Haal een keer diep adem. Doe de belangrijkste dingen eerst. Uitstellen, is éen van de basishandelingen van mensen met ADD. Je moet jezelf veel discipline opleggen om dit aan te zien komen en waar mogelijk uit de weg te gaan. 23. Accepteer dat je bang bent voor het feit dat zaken goed gaan. Accepteer scherpe kantjes als dingen te makkelijk gaan. Of als er eens geen conflict is. Maak dingen ook niet mooier dan ze zijn, om ze stimulerender te maken. 24. Probeer uit te vinden, waar en onder welke omstandigheden je het beste werkt: In een luidruchtige kamer, in de trein, ingepakt in drie dekens, luisterend naar muziek, whatever (is best een nederlands woord SJA). Kinderen en volwassenen met ADD presteren vaak het best onder nogal vreemde omstandigheden. Laat jezelf werken onder de omstandigheden waarbij je het best presteert. 25. Weet, dat het prima is om twee dingen tegelijk te doen: Dus met iemand praten en ondertussen breien, Stevig nadenken terwijl je onder de douche staat, of een stukje gaan hardlopen terwijl je een vergadering voorbereidt. Vaak moeten mensen met ADD meerdere dingen tegelijk doen, om überhaupt iets af te ronden. 26. Doe iets waar je goed in bent. Wederom, als het je makkelijk lijkt af te gaan, prima. Er is geen enkele regel die bepaalt dat je alleen maar dingen moet doen die je niet goed kan. 27. Hou ruimte vrij tussen afspraken om je gedachten even op een rijtje te zetten. Overgangen zijn moeilijk voor ADD'ers en mini-pauzes kunnen de overgang vergemakkelijken. 28. Hou een notitieboekje bij de hand, in de auto, naast je bed of in je jas. Je weet namelijk nooit wanneer je een goed idee krijgt en ook niet wanneer je iets moet onthouden. 29. Lees met een pen in je hand. Niet alleen om dingen te onderstrepen of in de kantlijn te schrijven, maar ook voor de onvermijdelijke stroom van andere gedachten die opkomen tijdens het lezen. (III) Omgaan met stemmingen. 30. Plan een structurele "uitblaastijd" in. Maak iedere week wat tijd vrij om gewoon even niets te doen en alles te laten vallen. Wat je ook wil doen : Jezelf bombarderen onder harde muziek, naar de racebaan gaan, een feest(maal) houden. Kies een activiteit waar je jezelf af en toe helemaal in kan verliezen. 31. Laadt regelmatig je eigen batterijen weer op. Samenhangend met # 30 , hebben mensen met ADD, dagelijks een paar momenten nodig om wat tijd te verspillen, zonder dat ze zich schuldig voelen. Een manier om deze tijd zonder schuldgevoel door te komen, is door het opladen van je batterijen te noemen. Doe een dutje. Kijk tv, mediteer. Iets rustig. Relaxend. Ontspannen. 32. Kies "goede" behulpzame verslavingen, zoals bijvoorbeeld sport. Veel volwassenen met ADD hebben een aanleg voor verslavend of dwangmatig gedrag in hun persoonlijkheid, in de zin dat ze altijd wel ergens aan verslaafd zijn. Zorg dat dit iets is waar je beter van wordt. 33. Begrijp stemmingswisselingen en leer hier mee omgaan. Begrijp dat je stemmingen doorlopend kunnen veranderen, ongeacht wat er in de wereld gebeurt. Verspil geen tijd met je af te vragen waar de stemmingswisseling vandaan komt en zoek ook niemand om de schuld te geven. Richt jezelf liever op leren accepteren dat je een slechte bui hebt, wetende dat het wel weer over gaat, en zoek manieren om het sneller te laten overgaan. Verandering van handelingen, bijvoorbeeld deelnemen aan een nieuwe activiteit (liefst interactief, dus niet kijken naar zwemmen, maar het zelf gaan doen), maar een gesprek houden met een vriend of gaan tennissen of een boek lezen, helpt enorm om over de stemming heen te komen. 34. Hou er rekening mee dat de volgende cyclus veel voorkomt bij volwassen met ADD: - Iets "prikkelt" je psychologisch systeem, een verandering of een overgang, een teleurstelling of zelfs een succes. Het voorgaande kan behoorlijk triviaal zijn. - Deze "prikkeling" wordt gevolgd door een mini-paniek, met een opeens optredend verlies van perspectief, de wereld wordt op zijn kop gezet. - Je probeert om te gaan met deze paniek door je vaak obsessief en volhardend te richten op één aspect van de situatie. Dit kan een uur duren, of een dag of zelfs een paar maanden. 35. Leg scenario's/plannen klaar tegen de onvermijdelijke verveling. Maak een lijst van vrienden die je dan belt. Houdt een paar video's bij de hand die je altijd boeien en ervoor zorgen dat je helemaal wordt afgeleid. Zorg dat je makkelijk kan gaan sporten. Zorg dat je een bokszak of kussen bij de hand hebt om tegenaan te meppen als je extra veel kwade energie in je hebt. Bereidt een paar peptalks voor die je tegen jezelf kan houden zoals "Je bent dit al eens vaker tegengekomen, dit is gewoon de ADD-blues (ADD-dip), het zal snel weer over zijn, Alles gaat verder goed." 36. Verwacht depressie na succes. In het algemeen klagen mensen met ADD erover dat ze na een succes paradoxaal genoeg depressief worden. Dit komt omdat de enorme stimulatie van het achternajagen of verkrijgen van een doel, of de voorbereiding is verdwenen. De klus is geklaard. Of hij nou wint of verliest, iemand met ADD mist het probleem, de enorme stimulatie en voelt zich depressief. 37. Leer symbolen, slogans, gezegden als ezelsbruggetjes bij het adresseren van tegenvallers, fouten, missers, vergeten afspraken of stemmingswisselingen, die ervoor zorgen dat je de zaken snel weer in het juiste perspectief ziet. Dus als je linksaf slaat in plaats van rechtsaf waardoor de hele groep een omweg maakt van 20 minuten, zeg dan gewoon "Oh, daar gaat mijn ADD weer", Dan dat je een zes uur durende ruzie krijgt over het feit dat je onbewust probeert de hele trip te saboteren. Dit is geen excuus. Je blijft nog steeds verantwoordelijk voor je daden, maar het is goed om te weten waar je daden vandaan komen en waarvan niet. 38. Gebruik "time-outs" zoals bij kinderen. Als je overstuur bent of overgestimuleerd, neem dan een time-out. Ga even weg. Ontspan jezelf. 39. Leer opkomen voor jezelf. Volwassenen met ADD zijn er zo aan gewend om te worden bekritiseerd, dat ze onnodig veel in de verdediging springen als ze voor zichzelf willen opkomen. Probeer af te stappen van die verdedigende houding. 40. Voorkom voortijdige beëindiging van een project, een ruzie, een deal, een afspraak of een gesprek. Probeer niet gelijk alles af te kappen, ook al jeuken je handen om dat toch te doen. 41. Probeer succesvolle momenten te verlengen en te onthouden. Ook over langere tijd. Je moet jezelf hier bewust en expres in trainen, omdat je het anders weer net zo snel vergeet. 42. Onthoud dat ADD er meestal ook voor zorgt dat je overmatige interesse en aandacht (HYPERFOCUS) besteedt aan iets. Deze overmatige aandacht kan zowel constructief als destructief werken. Kijk uit voor het destructieve gebruik: De aanleg om obsessief en vastgebeten vast te houden aan één of ander ingebeeld probleem, zonder het los te kunnen laten. 43. Sport veel en vaak. Je moet dit in je leven opnemen en erin houden. Sport is zonder meer eén van de beste behandelingen van ADD. Het helpt om agressie en overmatige energie op een positieve manier kwijt te raken. Het zorgt ook voor ruis-onderdrukking in je geest, het stimuleert je hormonale en neurochemische systeem op een natuurlijke, therapeutische manier en het ontspant en kalmeert je lichaam. Als je dat allemaal optelt bij de algemeen bekende gezondheidsredenen om aan sport te doen, dan zie je hoe belangrijk dit punt is. Maak er iets leuks van, zodat je er langere tijd mee bezig kan blijven, zo niet de rest van je hele leven. 44. Maak een goede keuze uit de mensen waarmee je omgaat. Het valt op hoezeer een ADD volwassene kan opbloeien door de keuze voor een specifiek maatje. 45. Leer te lachen om jezelf en anderen, met betrekking tot je symptomen, aangaande je vergeetachtigheid, je onvermogen om op tijd te letten, je tactloosheid of je impulsiviteit, of wat dan ook. Als je namelijk ontspannen genoeg bent om de lol van dit alles in te zien, dan zullen anderen je veel meer vergeven. 46. Plan activiteiten met vrienden. Houd je echt aan deze geplande activiteiten. Het is essentieel dat je verbonden blijft met andere mensen. 47. Zoek groepen en wordt er lid van, als je merkt dat mensen je mogen, waarderen, begrijpen of blij zijn dat je er bent. 48. Tegenovergesteld aan 47. Blijf niet te lang hangen bij groepen waarvan je de indruk hebt dat ze je niet waarderen, of begrijpen. 49. Deel complimenten uit, let op andere mensen. In het algemeen, leer sociale vaardigheden, zoals bijvoorbeeld van je coach. 50. Stel sociale deadlines.Vr. 26: Wat zijn de verschillen tussen ADHD en Bordeline? Antw. 26: Verschillende benadering bij ADHD en Borderline We weten inmiddels dan ADHD vaak verward wordt met Borderline, omdat beide stoornissen hoog scoren op dezelfde diagnostische criteria. Een specifieke ADHD-test, waardoor het onderscheid kan worden gemaakt, bestaat helaas nog niet. Toch zijn er een aantal punten die ikzelf onder de aandacht wil brengen: kenmerken waaraan zowel een ADHD'er als een Borderliner voldoen, maar beiden met een compleet andere motivatie. Kun je onderscheid maken tussen impulsiviteit bij mensen met ADHD en Borderline? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline is impulsief gedrag zelf-destructief. Impulsief gedrag wordt vertoond om depressieve klachten te verlichten. 2. Bij ADHD behelst impulsiviteit schijnbaar alles. ADHD'ers hebben altijd moeite zich te concentreren op een bezigheid, of zij zich nu goed of depressief voelen. Hoe zit het met de relatieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline komen veel relatieproblemen voort uit verlatingsangst. Veel Borderliners hebben een kindertijdverleden waarin zij aan hun lot zijn overgelaten. Zij hebben op jonge leeftijd niet geleerd zich te hechten aan iemand, en dit probleem duurt voort wanneer zij volwassen zijn. Borderliners kenmerken zich door aantrekken en afstoten. 2. Bij ADHD komen veel relatieproblemen voort uit het feit dat zij buitensporige stemmingswisselingen hebben. Wanneer zij "up" zijn (en dat kan door de eenvoudigste dingen veroorzaakt worden), zijn zij geanimeerd gezelschap, maar wanneer zij even later "down" zijn (ook door de meest triviale dingen) willen zij het liefst met rust gelaten worden of juist vermaakt worden. Het vergt heel veel van een partner om te gaan met de onvoorspelbaarheid van een ADHD'er. Wat is het verschil in concentratieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Een Borderliner kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "leeg" voelt. 2. Een ADHD'er kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "overvol" voelt, overspoeld door een stroom aan andere gedachten en prikkels. Ik denkt dat een onbehandelde ADHD een belangrijke oorzaak is van Borderline. ADHD kan heel "goed" samengaan met Borderline. Symptomen die geassocieerd worden met Borderline, zoals "het niet in staat zijn dingen af te maken", zijn bijvoorbeeld typische ADHD-symptomen!!! In een later stadium zal ik hier uitgebreider aandacht aan besteden.Vr. 27: Is ADHD een "modediagnose"? Antw. 27: De diagnose ADHD bestaat al meer dan 40 jaar, onder deze en andere namen (waaronder Minimal Brain Damage, MBD). De eerste rapportage over de effecten van amfetamine-achtige stoffen bij drukke kinderen dateert zelfs al van 1937! Deze lange geschiedenis lijkt niet zo modegevoelig. <BR> De laatste twintig jaar is veel wetenschappelijk onderzoek naar ADHD bij kinderen gedaan, waardoor veel meer duidelijk is geworden over de oorzaken, de hersenfunctiestoornissen en effectieve behandelingen. <BR><BR> Deze kennis dringt de laatste tijd via de media ook door tot het grote publiek. Hierdoor melden zich veel kinderen en volwassenen voor hulp omdat ze zichzelf herkennen in het beeld. <BR> Dit betekent niet dat ADHD opeens méér voorkomt of per se vaker dan reëel is wordt gediagnosticeerd. Er lijkt veeleer sprake van een inhaalslag. Op termijn zal ADHD een gewone diagnose worden, waarvan bekend is wat het is en dat behandeling mogelijk is. <BR> Overigens lijkt de kans op zowel overdiagnostiek als onderdiagnostiek van ADHD juist nu wel het grootst, nu hulpverleners nog niet allemaal voldoende zijn bijgeschoold om op de juiste wijze te diagnosticeren. Hopelijk zal nascholing van hulpverleners dit probleem op den duur oplossen.Vr. 28: Kan ADHD ook worden behandeld zonder medicijnen? Antw. 28: De meeste mensen stellen deze vraag als de diagnose wordt gesteld. Bijna niemand wil medicijnen gebruiken. Het maakt dat men dagelijks wordt herinnerd aan het feit dat er iets hapert in het hoofd. Medicijnen gebruiken is voor veel mensen in het begin moeilijk, het kost tijd om te accepteren dat medicatie nodig is. Anderzijds veroorzaakt ADHD soms zoveel last voor het dagelijks functioneren dat nauwelijks met medicijnen kan worden gewacht. Men hoopt en verwacht dan soms een wonder. Soms is het ook wonderlijk om te zien hoe iemand opknapt met de toename van controle over het eigen gedrag. Meestal echter is het na behandeling met medicijnen hard werken om de puinhoop te overzien, te aanvaarden en (met hulp) te gaan aanpakken. Medicatie is dus slechts het begin van de behandeling, maar wel een belangrijk begin. <BR> De diagnose ADHD is voor veel mensen een keerpunt. Het feit dat de problemen in een ander licht worden gesteld is vaak al een enorme opluchting. Veelgehoorde opmerkingen zijn: De dingen vallen op hun plaats of Ik kan het nu een plek geven. Men hoeft zichzelf niet meer steeds de schuld te geven van mislukkingen. Sommigen geeft dit zoveel energie dat ze denken geen medicijnen nodig te hebben. Hoewel niet is uit te sluiten dat dit voor enkelen opgaat, is niet onderzocht hoe het deze mensen na verloop van tijd vergaat. Op basis van het levenslange patroon van klachten en disfunctioneren valt eigenlijk niet te verwachten dat met alleen een verklaring voor de klachten (de diagnose) alle problemen zijn op te lossen. <BR> Behandeling met alleen coaching, begeleiding bij de planning van huishouden en werk, is op zich mogelijk. Maar omdat de kernsymptomen van ADHD niet veranderen, blijft men dan langer afhankelijk van de hulp van anderen. Het probleem bij ADHD is immers dat geleerde vaardigheden niet goed beklijven of dat oude gewoonten na verloop van tijd weer de kop op steken. De enorme energie die het kost om de controle te handhaven is niet langdurig op te brengen. Het zelf op tijd aan afspraken denken, vooruit denken, niet uitstellen, zijn zaken die niemand kan overnemen. Deze hersenfuncties worden direct door Ritalin bebloed. <BR> Men weet eigenlijk niet wat het is om overzicht te hebben over eigen plannen, geld en tijd. Daarom wordt geadviseerd in elk geval een behandeling met Ritalin te proberen, om daarna te beoordelen of de voordelen tegen de nadelen opwegen. <BR> De ervaring leert dat behandeling zonder medicijnen minder, en minder snel, resultaat oplevert. Het ordenen, het organiseren, het maken van keuzes blijft chaotisch. De behandeling zelf komt hierdoor vaak al niet goed van de grond, bijvoorbeeld omdat de afspraken niet goed in de agenda staan of omdat men vergeet in de agenda te kijken. Van dergelijke simpele problemen hangt het beginnen met de behandeling al af, laat staan het volhouden.Vr. 29: Hoe ziet de toekomst er uit van iemand met ADHD die pas als volwassene is gediagnosticeerd? Antw. 29: Deze vraag suggereert dat een diagnose op volwassen leeftijd slechter is voor de toekomst dan een diagnose op jongere leeftijd. Dat lijkt logisch, maar in feite is dat niet bekend. De prognose of het beloop blijkt afhankelijk van veel meer factoren dan alleen de ADHD en de eventuele behandeling. Voor de prognose blijken de bijkomende stoornissen (zoals depressies, angsten, gedragsstoornissen, alcohol- en drugsmisbruik) en de sociale omgeving thuis (bijvoorbeeld gescheiden ouders of ouders met psychische problemen) een grote rol te spelen. Daarbij moet in aanmerking worden genomen dat ADHD alleen, zonder bijkomende problemen, vrij zeldzaam is. Vr. 30: Hoe zit het met Ritalin in het verkeer? Antw. 30: Wie rijexamen wil doen, heeft daarvoor een geschiktheidsverklaring nodig. Sinds begin 2001 wordt zo'n verklaring steeds vaker geweigerd aan volwassenen met ADHD die Ritalin gebruiken. Soms alleen voor het behalen van het zogenaamd 'groot rijbewijs' (categorie C), maar steeds vaker ook voor het behalen van het A- of B-rijbewijs (voor het besturen van een motor of personenauto). Die weigering wordt dan gebaseerd op het feit dat Ritalin behoort tot de groep van de amfetaminen (stimulantia) en onder de opiumwet valt. Het CBR beroept zich daarbij op hoofdstuk 2.2 van de 'Regeling eisen geschiktheid', waarin staat dat behandeling met stimulantia iemand ongeschikt maakt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer: "De werkzaamheid en bijwerkingen van deze middelen op lange termijn zijn doorgaans niet goed te voorspellen. Het gaat daarbij om veranderingen in stemming of gedrag, zoals ernstige vormen van depressie of vermoeidheid. Behandeling met deze middelen maakt iemand daarom ongeschikt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer." <BR> Zowel de artsen bij het CBR als veel deskundigen op het gebied van ADHD erkennen dat hier sprake is van verouderde inzichten. Iemand met ADHD is immers juist beter geconcentreerd mét dan zonder Ritalin. Intussen zitten jongeren en volwassenen met ADHD met de frustratie dat ze óf met hun medicatie moeten stoppen om te mogen rijden, óf in de verleiding komen onjuiste gegevens in te vullen óf niet aan het gemotoriseerde verkeer kunnen deelnemen (met alle beperkingen van dien voor het zelfvertrouwen, het sociale en beroepsleven). <BR> In onderzoek werden zeven jongvolwassenen met ADHD vergeleken met normale controlepersonen wat betreft de rijvaardigheid. Ook werd de invloed van Ritalin op de rijvaardigheid bij de mensen met ADHD onderzocht. In dit onderzoek bleken ADHD-patiënten vergeleken met normaal meer ongelukken te hebben gehad, meer verkeersovertredingen te hebben begaan en - na inname van een nepmiddel of placebo - slechter te rijden tijdens een rijtest met een 'driving simulator'. De rijvaardigheid nam toe onder Ritalin. Deze uitkomst suggereert dat patiënten met ADHD voordeel kunnen hebben van behandeling met Ritalin tijdens deelname aan het verkeer. Het lijkt dan ook niet aannemelijk dat Ritalin de rijvaardigheid in negatieve zin be﮶loedt. Er is echter meer onderzoek nodig voordat de veiligheid van Ritalin in het verkeer definitief kan worden vastgesteld. <BR> Balans heeft, met hulp en steun van vele deskundigen, hierover een notitie geschreven voor de Minister van Verkeer en Waterstaat, met het verzoek de verouderde wetgeving ten spoedigste te veranderen.Vr. 31: Zijn personen met ADHD vaak hoogbegaafd? Antw. 31: Behalve voor de talloze problemen van volwassenen met ADHD wordt er tegenwoordig ook meer aandacht gevraagd voor de positieve aspecten van de stoornis. Dat is uiteraard verheugend, want niemand knapt op van alleen maar een rijtje negatieve kenmerken. In sommige populaire publicaties wordt dit echter te ver doorgetrokken. ADHD zou vaker voorkomen bij hoogbegaafden en personen met ADHD zouden meer dan gemiddeld creatief en inspirerend zijn. Uit onderzoek is dit tot nu toe echter nog niet naar voren gekomen. ADHD blijkt net zo vaak voor te komen bij hoogbegaafden als bij gemiddeld- en laagbegaafden.Vr. 32: Hoe zit het met ADHD in het verkeer? Antw. 32: Het is van belang te onderkennen welke risico?s ADHD voor deelname aan het verkeer met zich meebrengt. Uit onderzoek is namelijk bekend dat mensen met ADHD door gebrek aan overzicht, concentratieproblemen en impulsief gedrag meer kans hebben op verkeersongelukken. Adolescenten met ADHD hebben vier keer zo veel ongelukken als leeftijdgenoten zonder ADHD. Mensen met ADHD rijden vaker illegaal zonder rijbewijs, begaan meer snelheidsovertredingen en hebben vaker een rijbevoegdheidsontzegging gehad dan normaal. Bij ADHD is bovendien de kans op verslaving aan alcohol en/of drugs vergroot, waardoor de rijvaardigheid nog meer in het gedrang kan komen. <BR> Hierbij moet worden aangemerkt dat op dit moment de meerderheid van de volwassenen met ADHD niet is gediagnosticeerd en gewoon deelneemt aan het verkeer.Vr. 33: Hoe vertel ik het de werkgever? Antw. 33: Moet je de werkgever wel of niet vertellen dat je ADHD hebt? En zo ja, moet dat al in de proeftijd? En kom je dan nog wel in aanmerking voor promotie? Moet je het vertellen als er kritiek is op je functioneren, of in zo?n geval juist niet? Dit zijn moeilijke vragen waar geen algemeen antwoord op te geven is. Veel hangt af van de relatie met de werkgever en van zijn houding ten aanzien van problemen en klachten. De werkgever heeft formeel geen recht op informatie over de diagnose. Dat heeft alleen de bedrijfsarts, en dan nog alleen bij ziekte of disfunctioneren. Als er kritiek is op het functioneren kan het anders liggen dan kan het verstandig zijn aan te geven dat er problemen zijn met de concentratie of met overzicht houden en dat daarvoor reeds hulp wordt gezocht. Wellicht kan de werkgever helpen met een rustiger werkplek of hulp en steun bij het ordenen van de werkzaamheden. Het is niet verstandig om de diagnose ADHD uitsluitend als excuus voor mislukkingen aan te voeren dit geeft snel onbegrip en irritatie. Informatiefolders, boeken of materiaal van internet kunnen helpen de werkgever zo nodig te informeren over wat ADHD is, welke beperkingen het kan veroorzaken én welke oplossingen er zijn.* Veel gestelde vragen door bedrijven* Algemene informatie over klup.nl
Vr. 11: Hoe kun je een ADHD-kind het beste helpen? Antw. 11: Hoe kun je een ADHD-kind het beste helpen? Van primair belang is een uiterst consequente en gestructureerde opvoeding. Opdrachten moeten eenvoudig en duidelijk worden gegeven. Orde en regelmaat zijn bijna van levensbelang; zodra je daarvan afwijkt verliest het kind zijn rust en ‘grip’ op de dagelijkse activiteiten. Verder is het essentieel om vooral de positieve kanten en prestaties te stimuleren en belonen. Er gaat immers al zo vaak iets fout. Voorkomen moet worden dat je in een negatieve spiraal terechtkomt. Gedragstherapie kan enorm helpen. Er zijn zowel cursussen voor ouders als kinderen. Deze worden onder andere gegeven door Riaggs. Helaas bestaan hiervoor vaak lange wachtlijsten. Daarnaast kan medicatie een goed hulpmiddel zijn.Vr. 12: Wanneer is medicatie noodzakelijk? Antw. 12: Wanneer is medicatie noodzakelijk? Als een kind er zelf zoveel last van heeft, dat zijn leven daardoor ernstig verstoord raakt of het kind ongelukkig wordt, of wanneer de leerproblemen te groot worden. De drempel om op medicatie over te gaan is voor de meeste ouders èn kinderen erg hoog. Vaak wordt eerst jarenlang alles geprobeerd om er mee te leren leven.Vr. 13: Welke medicatie wordt het meest voorgeschreven? Antw. 13: Welke medicatie wordt het meest voorgeschreven? Ritalin en Clonidine. Het meest bekende is Ritalin®, een stimulerend middel dat bij ADHD’ers juist remmend werkt op het drukke gedrag. Daardoor kunnen ze zich beter concentreren. Ritalin® werkt binnen een half uur en is na twee tot drie uur weer uitgewerkt. Het geneest dus niet, maar bestrijdt alleen de symptomen. Aan het voorschrijven van medicatie dient een uitgebreid specialistisch onderzoek vooraf te gaan, dat meer behelst dan het meten van de lichaamslengte en het gewicht. In de praktijk gaat juist dat nogal eens mis. Een van de oorzaken hiervoor is dat er simpelweg te weinig kinderpsychiaters zijn. Patiënten komen dus vaak bij Riaggs terecht, of de huis- of kinderarts schrijft na een snelle ‘diagnose’ medicatie voor. Natuurlijk zijn er ook (huis)artsen die zeer goed ingevoerd zijn in de materie, maar niet elke medicus kan daarop bogen. Het blijft een specialisme. Bovendien moet medicatie idealiter samengaan met gedragstherapie.Vr. 14: Wat zijn de nadelen van Ritalin®? Antw. 14: Wat zijn de nadelen van Ritalin®? Ritalin®, stofnaam methylfenidaat, valt onder de Opiumwet, maar wordt verondersteld niet verslavend te zijn. Er is tenminste geen bewijs voor. Wel blijkt Ritalin® een aantal bijverschijnselen te vertonen, hoewel deze niet allemaal wetenschappelijk zijn vastgesteld. Een veel gesignaleerd bijverschijnsel is verlies van eetlust. Zo’n 80 procent van de kinderen die het medicijn slikken , heeft hier last van; 10 tot 15 procent verliest daardoor behoorlijk wat gewicht. Andere bijwerkingen zijn onder meer slapeloosheid, hoofdpijn, buikpijn, een droge mond, duizeligheid en depressie. Soms treedt een snellere hartslag op of kunnen tics ontstaan. Dat Ritalin® effectief is staat vast, maar over de gevolgen van het gebruik op langere termijn is nog weinig bekend. Er kleven dus inderdaad wel nadelen aan het gebruik , maar die vormen, zeker gezien de zeer positieve uitwering van het medicijn, geen belemmering om het middel voor te schrijven. Hierbij moet worden aangetekend dat daarnaast gedragstherapie onontbeerlijk is èn de medicatie na verloop van tijd ook weer moet worden afgebouwd. Een uitgebreid onderzoek door de Gezondheidsraad naar aanleiding van de ontstane onrust (is Ritalin wel zo verantwoord?) heeft eveneens uitgewezen dat Ritalin®als een veilig middel kan worden beschouwd.Vr. 15: Is het waar dat bijna elke ADHD’er Ritalin gebruikt? Antw. 15: Is het waar dat bijna elke ADHD’er Ritalin gebruikt? Volgens de gegevens van de Stichting Farmaceutische Kerngetallen gebruiken ruim 36.000 ADHD’ers Ritalin, waaronder 31.000 die jonger zijn dan 19 jaar. Naar schatting komen er elke maand zo’n duizend gebruikers bij. Ongeveer één op de drie jeugdige ADHD ‘ers zou nu Ritalin slikken. Dat is dus nog niet de helft.Vr. 16: Zijn er ook homeopatische of ander oplossingen? Antw. 16: Zijn er ook homeopatische of ander oplossingen? Ja, er zijn verschillende homeopatische middelen die met succes gebruikt worden door ADHD’ers. Een overzicht hiervan is niet te geven; voor een goed advies moet een homeopatische arts worden bezocht, die de medicatie altijd specifiek op de patiënt zal afstemmen. Zeer recent ontdekten Amerikaanse wetenschappers dat ook nicotine (pleisters) een verbluffend positieve uitwerking op ADHD’ers hebben. Nicotine vermindert onder meer angstgevoelens en verbetert de motorische functies, oplettendheid en reactiesnelheid. .De onderzoeken verkeren nog in een experimenteel stadium. Wel staat vast dat het aantal rokers onder (volwassen) ADHD’ers drie keer zo hoog is als onder de rest van de bevolking. Een soort van zelfmedicatie dus. Verder zijn er verschillende soorten (nieuwe) gedragstherapieën , maar die laten zich hier moeilijk samenvatten in een beknopt overzicht. In één van de komende nummers van J/M zullen we daar uitgebreider op terugkomen.Vr. 17: Welk type onderwijs is het meest geschikt voor een ADHD-kind? Antw. 17: Welk type onderwijs is het meest geschikt voor een ADHD-kind? Een ADHD’er is niet dom, maar heeft moeite om zich te concentreren. In het algemeen zijn kleine(re) groepen daarom het meest geschikt, om de logische reden dat een kind daarin minder snel wordt afgeleid en meer aandacht kan krijgen. Een adequate begeleiding door de leerkracht en eventueel remedial teaching zijn ook voorwaarden, al valt het in de huidige onderwijssituatie natuurlijk niet mee om dat te realiseren. Vaak hebben ADHD’ers problemen met de fijne motoriek of een houterige grove motoriek. Behalve remedial teaching kan ook fysiotherapie hier een goede ondersteuning bieden. Een algemeen advies voor een schooltype is nauwelijks te geven. Dat hangt onder andere af van de mate waarin een kind er ast van heeft. ADHD-leerlingen verschillen immers net zoveel van elkaar als andere kinderen. Per kind zal dus gewoon moeten worden bekeken welk soort onderwijs het best bij hem past. Pas als een kind in een ‘gewone’ nauwelijks te handhaven is - ook niet met behulp van medicatie - of heel veel moeite heeft om bij te blijven, wordt Speciaal Onderwijs een optie. Dan kan het hem weer helpen om verder te komen.Vr. 18: Wat zijn de sterke kanten van een ADHD’er ? Antw. 18: Wat zijn de sterke kanten van een ADHD’er ? ADHD’ers zijn vaak bijzonder creatief en kunnen zeer enthousiast, spontaan, open en energiek zijn. ADHD’ers die hun aandacht zeer lang op één onderwerp kunnen richten (hyperfocussen) zijn soms in staat om tot geniale ontdekkingen of oplossingen te komen. Einstein is hier een bekend voorbeeld van. Verder kunnen ze erg gevoelig en zorgzaam zijn en een goed inlevingsvermogen hebben.Vr. 19: Je vermoed... ADHD en dan? Antw. 19: Je vermoed... ADHD en dan? Belangrijk is om dan onderzoek te laten doen, dit kan ALLEEN door een adhd-specialist! Deze zijn te benaderen via de Regionale Specialisten van elke provincie. Wanneer u de Regionale Specialist van uw provincie belt, verwijst deze u door naar een ADHD-Specialist bij U in de buurt. De namen van de Regionale Specialisten van het 'Netwerk ADHD bij volwassenen' zijn: Groningen: mw. A. van Lammeren, psychiater Ac. Ziekenhuis Groningen Postbus 3001 9700 RB Groningen 050 - 3612008 Friesland: hr. M.N.A. Santana, psychiater GGZ Friesland Sixmastraat 1 8901 BS Leeuwarden 058 - 2848856 Drenthe: dhr. G.J. van Gelderen, vrijgevestigd psychiater, ADHD centrum Doevenkamp Doevenkamp 9a 9401 KN Assen 0592 - 309316 Overijssel: mw. P.J.M. van Wijngaarden, psychiater Verslavingskliniek Zwolle VK2 dr. van Thienenweg 8 8025 AL Zwolle 038 - 4540855 of 0572-369492 Gelderland: mw. C. Dokter, psychiater Riagg Oost Veluwe Stationsstraat 47a 7301 GC Apeldoorn 055 - 5262626 Noord-Brabant: hr. P.J.B. Carpentier, psychiater GGZ 's Hertogenbosch Postbus 70058 5201 DZ 's Hertogenbosch 073 - 6585111 Noord-Holland: A. Pull, arts/psychotherapeut De Geestgronden Schipholpoort 20 2034 MA Haarlem 023 - 5300500 Zuid-Holland: mw. L.E. Kalma, psychiater GGZ Delfland Reinier de Graafweg 7A 2625 AD Delft 015 - 2608776 Zeeland: hr. A.G. Kunst, psychiater Streekziekenhuis Walcheren Koudekerkseweg 88 4380 DD Vlissingen 0118 - 425245 Utrecht: mw N. Buitelaar, psychiater Riagg Stad Utrecht Tolsteegsingel 2a 3582 AC Utrecht 030 - 2587887 Limburg: dhr. J Cornelis, psychiater Psycho-Medisch Streekcentrum Vijverdal Maastricht 043 - 3685444 Vr. 20: Hoe herken je ADHD? Antw. 20: Hoe herken je ADHD? Van de hak op de tak... Rondrennen, de aandacht ergens niet bij kunnen houden, niet luisteren: het hoort bij kinderen. Ook volwassenen kunnen zich soms moeilijk concentreren, maken slordigheidsfouten of zitten onrustig te schuiven tijdens een vergadering. Maar bij sommige kinderen en volwassenen overheerst het gebrek aan concentratie en rust. Ze hebben moeite het dagelijks leven te organiseren en te plannen. Schoolprestaties en werk lijden hier ernstig onder. Ze hebben ook problemen in contacten met leeftijdgenoten en zijn thuis moeilijk hanteerbaar. Zulke kinderen en volwassenen lijden aan een aandachtstekortstoornis met hyperactviteit, vaak afgekort tot ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder, ook wel vertaald met Alle Dagen Heel Druk). Vroeger werd dit ook wel (niet helemaal juist) Minimal Brain Damage (MBD) genoemd. Let op: ADHD komt zowel bij kinderen als volwassenen voor !Vr. 21: Wat zijn de verschijnselen bij ADHD? Antw. 21: Wat zijn de verschijnselen bij ADHD? Een kind of volwassene kan ADHD hebben wanneer meerdere van onderstaande verschijnselen aanhoudend sterk aanwezig zijn, zowel thuis als op school of in sociale contacten. Aandachts- en concentratieproblemen Kinderen en volwassenen met ADHD zijn snel afgeleid. Elke prikkel - de telefoon, een kat in de tuin of een klasgenoot die zit te giechelen, maar ook de eigen fantasie en gedachtegang - laat hun aandacht afdwalen, waardoor ze vergeten waar ze mee bezig waren. Daardoor maken ze dingen niet af, beginnen om de haverklap aan iets anders en maken veel fouten. Verder kunnen kinderen en volwassenen met ADHD moeilijk luisteren en dingen onthouden, waardoor andere mensen het gevoel hebben nauwelijks contact met hen te krijgen. Ze vergeten afspraken en verjaardagen en raken spullen kwijt. Hyperactiviteit of overbeweeglijkheid Kinderen met ADHD wiebelen, draaien of friemelen voortdurend of tikken steeds met hun voet op de grond. Ze praten veel en druk en kunnen erg doordraven. Bij volwassenen met ADHD lijkt de hyperactiviteit op het oog vaak afgenomen. Van binnen voelen ze zich echter nog even onrustig als vroeger. Ze hebben geleerd de neiging tot bewegen te onderdrukken. Mensen met ADHD kunnen zich moeilijk ontspannen. Impulsiviteit Kinderen en volwassenen met ADHD handelen vóór ze denken. Ze doen onbezonnen dingen. Ze vallen mensen in de rede, flappen dingen eruit, geven antwoord voordat de vraag helemaal is gesteld en dringen voor zonder dit in de gaten te hebben. Overige verschijnselen heftige en onvoorspelbare emotionele uitbarstingen, bijvoorbeeld driftbuien en huilbuien. Dit komt ten dele door de ADHD, ten dele uit frustratie doordat veel dingen niet lukken. moeite onderscheid te maken tussen hoofd- en bijzaken. moeite sociale signalen op te vangen. weinig gevoel voor tijd hebben en moeilijk kunnen plannen. Dit uit zich bijvoorbeeld in te laat komen op afspraken en opdrachten niet op tijd afkrijgen. onhandigheid, houterigheid: vaak vallen en knoeien. Bijkomende klachten of problemen ADHD gaat bij meer dan de helft van de kinderen en volwassenen gepaard met andere psychische klachten, zoals depressie en angst- en dwangstoornissen. Bij kinderen komt de combinatie met leerproblemen, zoals dyslexie (leesblindheid), en agressief gedrag nogal eens voor. Volwassenen hebben soms ook een persoonlijkheidsstoornis, bijvoorbeeld borderline. ADHD kan verder samengaan met eet-, gok-, drugs- of alcoholverslaving.Vr. 22: Wat is ADD? Antw. 22: Wat is ADD? Verschillende vormen van ADHD Sommige kinderen en volwassenen met ADHD hebben wel grote problemen hun aandacht ergens bij te houden, maar zijn niet hyperactief. Ze zijn juist opvallend stil, dromerig en passief. Deze vorm van ADHD wordt ook wel ADD genoemd, attention deficit disorder. ADHD kan zich ook uiten in grote impulsiviteit en hyperactiviteit zonder aandachtsproblemen.Vr. 23: Wat zijn de Achtergronden bij ADHD? Antw. 23: Wat zijn de achtergronden bij ADHD? Achtergronden van ADHD ADHD ontstaat vóór het zevende jaar. Bij het ontstaan spelen biologische factoren een belangrijke rol. De verwerking van informatie uit de buitenwereld in de hersenen verloopt bij mensen met ADHD anders dan bij mensen zonder ADHD. Bij het onstaan hiervan is aanleg, met name erfelijkheid van groot belang: ADHD komt in bepaalde families vaker voor. Soms kan de aandoening het gevolg zijn van een hersenbeschadiging, bij de geboorte of door infectie of ernstig hoofdletsel. Verder kunnen persoonlijkheid en temperament de ADHD versterken: sommige mensen zijn ‘van nature’ impulsiever, opvliegender, beweeglijker of dromeriger dan anderen. Sociale factoren kunnen maken dat de ADHD tot uiting komt of verergert. Bijvoorbeeld spanningen tussen ouders, een chaotische opvoedingssituatie, veel afkeuring of pestgedrag op school.Vr. 24: Tips voor ouders van een kind met ADHD... Antw. 24: Tips voor ouders van een kind met ADHD... Zorg voor een duidelijke dagindeling, vaste regels en vaste plaatsen voor dingen in huis. Geef eenvoudige, korte opdrachten en regels. Geef uw kind complimenten voor goed gedrag en stimuleer leuke eigenschappen. Als uw kind ergens helemaal in opgaat, zoals een spannend computerspel, denk dan niet ‘hij kan het dus best, als hij maar wil...’. Dat is niet waar. Neem voldoende tijd voor uzelf, uw partner, uw andere kinderen en uw vrienden. Praat met de leerkrachten over de ADHD en de benadering van uw kind. Zoek meer informatie over ADHD, in bibliotheek, boekhandel of op internet.(lotgenotencontact) Zoek tijdig hulp.Vr. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Antw. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Door Dr Edward M. Hallowel en Dr John R. Ratey Vertaald door Sander J. Alkemade De behandeling van ADD begint met hoop. De meeste mensen die ontdekken dat ze ADD hebben, of het nu kinderen zijn of volwassenen, hebben geleden onder een hoop pijn. The emotionele beleving van ADD wordt overspoeld met schaamte, vernedering en zelf-kastijding. Tegen de tijd dat de diagnose ADD is gesteld, hebben veel mensen met ADD hun zelfvertrouwen verloren. Velen hebben verschillende therapeuten bezocht, zonder echt geholpen te zijn. Waardoor ze uiteindelijk alle hoop hebben verloren. De belangrijkste stap aan het begin van de behandeling is het opnieuw inprenten van hoop. Individuen met ADD kunnen zijn vergeten wat hun goed kanten zijn. Ze kunnen, ergens in het verleden, ieder vertrouwen hebben verloren in de mogelijkheid dat er eens iets wél goed zal uitpakken. Ze zitten vaak opgesloten in een soort hardnekkige vasthoudend patroon, waarbij alle theorie, behoorlijk veel veerkracht en inventiviteit ervoor moet zorgen dat ze hun hoofd boven water houden. Het is een tragisch verlies, het te snel opgeven van het leven. Maar veel mensen met ADD zien geen andere weg, dan voortdurend en herhaaldelijk falen. Hoop, is voor hun, het risico nemen om nogmaals tegen de vlakte gemept te worden. En toch, hebben deze mensen een enorme capaciteit om te hopen en te dromen. Meer nog dan de meeste mensen, hebben personen met ADD een fantastisch voorstellingsvermogen. Ze denken in het groot en ze dromen grote dromen. Ze kunnen de kleinste mogelijkheid aangrijpen en zich voorstellen hoe ze dit kunnen veranderen in een belangrijke doorbraak. Ze kunnen een toevallige ontmoeting kunne doen uitlopen op een geweldige avond uit. Ze floreren door hun dromen en ze hebben organisatorische methoden nodig om duidelijk te zijn en om ze op het goede spoor te houden. Maar zoals met de meeste dromers, gaan ze mank als de droom uit elkaar spat. Meestal als de diagnose ADD gesteld is, is dit uiteenspatten van dromen vaak genoeg gebeurd om ervoor te zorgen dat ze ervoor uitkijken om nog eens hoop te hebben. Het kleine kind houdt liever zijn mond, dan weer gepest te worden. De volwassene houdt liever zijn mond dicht dan het risico te lopen dat de zaken weer volledig in de soep lopen. De behandeling, moet dus beginnen met hoop. We verdelen de behandeling van ADD meestal in 5 basis gebieden: 1. Diagnose 2. Educatie 3. Structuur, ondersteuning en begeleiding 4. Verschillende vormen van psychotherapie 5. Medicatie In dit foldertje, zullen we een paar algemene principes aangeven, die los van de medicamenteuze benadering, op zowel de behandeling van kinderen alsook volwassenen met ADD van toepassing zijn. Een manier om de niet medicamenteuze behandeling van ADD te organiseren geschiedt via het geven van praktische suggesties of "tips" in de omgang. Vijftig van dergelijke tips staan hieronder weergegeven: (I) Inzicht en educatie. 1. Zorg dat je zeker bent van de diagnose. Zorg dat je werkt met een professional met een werkelijk begrip van ADD en die ervoor zorgt dat andere vergelijkbare of samenhangen de ziekten kunnen orden uitgesloten, zoals angststoornissen, depressie, schildklierproblemen, bipolaire stoornis, of obsessive-compulsive disorder. 2. School jezelf bij. Misschien is het allerbelangrijkste voor een goede behandeling wel, een goed begrip van de ziekte ADD. Lees boeken. Praat met deskundigen. Praat met andere volwassenen met ADD. Je bent dan in staat om je eigen behandeling op te stellen die past bij jouw specifieke versie van ADD. 3. Coaching. Het is handig voor je om een coach te hebben, iemand die dicht bij je staat, maar altijd met humor. Je coach kan je helpen om georganiseerd te blijven, ervoor zorgen dat je aan activiteiten blijft werken, je aanmoedigen of je helpen herinneren dat je weer aan het werk moet. Vriend, collega, of therapeut (het is mogelijk dat je partner je coach wordt, maar dit is wel riskant), een coach is iemand die ervoor zorgt dat zaken daadwerkelijk worden gedaan, je aanspoort zoals een trainer doet, je in de gaten houdt en meestal aan jouw kant staat. Een coach kan ongelooflijk behulpzaam zijn in de behandeling van ADD. 4. Aanmoediging. Volwassenen met ADD hebben grote hoeveelheden aanmoediging nodig. Dit is gedeeltelijk te wijten aan het feit dat ze enorme hoeveelheden zelfkritiek hebben, wat jaar in jaar uit alleen maar meer werd. Maar het gaat verder dan dat. Meer dan de doorsnee persoon, raakt de ADD volwassene de weg kwijt zonder aanmoediging en bloeit hij helemaal op als een kerstboom wanneer hij het wel krijgt. Vaak willen ze voor een ander werken volgens een patroon dat ze niet voor zichzelf zullen doen. Dit is niet "slecht", het is gewoon zo. Dit moet worden herkend en er moet gebruik van worden gemaakt. 5. Realiseer je wat ADD NIET is, bijvoorbeeld ruzie met je moeder. 6. Leid anderen op en betrek ze erbij. Net zoals het voor jou belangrijk is om je ziekte te begrijpen, zo geldt dat net zo goed, misschien zelfs wel meer voor de mensen in je omgeving. Familie, school, werk, vrienden. Zodra ze door hebben waar het om draait, begrijpen ze je beter en kunnen zelfs behulpzaam zijn. 7. Voel je niet meer schuldig over het feit dat je bezigheden zoekt met een grote mate van stimulatie. Begrijp dat je juist wordt aangetrokken tot sterk stimulerende situaties. Probeer ze alleen verstandig uit te zoeken en lig niet meer wakker over de "verkeerde" keuzen. 8. Luister naar de feedback van betrouwbare anderen. Volwassenen (en kinderen) met ADD zijn beruchte zelfobservanten. Ze gebruiken veel, van wat kan worden opgevat als ontkenning. 9. Overweeg om bij een supportgroep te gaan, of er zelf eentje op te richten. De meeste belangrijke informatie over ADD is helaas nog niet in de boeken terecht gekomen, maar blijft opgeslagen in de hoofden van mensen die ADD hebben. In een supportgroep kan deze informatie naar buiten komen. Bovendien bieden supportgroepen vaak precies de hulp die zo hard nodig is. 10. Probeer af te komen van alle negativiteit die zich door de jaren in je heeft opgebouwd, als je jaren door het leven bent gegaan, zonder te weten dat je ADD had. Een goede psychotherapeut kan hierbij behulpzaam zijn. 11. Voel je niet gebonden door conventionele carrière of conventionele manieren van omgaan met alles. Geef jezelf toestemming om jezelf te zijn. Stop met jezelf wijs te maken, dat je moet zijn zoals je altijd dacht dat je zou moeten zijn, dus bijvoorbeeld de model student, het georganiseerde staflid, en laat jezelf zijn zoals je bent. 12. Onthoudt, dat wat je hebt een neuropsychiatrische conditie is. Het is genetisch overgedragen. Het wordt veroorzaakt door biologie, door de manier waarop je hersenen 'bekabeld' zijn. Het is geen ziekte van de wil en ook geen moreel falen. Het wordt ook niet veroorzaakt door een zwakte in je karakter en ook geen onvermogen om volwassen te worden. De genezing kan dus ook niet worden gevonden in de kracht van de wil, ook niet in straf, niet in opoffering en ook niet in pijn. ONTHOUD DIT ALTIJD. Hoewel veel mensen dit toch proberen, zijn er velen met ADD die veel moeite hebben om te accepteren dat de ziekte zijn grondslag vindt in biologie, in plaats van in het karakter. 13. Probeer anderen te helpen, die ADD hebben. Je leert er namelijk een hoop van over de ziekte en haar verloop, en je bovendien voel je jezelf er beter door. (II) Beter Presteren. 14. Externe structuur. Structuur is de fundering in de non-medicamenteuze behandeling van kinderen met ADD. en waarschijnlijk geldt dit net zo voor volwassenen. Vervelend om op te stellen, maar eenmaal geïnstalleerd werkt structuur als de muren van de baan rond de bobslee. Ze zorgen ervoor dat je als een raket naar beneden kan en niet uit de baan vliegt. Maak frequent gebruik van : - lijsten - kleur codering - reminders/herinneringen aan iets - briefjes/notities voor jezelf - rituelen - archieven 15. Kleur codering. Zoals hierboven al genoemd, verdient kleurcodering extra aandacht. Veel mensen met ADD zijn visueel georiënteerd. Doe hier je voordeel mee, door zaken te herinneren middels kleuren: Archieven, memo's, brieven, teksten, roosters etc. Bijna alles wat je normaal in zwarte letters op wit papier zet, kan beter worden herinnerd, vastgehouden en daardoor stimulerender werken. door het gebruik van kleur. 16. Gebruik pizzazz (zelfs Kramers woordenboek laat het hier afweten, een snickers voor degene die het weet :-) Rekening houdend met tip #15, probeer je omgeving zo stimulerend mogelijk in te richten, zonder dat je overloopt. 17. Richt je omgeving in op beloning in plaats van dat je constant wordt gedemotiveerd. Om te begrijpen hoe een demotiverende omgeving eruit ziet, hoeven veel ADD volwassen maar terug te denken aan hun (middelbare) schooltijd. Nu je de vrijheid hebt van een volwassene, kun je het leven zo inrichten, dat je niet steeds wordt herinnerd aan je tekortkomingen en grenzen. 18. Houdt er rekening mee en accepteer dat X % van de projecten waar je mee bezig gaat, relaties die je hebt en verplichtingen ongetwijfeld volledig de mist in gaan. 19. Omhels uitdagingen. ADD mensen worden gedreven door uitdagingen. Zolang je weet dat er niet van alles iets terecht komt, en je niet te perfectionistisch wordt of vaag, lukt het je om een heleboel dingen wel goed te doen en blijf je uit de problemen. 20. Stel deadlines. Dus data (en niet datums) waarop iets persé gedaan moet zijn. 21. Breek grote klussen in kleine klusjes op. Verbind deadlines aan de kleinere klusjes. Dan zal namelijk, als was het tovenarij, de grote taak als vanzelf gedaan worden. Dit is één van de meest simpele en effectieve methoden van alle organisatorische methoden. Vaak kan een grote klus gevoelsmatig een overweldigend effect hebben op iemand met ADD. Alleen de gedachte al om eraan te gaan werken, kan er voor zorgen dat er niet eens aan begonnen wordt. Aan de andere kant, als een grote klus in kleinere klusjes wordt opgebroken, blijkt het vaak erg makkelijk om die uit te voeren. 22. Stel prioriteiten. Voorkom uitstellen. Als het druk wordt, verliest een persoon met ADD het perspectief: Het betalen van een parkeerboete kan net zo moeilijk worden als proberen de brand te blussen die in je prullenbak is ontstaan. Stel prioriteiten. Haal een keer diep adem. Doe de belangrijkste dingen eerst. Uitstellen, is éen van de basishandelingen van mensen met ADD. Je moet jezelf veel discipline opleggen om dit aan te zien komen en waar mogelijk uit de weg te gaan. 23. Accepteer dat je bang bent voor het feit dat zaken goed gaan. Accepteer scherpe kantjes als dingen te makkelijk gaan. Of als er eens geen conflict is. Maak dingen ook niet mooier dan ze zijn, om ze stimulerender te maken. 24. Probeer uit te vinden, waar en onder welke omstandigheden je het beste werkt: In een luidruchtige kamer, in de trein, ingepakt in drie dekens, luisterend naar muziek, whatever (is best een nederlands woord SJA). Kinderen en volwassenen met ADD presteren vaak het best onder nogal vreemde omstandigheden. Laat jezelf werken onder de omstandigheden waarbij je het best presteert. 25. Weet, dat het prima is om twee dingen tegelijk te doen: Dus met iemand praten en ondertussen breien, Stevig nadenken terwijl je onder de douche staat, of een stukje gaan hardlopen terwijl je een vergadering voorbereidt. Vaak moeten mensen met ADD meerdere dingen tegelijk doen, om überhaupt iets af te ronden. 26. Doe iets waar je goed in bent. Wederom, als het je makkelijk lijkt af te gaan, prima. Er is geen enkele regel die bepaalt dat je alleen maar dingen moet doen die je niet goed kan. 27. Hou ruimte vrij tussen afspraken om je gedachten even op een rijtje te zetten. Overgangen zijn moeilijk voor ADD'ers en mini-pauzes kunnen de overgang vergemakkelijken. 28. Hou een notitieboekje bij de hand, in de auto, naast je bed of in je jas. Je weet namelijk nooit wanneer je een goed idee krijgt en ook niet wanneer je iets moet onthouden. 29. Lees met een pen in je hand. Niet alleen om dingen te onderstrepen of in de kantlijn te schrijven, maar ook voor de onvermijdelijke stroom van andere gedachten die opkomen tijdens het lezen. (III) Omgaan met stemmingen. 30. Plan een structurele "uitblaastijd" in. Maak iedere week wat tijd vrij om gewoon even niets te doen en alles te laten vallen. Wat je ook wil doen : Jezelf bombarderen onder harde muziek, naar de racebaan gaan, een feest(maal) houden. Kies een activiteit waar je jezelf af en toe helemaal in kan verliezen. 31. Laadt regelmatig je eigen batterijen weer op. Samenhangend met # 30 , hebben mensen met ADD, dagelijks een paar momenten nodig om wat tijd te verspillen, zonder dat ze zich schuldig voelen. Een manier om deze tijd zonder schuldgevoel door te komen, is door het opladen van je batterijen te noemen. Doe een dutje. Kijk tv, mediteer. Iets rustig. Relaxend. Ontspannen. 32. Kies "goede" behulpzame verslavingen, zoals bijvoorbeeld sport. Veel volwassenen met ADD hebben een aanleg voor verslavend of dwangmatig gedrag in hun persoonlijkheid, in de zin dat ze altijd wel ergens aan verslaafd zijn. Zorg dat dit iets is waar je beter van wordt. 33. Begrijp stemmingswisselingen en leer hier mee omgaan. Begrijp dat je stemmingen doorlopend kunnen veranderen, ongeacht wat er in de wereld gebeurt. Verspil geen tijd met je af te vragen waar de stemmingswisseling vandaan komt en zoek ook niemand om de schuld te geven. Richt jezelf liever op leren accepteren dat je een slechte bui hebt, wetende dat het wel weer over gaat, en zoek manieren om het sneller te laten overgaan. Verandering van handelingen, bijvoorbeeld deelnemen aan een nieuwe activiteit (liefst interactief, dus niet kijken naar zwemmen, maar het zelf gaan doen), maar een gesprek houden met een vriend of gaan tennissen of een boek lezen, helpt enorm om over de stemming heen te komen. 34. Hou er rekening mee dat de volgende cyclus veel voorkomt bij volwassen met ADD: - Iets "prikkelt" je psychologisch systeem, een verandering of een overgang, een teleurstelling of zelfs een succes. Het voorgaande kan behoorlijk triviaal zijn. - Deze "prikkeling" wordt gevolgd door een mini-paniek, met een opeens optredend verlies van perspectief, de wereld wordt op zijn kop gezet. - Je probeert om te gaan met deze paniek door je vaak obsessief en volhardend te richten op één aspect van de situatie. Dit kan een uur duren, of een dag of zelfs een paar maanden. 35. Leg scenario's/plannen klaar tegen de onvermijdelijke verveling. Maak een lijst van vrienden die je dan belt. Houdt een paar video's bij de hand die je altijd boeien en ervoor zorgen dat je helemaal wordt afgeleid. Zorg dat je makkelijk kan gaan sporten. Zorg dat je een bokszak of kussen bij de hand hebt om tegenaan te meppen als je extra veel kwade energie in je hebt. Bereidt een paar peptalks voor die je tegen jezelf kan houden zoals "Je bent dit al eens vaker tegengekomen, dit is gewoon de ADD-blues (ADD-dip), het zal snel weer over zijn, Alles gaat verder goed." 36. Verwacht depressie na succes. In het algemeen klagen mensen met ADD erover dat ze na een succes paradoxaal genoeg depressief worden. Dit komt omdat de enorme stimulatie van het achternajagen of verkrijgen van een doel, of de voorbereiding is verdwenen. De klus is geklaard. Of hij nou wint of verliest, iemand met ADD mist het probleem, de enorme stimulatie en voelt zich depressief. 37. Leer symbolen, slogans, gezegden als ezelsbruggetjes bij het adresseren van tegenvallers, fouten, missers, vergeten afspraken of stemmingswisselingen, die ervoor zorgen dat je de zaken snel weer in het juiste perspectief ziet. Dus als je linksaf slaat in plaats van rechtsaf waardoor de hele groep een omweg maakt van 20 minuten, zeg dan gewoon "Oh, daar gaat mijn ADD weer", Dan dat je een zes uur durende ruzie krijgt over het feit dat je onbewust probeert de hele trip te saboteren. Dit is geen excuus. Je blijft nog steeds verantwoordelijk voor je daden, maar het is goed om te weten waar je daden vandaan komen en waarvan niet. 38. Gebruik "time-outs" zoals bij kinderen. Als je overstuur bent of overgestimuleerd, neem dan een time-out. Ga even weg. Ontspan jezelf. 39. Leer opkomen voor jezelf. Volwassenen met ADD zijn er zo aan gewend om te worden bekritiseerd, dat ze onnodig veel in de verdediging springen als ze voor zichzelf willen opkomen. Probeer af te stappen van die verdedigende houding. 40. Voorkom voortijdige beëindiging van een project, een ruzie, een deal, een afspraak of een gesprek. Probeer niet gelijk alles af te kappen, ook al jeuken je handen om dat toch te doen. 41. Probeer succesvolle momenten te verlengen en te onthouden. Ook over langere tijd. Je moet jezelf hier bewust en expres in trainen, omdat je het anders weer net zo snel vergeet. 42. Onthoud dat ADD er meestal ook voor zorgt dat je overmatige interesse en aandacht (HYPERFOCUS) besteedt aan iets. Deze overmatige aandacht kan zowel constructief als destructief werken. Kijk uit voor het destructieve gebruik: De aanleg om obsessief en vastgebeten vast te houden aan één of ander ingebeeld probleem, zonder het los te kunnen laten. 43. Sport veel en vaak. Je moet dit in je leven opnemen en erin houden. Sport is zonder meer eén van de beste behandelingen van ADD. Het helpt om agressie en overmatige energie op een positieve manier kwijt te raken. Het zorgt ook voor ruis-onderdrukking in je geest, het stimuleert je hormonale en neurochemische systeem op een natuurlijke, therapeutische manier en het ontspant en kalmeert je lichaam. Als je dat allemaal optelt bij de algemeen bekende gezondheidsredenen om aan sport te doen, dan zie je hoe belangrijk dit punt is. Maak er iets leuks van, zodat je er langere tijd mee bezig kan blijven, zo niet de rest van je hele leven. 44. Maak een goede keuze uit de mensen waarmee je omgaat. Het valt op hoezeer een ADD volwassene kan opbloeien door de keuze voor een specifiek maatje. 45. Leer te lachen om jezelf en anderen, met betrekking tot je symptomen, aangaande je vergeetachtigheid, je onvermogen om op tijd te letten, je tactloosheid of je impulsiviteit, of wat dan ook. Als je namelijk ontspannen genoeg bent om de lol van dit alles in te zien, dan zullen anderen je veel meer vergeven. 46. Plan activiteiten met vrienden. Houd je echt aan deze geplande activiteiten. Het is essentieel dat je verbonden blijft met andere mensen. 47. Zoek groepen en wordt er lid van, als je merkt dat mensen je mogen, waarderen, begrijpen of blij zijn dat je er bent. 48. Tegenovergesteld aan 47. Blijf niet te lang hangen bij groepen waarvan je de indruk hebt dat ze je niet waarderen, of begrijpen. 49. Deel complimenten uit, let op andere mensen. In het algemeen, leer sociale vaardigheden, zoals bijvoorbeeld van je coach. 50. Stel sociale deadlines.Vr. 26: Wat zijn de verschillen tussen ADHD en Bordeline? Antw. 26: Verschillende benadering bij ADHD en Borderline We weten inmiddels dan ADHD vaak verward wordt met Borderline, omdat beide stoornissen hoog scoren op dezelfde diagnostische criteria. Een specifieke ADHD-test, waardoor het onderscheid kan worden gemaakt, bestaat helaas nog niet. Toch zijn er een aantal punten die ikzelf onder de aandacht wil brengen: kenmerken waaraan zowel een ADHD'er als een Borderliner voldoen, maar beiden met een compleet andere motivatie. Kun je onderscheid maken tussen impulsiviteit bij mensen met ADHD en Borderline? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline is impulsief gedrag zelf-destructief. Impulsief gedrag wordt vertoond om depressieve klachten te verlichten. 2. Bij ADHD behelst impulsiviteit schijnbaar alles. ADHD'ers hebben altijd moeite zich te concentreren op een bezigheid, of zij zich nu goed of depressief voelen. Hoe zit het met de relatieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline komen veel relatieproblemen voort uit verlatingsangst. Veel Borderliners hebben een kindertijdverleden waarin zij aan hun lot zijn overgelaten. Zij hebben op jonge leeftijd niet geleerd zich te hechten aan iemand, en dit probleem duurt voort wanneer zij volwassen zijn. Borderliners kenmerken zich door aantrekken en afstoten. 2. Bij ADHD komen veel relatieproblemen voort uit het feit dat zij buitensporige stemmingswisselingen hebben. Wanneer zij "up" zijn (en dat kan door de eenvoudigste dingen veroorzaakt worden), zijn zij geanimeerd gezelschap, maar wanneer zij even later "down" zijn (ook door de meest triviale dingen) willen zij het liefst met rust gelaten worden of juist vermaakt worden. Het vergt heel veel van een partner om te gaan met de onvoorspelbaarheid van een ADHD'er. Wat is het verschil in concentratieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Een Borderliner kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "leeg" voelt. 2. Een ADHD'er kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "overvol" voelt, overspoeld door een stroom aan andere gedachten en prikkels. Ik denkt dat een onbehandelde ADHD een belangrijke oorzaak is van Borderline. ADHD kan heel "goed" samengaan met Borderline. Symptomen die geassocieerd worden met Borderline, zoals "het niet in staat zijn dingen af te maken", zijn bijvoorbeeld typische ADHD-symptomen!!! In een later stadium zal ik hier uitgebreider aandacht aan besteden.Vr. 27: Is ADHD een "modediagnose"? Antw. 27: De diagnose ADHD bestaat al meer dan 40 jaar, onder deze en andere namen (waaronder Minimal Brain Damage, MBD). De eerste rapportage over de effecten van amfetamine-achtige stoffen bij drukke kinderen dateert zelfs al van 1937! Deze lange geschiedenis lijkt niet zo modegevoelig. <BR> De laatste twintig jaar is veel wetenschappelijk onderzoek naar ADHD bij kinderen gedaan, waardoor veel meer duidelijk is geworden over de oorzaken, de hersenfunctiestoornissen en effectieve behandelingen. <BR><BR> Deze kennis dringt de laatste tijd via de media ook door tot het grote publiek. Hierdoor melden zich veel kinderen en volwassenen voor hulp omdat ze zichzelf herkennen in het beeld. <BR> Dit betekent niet dat ADHD opeens méér voorkomt of per se vaker dan reëel is wordt gediagnosticeerd. Er lijkt veeleer sprake van een inhaalslag. Op termijn zal ADHD een gewone diagnose worden, waarvan bekend is wat het is en dat behandeling mogelijk is. <BR> Overigens lijkt de kans op zowel overdiagnostiek als onderdiagnostiek van ADHD juist nu wel het grootst, nu hulpverleners nog niet allemaal voldoende zijn bijgeschoold om op de juiste wijze te diagnosticeren. Hopelijk zal nascholing van hulpverleners dit probleem op den duur oplossen.Vr. 28: Kan ADHD ook worden behandeld zonder medicijnen? Antw. 28: De meeste mensen stellen deze vraag als de diagnose wordt gesteld. Bijna niemand wil medicijnen gebruiken. Het maakt dat men dagelijks wordt herinnerd aan het feit dat er iets hapert in het hoofd. Medicijnen gebruiken is voor veel mensen in het begin moeilijk, het kost tijd om te accepteren dat medicatie nodig is. Anderzijds veroorzaakt ADHD soms zoveel last voor het dagelijks functioneren dat nauwelijks met medicijnen kan worden gewacht. Men hoopt en verwacht dan soms een wonder. Soms is het ook wonderlijk om te zien hoe iemand opknapt met de toename van controle over het eigen gedrag. Meestal echter is het na behandeling met medicijnen hard werken om de puinhoop te overzien, te aanvaarden en (met hulp) te gaan aanpakken. Medicatie is dus slechts het begin van de behandeling, maar wel een belangrijk begin. <BR> De diagnose ADHD is voor veel mensen een keerpunt. Het feit dat de problemen in een ander licht worden gesteld is vaak al een enorme opluchting. Veelgehoorde opmerkingen zijn: De dingen vallen op hun plaats of Ik kan het nu een plek geven. Men hoeft zichzelf niet meer steeds de schuld te geven van mislukkingen. Sommigen geeft dit zoveel energie dat ze denken geen medicijnen nodig te hebben. Hoewel niet is uit te sluiten dat dit voor enkelen opgaat, is niet onderzocht hoe het deze mensen na verloop van tijd vergaat. Op basis van het levenslange patroon van klachten en disfunctioneren valt eigenlijk niet te verwachten dat met alleen een verklaring voor de klachten (de diagnose) alle problemen zijn op te lossen. <BR> Behandeling met alleen coaching, begeleiding bij de planning van huishouden en werk, is op zich mogelijk. Maar omdat de kernsymptomen van ADHD niet veranderen, blijft men dan langer afhankelijk van de hulp van anderen. Het probleem bij ADHD is immers dat geleerde vaardigheden niet goed beklijven of dat oude gewoonten na verloop van tijd weer de kop op steken. De enorme energie die het kost om de controle te handhaven is niet langdurig op te brengen. Het zelf op tijd aan afspraken denken, vooruit denken, niet uitstellen, zijn zaken die niemand kan overnemen. Deze hersenfuncties worden direct door Ritalin bebloed. <BR> Men weet eigenlijk niet wat het is om overzicht te hebben over eigen plannen, geld en tijd. Daarom wordt geadviseerd in elk geval een behandeling met Ritalin te proberen, om daarna te beoordelen of de voordelen tegen de nadelen opwegen. <BR> De ervaring leert dat behandeling zonder medicijnen minder, en minder snel, resultaat oplevert. Het ordenen, het organiseren, het maken van keuzes blijft chaotisch. De behandeling zelf komt hierdoor vaak al niet goed van de grond, bijvoorbeeld omdat de afspraken niet goed in de agenda staan of omdat men vergeet in de agenda te kijken. Van dergelijke simpele problemen hangt het beginnen met de behandeling al af, laat staan het volhouden.Vr. 29: Hoe ziet de toekomst er uit van iemand met ADHD die pas als volwassene is gediagnosticeerd? Antw. 29: Deze vraag suggereert dat een diagnose op volwassen leeftijd slechter is voor de toekomst dan een diagnose op jongere leeftijd. Dat lijkt logisch, maar in feite is dat niet bekend. De prognose of het beloop blijkt afhankelijk van veel meer factoren dan alleen de ADHD en de eventuele behandeling. Voor de prognose blijken de bijkomende stoornissen (zoals depressies, angsten, gedragsstoornissen, alcohol- en drugsmisbruik) en de sociale omgeving thuis (bijvoorbeeld gescheiden ouders of ouders met psychische problemen) een grote rol te spelen. Daarbij moet in aanmerking worden genomen dat ADHD alleen, zonder bijkomende problemen, vrij zeldzaam is. Vr. 30: Hoe zit het met Ritalin in het verkeer? Antw. 30: Wie rijexamen wil doen, heeft daarvoor een geschiktheidsverklaring nodig. Sinds begin 2001 wordt zo'n verklaring steeds vaker geweigerd aan volwassenen met ADHD die Ritalin gebruiken. Soms alleen voor het behalen van het zogenaamd 'groot rijbewijs' (categorie C), maar steeds vaker ook voor het behalen van het A- of B-rijbewijs (voor het besturen van een motor of personenauto). Die weigering wordt dan gebaseerd op het feit dat Ritalin behoort tot de groep van de amfetaminen (stimulantia) en onder de opiumwet valt. Het CBR beroept zich daarbij op hoofdstuk 2.2 van de 'Regeling eisen geschiktheid', waarin staat dat behandeling met stimulantia iemand ongeschikt maakt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer: "De werkzaamheid en bijwerkingen van deze middelen op lange termijn zijn doorgaans niet goed te voorspellen. Het gaat daarbij om veranderingen in stemming of gedrag, zoals ernstige vormen van depressie of vermoeidheid. Behandeling met deze middelen maakt iemand daarom ongeschikt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer." <BR> Zowel de artsen bij het CBR als veel deskundigen op het gebied van ADHD erkennen dat hier sprake is van verouderde inzichten. Iemand met ADHD is immers juist beter geconcentreerd mét dan zonder Ritalin. Intussen zitten jongeren en volwassenen met ADHD met de frustratie dat ze óf met hun medicatie moeten stoppen om te mogen rijden, óf in de verleiding komen onjuiste gegevens in te vullen óf niet aan het gemotoriseerde verkeer kunnen deelnemen (met alle beperkingen van dien voor het zelfvertrouwen, het sociale en beroepsleven). <BR> In onderzoek werden zeven jongvolwassenen met ADHD vergeleken met normale controlepersonen wat betreft de rijvaardigheid. Ook werd de invloed van Ritalin op de rijvaardigheid bij de mensen met ADHD onderzocht. In dit onderzoek bleken ADHD-patiënten vergeleken met normaal meer ongelukken te hebben gehad, meer verkeersovertredingen te hebben begaan en - na inname van een nepmiddel of placebo - slechter te rijden tijdens een rijtest met een 'driving simulator'. De rijvaardigheid nam toe onder Ritalin. Deze uitkomst suggereert dat patiënten met ADHD voordeel kunnen hebben van behandeling met Ritalin tijdens deelname aan het verkeer. Het lijkt dan ook niet aannemelijk dat Ritalin de rijvaardigheid in negatieve zin be﮶loedt. Er is echter meer onderzoek nodig voordat de veiligheid van Ritalin in het verkeer definitief kan worden vastgesteld. <BR> Balans heeft, met hulp en steun van vele deskundigen, hierover een notitie geschreven voor de Minister van Verkeer en Waterstaat, met het verzoek de verouderde wetgeving ten spoedigste te veranderen.Vr. 31: Zijn personen met ADHD vaak hoogbegaafd? Antw. 31: Behalve voor de talloze problemen van volwassenen met ADHD wordt er tegenwoordig ook meer aandacht gevraagd voor de positieve aspecten van de stoornis. Dat is uiteraard verheugend, want niemand knapt op van alleen maar een rijtje negatieve kenmerken. In sommige populaire publicaties wordt dit echter te ver doorgetrokken. ADHD zou vaker voorkomen bij hoogbegaafden en personen met ADHD zouden meer dan gemiddeld creatief en inspirerend zijn. Uit onderzoek is dit tot nu toe echter nog niet naar voren gekomen. ADHD blijkt net zo vaak voor te komen bij hoogbegaafden als bij gemiddeld- en laagbegaafden.Vr. 32: Hoe zit het met ADHD in het verkeer? Antw. 32: Het is van belang te onderkennen welke risico?s ADHD voor deelname aan het verkeer met zich meebrengt. Uit onderzoek is namelijk bekend dat mensen met ADHD door gebrek aan overzicht, concentratieproblemen en impulsief gedrag meer kans hebben op verkeersongelukken. Adolescenten met ADHD hebben vier keer zo veel ongelukken als leeftijdgenoten zonder ADHD. Mensen met ADHD rijden vaker illegaal zonder rijbewijs, begaan meer snelheidsovertredingen en hebben vaker een rijbevoegdheidsontzegging gehad dan normaal. Bij ADHD is bovendien de kans op verslaving aan alcohol en/of drugs vergroot, waardoor de rijvaardigheid nog meer in het gedrang kan komen. <BR> Hierbij moet worden aangemerkt dat op dit moment de meerderheid van de volwassenen met ADHD niet is gediagnosticeerd en gewoon deelneemt aan het verkeer.Vr. 33: Hoe vertel ik het de werkgever? Antw. 33: Moet je de werkgever wel of niet vertellen dat je ADHD hebt? En zo ja, moet dat al in de proeftijd? En kom je dan nog wel in aanmerking voor promotie? Moet je het vertellen als er kritiek is op je functioneren, of in zo?n geval juist niet? Dit zijn moeilijke vragen waar geen algemeen antwoord op te geven is. Veel hangt af van de relatie met de werkgever en van zijn houding ten aanzien van problemen en klachten. De werkgever heeft formeel geen recht op informatie over de diagnose. Dat heeft alleen de bedrijfsarts, en dan nog alleen bij ziekte of disfunctioneren. Als er kritiek is op het functioneren kan het anders liggen dan kan het verstandig zijn aan te geven dat er problemen zijn met de concentratie of met overzicht houden en dat daarvoor reeds hulp wordt gezocht. Wellicht kan de werkgever helpen met een rustiger werkplek of hulp en steun bij het ordenen van de werkzaamheden. Het is niet verstandig om de diagnose ADHD uitsluitend als excuus voor mislukkingen aan te voeren dit geeft snel onbegrip en irritatie. Informatiefolders, boeken of materiaal van internet kunnen helpen de werkgever zo nodig te informeren over wat ADHD is, welke beperkingen het kan veroorzaken én welke oplossingen er zijn.* Veel gestelde vragen door bedrijven* Algemene informatie over klup.nl
Vr. 12: Wanneer is medicatie noodzakelijk? Antw. 12: Wanneer is medicatie noodzakelijk? Als een kind er zelf zoveel last van heeft, dat zijn leven daardoor ernstig verstoord raakt of het kind ongelukkig wordt, of wanneer de leerproblemen te groot worden. De drempel om op medicatie over te gaan is voor de meeste ouders èn kinderen erg hoog. Vaak wordt eerst jarenlang alles geprobeerd om er mee te leren leven.Vr. 13: Welke medicatie wordt het meest voorgeschreven? Antw. 13: Welke medicatie wordt het meest voorgeschreven? Ritalin en Clonidine. Het meest bekende is Ritalin®, een stimulerend middel dat bij ADHD’ers juist remmend werkt op het drukke gedrag. Daardoor kunnen ze zich beter concentreren. Ritalin® werkt binnen een half uur en is na twee tot drie uur weer uitgewerkt. Het geneest dus niet, maar bestrijdt alleen de symptomen. Aan het voorschrijven van medicatie dient een uitgebreid specialistisch onderzoek vooraf te gaan, dat meer behelst dan het meten van de lichaamslengte en het gewicht. In de praktijk gaat juist dat nogal eens mis. Een van de oorzaken hiervoor is dat er simpelweg te weinig kinderpsychiaters zijn. Patiënten komen dus vaak bij Riaggs terecht, of de huis- of kinderarts schrijft na een snelle ‘diagnose’ medicatie voor. Natuurlijk zijn er ook (huis)artsen die zeer goed ingevoerd zijn in de materie, maar niet elke medicus kan daarop bogen. Het blijft een specialisme. Bovendien moet medicatie idealiter samengaan met gedragstherapie.Vr. 14: Wat zijn de nadelen van Ritalin®? Antw. 14: Wat zijn de nadelen van Ritalin®? Ritalin®, stofnaam methylfenidaat, valt onder de Opiumwet, maar wordt verondersteld niet verslavend te zijn. Er is tenminste geen bewijs voor. Wel blijkt Ritalin® een aantal bijverschijnselen te vertonen, hoewel deze niet allemaal wetenschappelijk zijn vastgesteld. Een veel gesignaleerd bijverschijnsel is verlies van eetlust. Zo’n 80 procent van de kinderen die het medicijn slikken , heeft hier last van; 10 tot 15 procent verliest daardoor behoorlijk wat gewicht. Andere bijwerkingen zijn onder meer slapeloosheid, hoofdpijn, buikpijn, een droge mond, duizeligheid en depressie. Soms treedt een snellere hartslag op of kunnen tics ontstaan. Dat Ritalin® effectief is staat vast, maar over de gevolgen van het gebruik op langere termijn is nog weinig bekend. Er kleven dus inderdaad wel nadelen aan het gebruik , maar die vormen, zeker gezien de zeer positieve uitwering van het medicijn, geen belemmering om het middel voor te schrijven. Hierbij moet worden aangetekend dat daarnaast gedragstherapie onontbeerlijk is èn de medicatie na verloop van tijd ook weer moet worden afgebouwd. Een uitgebreid onderzoek door de Gezondheidsraad naar aanleiding van de ontstane onrust (is Ritalin wel zo verantwoord?) heeft eveneens uitgewezen dat Ritalin®als een veilig middel kan worden beschouwd.Vr. 15: Is het waar dat bijna elke ADHD’er Ritalin gebruikt? Antw. 15: Is het waar dat bijna elke ADHD’er Ritalin gebruikt? Volgens de gegevens van de Stichting Farmaceutische Kerngetallen gebruiken ruim 36.000 ADHD’ers Ritalin, waaronder 31.000 die jonger zijn dan 19 jaar. Naar schatting komen er elke maand zo’n duizend gebruikers bij. Ongeveer één op de drie jeugdige ADHD ‘ers zou nu Ritalin slikken. Dat is dus nog niet de helft.Vr. 16: Zijn er ook homeopatische of ander oplossingen? Antw. 16: Zijn er ook homeopatische of ander oplossingen? Ja, er zijn verschillende homeopatische middelen die met succes gebruikt worden door ADHD’ers. Een overzicht hiervan is niet te geven; voor een goed advies moet een homeopatische arts worden bezocht, die de medicatie altijd specifiek op de patiënt zal afstemmen. Zeer recent ontdekten Amerikaanse wetenschappers dat ook nicotine (pleisters) een verbluffend positieve uitwerking op ADHD’ers hebben. Nicotine vermindert onder meer angstgevoelens en verbetert de motorische functies, oplettendheid en reactiesnelheid. .De onderzoeken verkeren nog in een experimenteel stadium. Wel staat vast dat het aantal rokers onder (volwassen) ADHD’ers drie keer zo hoog is als onder de rest van de bevolking. Een soort van zelfmedicatie dus. Verder zijn er verschillende soorten (nieuwe) gedragstherapieën , maar die laten zich hier moeilijk samenvatten in een beknopt overzicht. In één van de komende nummers van J/M zullen we daar uitgebreider op terugkomen.Vr. 17: Welk type onderwijs is het meest geschikt voor een ADHD-kind? Antw. 17: Welk type onderwijs is het meest geschikt voor een ADHD-kind? Een ADHD’er is niet dom, maar heeft moeite om zich te concentreren. In het algemeen zijn kleine(re) groepen daarom het meest geschikt, om de logische reden dat een kind daarin minder snel wordt afgeleid en meer aandacht kan krijgen. Een adequate begeleiding door de leerkracht en eventueel remedial teaching zijn ook voorwaarden, al valt het in de huidige onderwijssituatie natuurlijk niet mee om dat te realiseren. Vaak hebben ADHD’ers problemen met de fijne motoriek of een houterige grove motoriek. Behalve remedial teaching kan ook fysiotherapie hier een goede ondersteuning bieden. Een algemeen advies voor een schooltype is nauwelijks te geven. Dat hangt onder andere af van de mate waarin een kind er ast van heeft. ADHD-leerlingen verschillen immers net zoveel van elkaar als andere kinderen. Per kind zal dus gewoon moeten worden bekeken welk soort onderwijs het best bij hem past. Pas als een kind in een ‘gewone’ nauwelijks te handhaven is - ook niet met behulp van medicatie - of heel veel moeite heeft om bij te blijven, wordt Speciaal Onderwijs een optie. Dan kan het hem weer helpen om verder te komen.Vr. 18: Wat zijn de sterke kanten van een ADHD’er ? Antw. 18: Wat zijn de sterke kanten van een ADHD’er ? ADHD’ers zijn vaak bijzonder creatief en kunnen zeer enthousiast, spontaan, open en energiek zijn. ADHD’ers die hun aandacht zeer lang op één onderwerp kunnen richten (hyperfocussen) zijn soms in staat om tot geniale ontdekkingen of oplossingen te komen. Einstein is hier een bekend voorbeeld van. Verder kunnen ze erg gevoelig en zorgzaam zijn en een goed inlevingsvermogen hebben.Vr. 19: Je vermoed... ADHD en dan? Antw. 19: Je vermoed... ADHD en dan? Belangrijk is om dan onderzoek te laten doen, dit kan ALLEEN door een adhd-specialist! Deze zijn te benaderen via de Regionale Specialisten van elke provincie. Wanneer u de Regionale Specialist van uw provincie belt, verwijst deze u door naar een ADHD-Specialist bij U in de buurt. De namen van de Regionale Specialisten van het 'Netwerk ADHD bij volwassenen' zijn: Groningen: mw. A. van Lammeren, psychiater Ac. Ziekenhuis Groningen Postbus 3001 9700 RB Groningen 050 - 3612008 Friesland: hr. M.N.A. Santana, psychiater GGZ Friesland Sixmastraat 1 8901 BS Leeuwarden 058 - 2848856 Drenthe: dhr. G.J. van Gelderen, vrijgevestigd psychiater, ADHD centrum Doevenkamp Doevenkamp 9a 9401 KN Assen 0592 - 309316 Overijssel: mw. P.J.M. van Wijngaarden, psychiater Verslavingskliniek Zwolle VK2 dr. van Thienenweg 8 8025 AL Zwolle 038 - 4540855 of 0572-369492 Gelderland: mw. C. Dokter, psychiater Riagg Oost Veluwe Stationsstraat 47a 7301 GC Apeldoorn 055 - 5262626 Noord-Brabant: hr. P.J.B. Carpentier, psychiater GGZ 's Hertogenbosch Postbus 70058 5201 DZ 's Hertogenbosch 073 - 6585111 Noord-Holland: A. Pull, arts/psychotherapeut De Geestgronden Schipholpoort 20 2034 MA Haarlem 023 - 5300500 Zuid-Holland: mw. L.E. Kalma, psychiater GGZ Delfland Reinier de Graafweg 7A 2625 AD Delft 015 - 2608776 Zeeland: hr. A.G. Kunst, psychiater Streekziekenhuis Walcheren Koudekerkseweg 88 4380 DD Vlissingen 0118 - 425245 Utrecht: mw N. Buitelaar, psychiater Riagg Stad Utrecht Tolsteegsingel 2a 3582 AC Utrecht 030 - 2587887 Limburg: dhr. J Cornelis, psychiater Psycho-Medisch Streekcentrum Vijverdal Maastricht 043 - 3685444 Vr. 20: Hoe herken je ADHD? Antw. 20: Hoe herken je ADHD? Van de hak op de tak... Rondrennen, de aandacht ergens niet bij kunnen houden, niet luisteren: het hoort bij kinderen. Ook volwassenen kunnen zich soms moeilijk concentreren, maken slordigheidsfouten of zitten onrustig te schuiven tijdens een vergadering. Maar bij sommige kinderen en volwassenen overheerst het gebrek aan concentratie en rust. Ze hebben moeite het dagelijks leven te organiseren en te plannen. Schoolprestaties en werk lijden hier ernstig onder. Ze hebben ook problemen in contacten met leeftijdgenoten en zijn thuis moeilijk hanteerbaar. Zulke kinderen en volwassenen lijden aan een aandachtstekortstoornis met hyperactviteit, vaak afgekort tot ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder, ook wel vertaald met Alle Dagen Heel Druk). Vroeger werd dit ook wel (niet helemaal juist) Minimal Brain Damage (MBD) genoemd. Let op: ADHD komt zowel bij kinderen als volwassenen voor !Vr. 21: Wat zijn de verschijnselen bij ADHD? Antw. 21: Wat zijn de verschijnselen bij ADHD? Een kind of volwassene kan ADHD hebben wanneer meerdere van onderstaande verschijnselen aanhoudend sterk aanwezig zijn, zowel thuis als op school of in sociale contacten. Aandachts- en concentratieproblemen Kinderen en volwassenen met ADHD zijn snel afgeleid. Elke prikkel - de telefoon, een kat in de tuin of een klasgenoot die zit te giechelen, maar ook de eigen fantasie en gedachtegang - laat hun aandacht afdwalen, waardoor ze vergeten waar ze mee bezig waren. Daardoor maken ze dingen niet af, beginnen om de haverklap aan iets anders en maken veel fouten. Verder kunnen kinderen en volwassenen met ADHD moeilijk luisteren en dingen onthouden, waardoor andere mensen het gevoel hebben nauwelijks contact met hen te krijgen. Ze vergeten afspraken en verjaardagen en raken spullen kwijt. Hyperactiviteit of overbeweeglijkheid Kinderen met ADHD wiebelen, draaien of friemelen voortdurend of tikken steeds met hun voet op de grond. Ze praten veel en druk en kunnen erg doordraven. Bij volwassenen met ADHD lijkt de hyperactiviteit op het oog vaak afgenomen. Van binnen voelen ze zich echter nog even onrustig als vroeger. Ze hebben geleerd de neiging tot bewegen te onderdrukken. Mensen met ADHD kunnen zich moeilijk ontspannen. Impulsiviteit Kinderen en volwassenen met ADHD handelen vóór ze denken. Ze doen onbezonnen dingen. Ze vallen mensen in de rede, flappen dingen eruit, geven antwoord voordat de vraag helemaal is gesteld en dringen voor zonder dit in de gaten te hebben. Overige verschijnselen heftige en onvoorspelbare emotionele uitbarstingen, bijvoorbeeld driftbuien en huilbuien. Dit komt ten dele door de ADHD, ten dele uit frustratie doordat veel dingen niet lukken. moeite onderscheid te maken tussen hoofd- en bijzaken. moeite sociale signalen op te vangen. weinig gevoel voor tijd hebben en moeilijk kunnen plannen. Dit uit zich bijvoorbeeld in te laat komen op afspraken en opdrachten niet op tijd afkrijgen. onhandigheid, houterigheid: vaak vallen en knoeien. Bijkomende klachten of problemen ADHD gaat bij meer dan de helft van de kinderen en volwassenen gepaard met andere psychische klachten, zoals depressie en angst- en dwangstoornissen. Bij kinderen komt de combinatie met leerproblemen, zoals dyslexie (leesblindheid), en agressief gedrag nogal eens voor. Volwassenen hebben soms ook een persoonlijkheidsstoornis, bijvoorbeeld borderline. ADHD kan verder samengaan met eet-, gok-, drugs- of alcoholverslaving.Vr. 22: Wat is ADD? Antw. 22: Wat is ADD? Verschillende vormen van ADHD Sommige kinderen en volwassenen met ADHD hebben wel grote problemen hun aandacht ergens bij te houden, maar zijn niet hyperactief. Ze zijn juist opvallend stil, dromerig en passief. Deze vorm van ADHD wordt ook wel ADD genoemd, attention deficit disorder. ADHD kan zich ook uiten in grote impulsiviteit en hyperactiviteit zonder aandachtsproblemen.Vr. 23: Wat zijn de Achtergronden bij ADHD? Antw. 23: Wat zijn de achtergronden bij ADHD? Achtergronden van ADHD ADHD ontstaat vóór het zevende jaar. Bij het ontstaan spelen biologische factoren een belangrijke rol. De verwerking van informatie uit de buitenwereld in de hersenen verloopt bij mensen met ADHD anders dan bij mensen zonder ADHD. Bij het onstaan hiervan is aanleg, met name erfelijkheid van groot belang: ADHD komt in bepaalde families vaker voor. Soms kan de aandoening het gevolg zijn van een hersenbeschadiging, bij de geboorte of door infectie of ernstig hoofdletsel. Verder kunnen persoonlijkheid en temperament de ADHD versterken: sommige mensen zijn ‘van nature’ impulsiever, opvliegender, beweeglijker of dromeriger dan anderen. Sociale factoren kunnen maken dat de ADHD tot uiting komt of verergert. Bijvoorbeeld spanningen tussen ouders, een chaotische opvoedingssituatie, veel afkeuring of pestgedrag op school.Vr. 24: Tips voor ouders van een kind met ADHD... Antw. 24: Tips voor ouders van een kind met ADHD... Zorg voor een duidelijke dagindeling, vaste regels en vaste plaatsen voor dingen in huis. Geef eenvoudige, korte opdrachten en regels. Geef uw kind complimenten voor goed gedrag en stimuleer leuke eigenschappen. Als uw kind ergens helemaal in opgaat, zoals een spannend computerspel, denk dan niet ‘hij kan het dus best, als hij maar wil...’. Dat is niet waar. Neem voldoende tijd voor uzelf, uw partner, uw andere kinderen en uw vrienden. Praat met de leerkrachten over de ADHD en de benadering van uw kind. Zoek meer informatie over ADHD, in bibliotheek, boekhandel of op internet.(lotgenotencontact) Zoek tijdig hulp.Vr. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Antw. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Door Dr Edward M. Hallowel en Dr John R. Ratey Vertaald door Sander J. Alkemade De behandeling van ADD begint met hoop. De meeste mensen die ontdekken dat ze ADD hebben, of het nu kinderen zijn of volwassenen, hebben geleden onder een hoop pijn. The emotionele beleving van ADD wordt overspoeld met schaamte, vernedering en zelf-kastijding. Tegen de tijd dat de diagnose ADD is gesteld, hebben veel mensen met ADD hun zelfvertrouwen verloren. Velen hebben verschillende therapeuten bezocht, zonder echt geholpen te zijn. Waardoor ze uiteindelijk alle hoop hebben verloren. De belangrijkste stap aan het begin van de behandeling is het opnieuw inprenten van hoop. Individuen met ADD kunnen zijn vergeten wat hun goed kanten zijn. Ze kunnen, ergens in het verleden, ieder vertrouwen hebben verloren in de mogelijkheid dat er eens iets wél goed zal uitpakken. Ze zitten vaak opgesloten in een soort hardnekkige vasthoudend patroon, waarbij alle theorie, behoorlijk veel veerkracht en inventiviteit ervoor moet zorgen dat ze hun hoofd boven water houden. Het is een tragisch verlies, het te snel opgeven van het leven. Maar veel mensen met ADD zien geen andere weg, dan voortdurend en herhaaldelijk falen. Hoop, is voor hun, het risico nemen om nogmaals tegen de vlakte gemept te worden. En toch, hebben deze mensen een enorme capaciteit om te hopen en te dromen. Meer nog dan de meeste mensen, hebben personen met ADD een fantastisch voorstellingsvermogen. Ze denken in het groot en ze dromen grote dromen. Ze kunnen de kleinste mogelijkheid aangrijpen en zich voorstellen hoe ze dit kunnen veranderen in een belangrijke doorbraak. Ze kunnen een toevallige ontmoeting kunne doen uitlopen op een geweldige avond uit. Ze floreren door hun dromen en ze hebben organisatorische methoden nodig om duidelijk te zijn en om ze op het goede spoor te houden. Maar zoals met de meeste dromers, gaan ze mank als de droom uit elkaar spat. Meestal als de diagnose ADD gesteld is, is dit uiteenspatten van dromen vaak genoeg gebeurd om ervoor te zorgen dat ze ervoor uitkijken om nog eens hoop te hebben. Het kleine kind houdt liever zijn mond, dan weer gepest te worden. De volwassene houdt liever zijn mond dicht dan het risico te lopen dat de zaken weer volledig in de soep lopen. De behandeling, moet dus beginnen met hoop. We verdelen de behandeling van ADD meestal in 5 basis gebieden: 1. Diagnose 2. Educatie 3. Structuur, ondersteuning en begeleiding 4. Verschillende vormen van psychotherapie 5. Medicatie In dit foldertje, zullen we een paar algemene principes aangeven, die los van de medicamenteuze benadering, op zowel de behandeling van kinderen alsook volwassenen met ADD van toepassing zijn. Een manier om de niet medicamenteuze behandeling van ADD te organiseren geschiedt via het geven van praktische suggesties of "tips" in de omgang. Vijftig van dergelijke tips staan hieronder weergegeven: (I) Inzicht en educatie. 1. Zorg dat je zeker bent van de diagnose. Zorg dat je werkt met een professional met een werkelijk begrip van ADD en die ervoor zorgt dat andere vergelijkbare of samenhangen de ziekten kunnen orden uitgesloten, zoals angststoornissen, depressie, schildklierproblemen, bipolaire stoornis, of obsessive-compulsive disorder. 2. School jezelf bij. Misschien is het allerbelangrijkste voor een goede behandeling wel, een goed begrip van de ziekte ADD. Lees boeken. Praat met deskundigen. Praat met andere volwassenen met ADD. Je bent dan in staat om je eigen behandeling op te stellen die past bij jouw specifieke versie van ADD. 3. Coaching. Het is handig voor je om een coach te hebben, iemand die dicht bij je staat, maar altijd met humor. Je coach kan je helpen om georganiseerd te blijven, ervoor zorgen dat je aan activiteiten blijft werken, je aanmoedigen of je helpen herinneren dat je weer aan het werk moet. Vriend, collega, of therapeut (het is mogelijk dat je partner je coach wordt, maar dit is wel riskant), een coach is iemand die ervoor zorgt dat zaken daadwerkelijk worden gedaan, je aanspoort zoals een trainer doet, je in de gaten houdt en meestal aan jouw kant staat. Een coach kan ongelooflijk behulpzaam zijn in de behandeling van ADD. 4. Aanmoediging. Volwassenen met ADD hebben grote hoeveelheden aanmoediging nodig. Dit is gedeeltelijk te wijten aan het feit dat ze enorme hoeveelheden zelfkritiek hebben, wat jaar in jaar uit alleen maar meer werd. Maar het gaat verder dan dat. Meer dan de doorsnee persoon, raakt de ADD volwassene de weg kwijt zonder aanmoediging en bloeit hij helemaal op als een kerstboom wanneer hij het wel krijgt. Vaak willen ze voor een ander werken volgens een patroon dat ze niet voor zichzelf zullen doen. Dit is niet "slecht", het is gewoon zo. Dit moet worden herkend en er moet gebruik van worden gemaakt. 5. Realiseer je wat ADD NIET is, bijvoorbeeld ruzie met je moeder. 6. Leid anderen op en betrek ze erbij. Net zoals het voor jou belangrijk is om je ziekte te begrijpen, zo geldt dat net zo goed, misschien zelfs wel meer voor de mensen in je omgeving. Familie, school, werk, vrienden. Zodra ze door hebben waar het om draait, begrijpen ze je beter en kunnen zelfs behulpzaam zijn. 7. Voel je niet meer schuldig over het feit dat je bezigheden zoekt met een grote mate van stimulatie. Begrijp dat je juist wordt aangetrokken tot sterk stimulerende situaties. Probeer ze alleen verstandig uit te zoeken en lig niet meer wakker over de "verkeerde" keuzen. 8. Luister naar de feedback van betrouwbare anderen. Volwassenen (en kinderen) met ADD zijn beruchte zelfobservanten. Ze gebruiken veel, van wat kan worden opgevat als ontkenning. 9. Overweeg om bij een supportgroep te gaan, of er zelf eentje op te richten. De meeste belangrijke informatie over ADD is helaas nog niet in de boeken terecht gekomen, maar blijft opgeslagen in de hoofden van mensen die ADD hebben. In een supportgroep kan deze informatie naar buiten komen. Bovendien bieden supportgroepen vaak precies de hulp die zo hard nodig is. 10. Probeer af te komen van alle negativiteit die zich door de jaren in je heeft opgebouwd, als je jaren door het leven bent gegaan, zonder te weten dat je ADD had. Een goede psychotherapeut kan hierbij behulpzaam zijn. 11. Voel je niet gebonden door conventionele carrière of conventionele manieren van omgaan met alles. Geef jezelf toestemming om jezelf te zijn. Stop met jezelf wijs te maken, dat je moet zijn zoals je altijd dacht dat je zou moeten zijn, dus bijvoorbeeld de model student, het georganiseerde staflid, en laat jezelf zijn zoals je bent. 12. Onthoudt, dat wat je hebt een neuropsychiatrische conditie is. Het is genetisch overgedragen. Het wordt veroorzaakt door biologie, door de manier waarop je hersenen 'bekabeld' zijn. Het is geen ziekte van de wil en ook geen moreel falen. Het wordt ook niet veroorzaakt door een zwakte in je karakter en ook geen onvermogen om volwassen te worden. De genezing kan dus ook niet worden gevonden in de kracht van de wil, ook niet in straf, niet in opoffering en ook niet in pijn. ONTHOUD DIT ALTIJD. Hoewel veel mensen dit toch proberen, zijn er velen met ADD die veel moeite hebben om te accepteren dat de ziekte zijn grondslag vindt in biologie, in plaats van in het karakter. 13. Probeer anderen te helpen, die ADD hebben. Je leert er namelijk een hoop van over de ziekte en haar verloop, en je bovendien voel je jezelf er beter door. (II) Beter Presteren. 14. Externe structuur. Structuur is de fundering in de non-medicamenteuze behandeling van kinderen met ADD. en waarschijnlijk geldt dit net zo voor volwassenen. Vervelend om op te stellen, maar eenmaal geïnstalleerd werkt structuur als de muren van de baan rond de bobslee. Ze zorgen ervoor dat je als een raket naar beneden kan en niet uit de baan vliegt. Maak frequent gebruik van : - lijsten - kleur codering - reminders/herinneringen aan iets - briefjes/notities voor jezelf - rituelen - archieven 15. Kleur codering. Zoals hierboven al genoemd, verdient kleurcodering extra aandacht. Veel mensen met ADD zijn visueel georiënteerd. Doe hier je voordeel mee, door zaken te herinneren middels kleuren: Archieven, memo's, brieven, teksten, roosters etc. Bijna alles wat je normaal in zwarte letters op wit papier zet, kan beter worden herinnerd, vastgehouden en daardoor stimulerender werken. door het gebruik van kleur. 16. Gebruik pizzazz (zelfs Kramers woordenboek laat het hier afweten, een snickers voor degene die het weet :-) Rekening houdend met tip #15, probeer je omgeving zo stimulerend mogelijk in te richten, zonder dat je overloopt. 17. Richt je omgeving in op beloning in plaats van dat je constant wordt gedemotiveerd. Om te begrijpen hoe een demotiverende omgeving eruit ziet, hoeven veel ADD volwassen maar terug te denken aan hun (middelbare) schooltijd. Nu je de vrijheid hebt van een volwassene, kun je het leven zo inrichten, dat je niet steeds wordt herinnerd aan je tekortkomingen en grenzen. 18. Houdt er rekening mee en accepteer dat X % van de projecten waar je mee bezig gaat, relaties die je hebt en verplichtingen ongetwijfeld volledig de mist in gaan. 19. Omhels uitdagingen. ADD mensen worden gedreven door uitdagingen. Zolang je weet dat er niet van alles iets terecht komt, en je niet te perfectionistisch wordt of vaag, lukt het je om een heleboel dingen wel goed te doen en blijf je uit de problemen. 20. Stel deadlines. Dus data (en niet datums) waarop iets persé gedaan moet zijn. 21. Breek grote klussen in kleine klusjes op. Verbind deadlines aan de kleinere klusjes. Dan zal namelijk, als was het tovenarij, de grote taak als vanzelf gedaan worden. Dit is één van de meest simpele en effectieve methoden van alle organisatorische methoden. Vaak kan een grote klus gevoelsmatig een overweldigend effect hebben op iemand met ADD. Alleen de gedachte al om eraan te gaan werken, kan er voor zorgen dat er niet eens aan begonnen wordt. Aan de andere kant, als een grote klus in kleinere klusjes wordt opgebroken, blijkt het vaak erg makkelijk om die uit te voeren. 22. Stel prioriteiten. Voorkom uitstellen. Als het druk wordt, verliest een persoon met ADD het perspectief: Het betalen van een parkeerboete kan net zo moeilijk worden als proberen de brand te blussen die in je prullenbak is ontstaan. Stel prioriteiten. Haal een keer diep adem. Doe de belangrijkste dingen eerst. Uitstellen, is éen van de basishandelingen van mensen met ADD. Je moet jezelf veel discipline opleggen om dit aan te zien komen en waar mogelijk uit de weg te gaan. 23. Accepteer dat je bang bent voor het feit dat zaken goed gaan. Accepteer scherpe kantjes als dingen te makkelijk gaan. Of als er eens geen conflict is. Maak dingen ook niet mooier dan ze zijn, om ze stimulerender te maken. 24. Probeer uit te vinden, waar en onder welke omstandigheden je het beste werkt: In een luidruchtige kamer, in de trein, ingepakt in drie dekens, luisterend naar muziek, whatever (is best een nederlands woord SJA). Kinderen en volwassenen met ADD presteren vaak het best onder nogal vreemde omstandigheden. Laat jezelf werken onder de omstandigheden waarbij je het best presteert. 25. Weet, dat het prima is om twee dingen tegelijk te doen: Dus met iemand praten en ondertussen breien, Stevig nadenken terwijl je onder de douche staat, of een stukje gaan hardlopen terwijl je een vergadering voorbereidt. Vaak moeten mensen met ADD meerdere dingen tegelijk doen, om überhaupt iets af te ronden. 26. Doe iets waar je goed in bent. Wederom, als het je makkelijk lijkt af te gaan, prima. Er is geen enkele regel die bepaalt dat je alleen maar dingen moet doen die je niet goed kan. 27. Hou ruimte vrij tussen afspraken om je gedachten even op een rijtje te zetten. Overgangen zijn moeilijk voor ADD'ers en mini-pauzes kunnen de overgang vergemakkelijken. 28. Hou een notitieboekje bij de hand, in de auto, naast je bed of in je jas. Je weet namelijk nooit wanneer je een goed idee krijgt en ook niet wanneer je iets moet onthouden. 29. Lees met een pen in je hand. Niet alleen om dingen te onderstrepen of in de kantlijn te schrijven, maar ook voor de onvermijdelijke stroom van andere gedachten die opkomen tijdens het lezen. (III) Omgaan met stemmingen. 30. Plan een structurele "uitblaastijd" in. Maak iedere week wat tijd vrij om gewoon even niets te doen en alles te laten vallen. Wat je ook wil doen : Jezelf bombarderen onder harde muziek, naar de racebaan gaan, een feest(maal) houden. Kies een activiteit waar je jezelf af en toe helemaal in kan verliezen. 31. Laadt regelmatig je eigen batterijen weer op. Samenhangend met # 30 , hebben mensen met ADD, dagelijks een paar momenten nodig om wat tijd te verspillen, zonder dat ze zich schuldig voelen. Een manier om deze tijd zonder schuldgevoel door te komen, is door het opladen van je batterijen te noemen. Doe een dutje. Kijk tv, mediteer. Iets rustig. Relaxend. Ontspannen. 32. Kies "goede" behulpzame verslavingen, zoals bijvoorbeeld sport. Veel volwassenen met ADD hebben een aanleg voor verslavend of dwangmatig gedrag in hun persoonlijkheid, in de zin dat ze altijd wel ergens aan verslaafd zijn. Zorg dat dit iets is waar je beter van wordt. 33. Begrijp stemmingswisselingen en leer hier mee omgaan. Begrijp dat je stemmingen doorlopend kunnen veranderen, ongeacht wat er in de wereld gebeurt. Verspil geen tijd met je af te vragen waar de stemmingswisseling vandaan komt en zoek ook niemand om de schuld te geven. Richt jezelf liever op leren accepteren dat je een slechte bui hebt, wetende dat het wel weer over gaat, en zoek manieren om het sneller te laten overgaan. Verandering van handelingen, bijvoorbeeld deelnemen aan een nieuwe activiteit (liefst interactief, dus niet kijken naar zwemmen, maar het zelf gaan doen), maar een gesprek houden met een vriend of gaan tennissen of een boek lezen, helpt enorm om over de stemming heen te komen. 34. Hou er rekening mee dat de volgende cyclus veel voorkomt bij volwassen met ADD: - Iets "prikkelt" je psychologisch systeem, een verandering of een overgang, een teleurstelling of zelfs een succes. Het voorgaande kan behoorlijk triviaal zijn. - Deze "prikkeling" wordt gevolgd door een mini-paniek, met een opeens optredend verlies van perspectief, de wereld wordt op zijn kop gezet. - Je probeert om te gaan met deze paniek door je vaak obsessief en volhardend te richten op één aspect van de situatie. Dit kan een uur duren, of een dag of zelfs een paar maanden. 35. Leg scenario's/plannen klaar tegen de onvermijdelijke verveling. Maak een lijst van vrienden die je dan belt. Houdt een paar video's bij de hand die je altijd boeien en ervoor zorgen dat je helemaal wordt afgeleid. Zorg dat je makkelijk kan gaan sporten. Zorg dat je een bokszak of kussen bij de hand hebt om tegenaan te meppen als je extra veel kwade energie in je hebt. Bereidt een paar peptalks voor die je tegen jezelf kan houden zoals "Je bent dit al eens vaker tegengekomen, dit is gewoon de ADD-blues (ADD-dip), het zal snel weer over zijn, Alles gaat verder goed." 36. Verwacht depressie na succes. In het algemeen klagen mensen met ADD erover dat ze na een succes paradoxaal genoeg depressief worden. Dit komt omdat de enorme stimulatie van het achternajagen of verkrijgen van een doel, of de voorbereiding is verdwenen. De klus is geklaard. Of hij nou wint of verliest, iemand met ADD mist het probleem, de enorme stimulatie en voelt zich depressief. 37. Leer symbolen, slogans, gezegden als ezelsbruggetjes bij het adresseren van tegenvallers, fouten, missers, vergeten afspraken of stemmingswisselingen, die ervoor zorgen dat je de zaken snel weer in het juiste perspectief ziet. Dus als je linksaf slaat in plaats van rechtsaf waardoor de hele groep een omweg maakt van 20 minuten, zeg dan gewoon "Oh, daar gaat mijn ADD weer", Dan dat je een zes uur durende ruzie krijgt over het feit dat je onbewust probeert de hele trip te saboteren. Dit is geen excuus. Je blijft nog steeds verantwoordelijk voor je daden, maar het is goed om te weten waar je daden vandaan komen en waarvan niet. 38. Gebruik "time-outs" zoals bij kinderen. Als je overstuur bent of overgestimuleerd, neem dan een time-out. Ga even weg. Ontspan jezelf. 39. Leer opkomen voor jezelf. Volwassenen met ADD zijn er zo aan gewend om te worden bekritiseerd, dat ze onnodig veel in de verdediging springen als ze voor zichzelf willen opkomen. Probeer af te stappen van die verdedigende houding. 40. Voorkom voortijdige beëindiging van een project, een ruzie, een deal, een afspraak of een gesprek. Probeer niet gelijk alles af te kappen, ook al jeuken je handen om dat toch te doen. 41. Probeer succesvolle momenten te verlengen en te onthouden. Ook over langere tijd. Je moet jezelf hier bewust en expres in trainen, omdat je het anders weer net zo snel vergeet. 42. Onthoud dat ADD er meestal ook voor zorgt dat je overmatige interesse en aandacht (HYPERFOCUS) besteedt aan iets. Deze overmatige aandacht kan zowel constructief als destructief werken. Kijk uit voor het destructieve gebruik: De aanleg om obsessief en vastgebeten vast te houden aan één of ander ingebeeld probleem, zonder het los te kunnen laten. 43. Sport veel en vaak. Je moet dit in je leven opnemen en erin houden. Sport is zonder meer eén van de beste behandelingen van ADD. Het helpt om agressie en overmatige energie op een positieve manier kwijt te raken. Het zorgt ook voor ruis-onderdrukking in je geest, het stimuleert je hormonale en neurochemische systeem op een natuurlijke, therapeutische manier en het ontspant en kalmeert je lichaam. Als je dat allemaal optelt bij de algemeen bekende gezondheidsredenen om aan sport te doen, dan zie je hoe belangrijk dit punt is. Maak er iets leuks van, zodat je er langere tijd mee bezig kan blijven, zo niet de rest van je hele leven. 44. Maak een goede keuze uit de mensen waarmee je omgaat. Het valt op hoezeer een ADD volwassene kan opbloeien door de keuze voor een specifiek maatje. 45. Leer te lachen om jezelf en anderen, met betrekking tot je symptomen, aangaande je vergeetachtigheid, je onvermogen om op tijd te letten, je tactloosheid of je impulsiviteit, of wat dan ook. Als je namelijk ontspannen genoeg bent om de lol van dit alles in te zien, dan zullen anderen je veel meer vergeven. 46. Plan activiteiten met vrienden. Houd je echt aan deze geplande activiteiten. Het is essentieel dat je verbonden blijft met andere mensen. 47. Zoek groepen en wordt er lid van, als je merkt dat mensen je mogen, waarderen, begrijpen of blij zijn dat je er bent. 48. Tegenovergesteld aan 47. Blijf niet te lang hangen bij groepen waarvan je de indruk hebt dat ze je niet waarderen, of begrijpen. 49. Deel complimenten uit, let op andere mensen. In het algemeen, leer sociale vaardigheden, zoals bijvoorbeeld van je coach. 50. Stel sociale deadlines.Vr. 26: Wat zijn de verschillen tussen ADHD en Bordeline? Antw. 26: Verschillende benadering bij ADHD en Borderline We weten inmiddels dan ADHD vaak verward wordt met Borderline, omdat beide stoornissen hoog scoren op dezelfde diagnostische criteria. Een specifieke ADHD-test, waardoor het onderscheid kan worden gemaakt, bestaat helaas nog niet. Toch zijn er een aantal punten die ikzelf onder de aandacht wil brengen: kenmerken waaraan zowel een ADHD'er als een Borderliner voldoen, maar beiden met een compleet andere motivatie. Kun je onderscheid maken tussen impulsiviteit bij mensen met ADHD en Borderline? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline is impulsief gedrag zelf-destructief. Impulsief gedrag wordt vertoond om depressieve klachten te verlichten. 2. Bij ADHD behelst impulsiviteit schijnbaar alles. ADHD'ers hebben altijd moeite zich te concentreren op een bezigheid, of zij zich nu goed of depressief voelen. Hoe zit het met de relatieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline komen veel relatieproblemen voort uit verlatingsangst. Veel Borderliners hebben een kindertijdverleden waarin zij aan hun lot zijn overgelaten. Zij hebben op jonge leeftijd niet geleerd zich te hechten aan iemand, en dit probleem duurt voort wanneer zij volwassen zijn. Borderliners kenmerken zich door aantrekken en afstoten. 2. Bij ADHD komen veel relatieproblemen voort uit het feit dat zij buitensporige stemmingswisselingen hebben. Wanneer zij "up" zijn (en dat kan door de eenvoudigste dingen veroorzaakt worden), zijn zij geanimeerd gezelschap, maar wanneer zij even later "down" zijn (ook door de meest triviale dingen) willen zij het liefst met rust gelaten worden of juist vermaakt worden. Het vergt heel veel van een partner om te gaan met de onvoorspelbaarheid van een ADHD'er. Wat is het verschil in concentratieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Een Borderliner kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "leeg" voelt. 2. Een ADHD'er kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "overvol" voelt, overspoeld door een stroom aan andere gedachten en prikkels. Ik denkt dat een onbehandelde ADHD een belangrijke oorzaak is van Borderline. ADHD kan heel "goed" samengaan met Borderline. Symptomen die geassocieerd worden met Borderline, zoals "het niet in staat zijn dingen af te maken", zijn bijvoorbeeld typische ADHD-symptomen!!! In een later stadium zal ik hier uitgebreider aandacht aan besteden.Vr. 27: Is ADHD een "modediagnose"? Antw. 27: De diagnose ADHD bestaat al meer dan 40 jaar, onder deze en andere namen (waaronder Minimal Brain Damage, MBD). De eerste rapportage over de effecten van amfetamine-achtige stoffen bij drukke kinderen dateert zelfs al van 1937! Deze lange geschiedenis lijkt niet zo modegevoelig. <BR> De laatste twintig jaar is veel wetenschappelijk onderzoek naar ADHD bij kinderen gedaan, waardoor veel meer duidelijk is geworden over de oorzaken, de hersenfunctiestoornissen en effectieve behandelingen. <BR><BR> Deze kennis dringt de laatste tijd via de media ook door tot het grote publiek. Hierdoor melden zich veel kinderen en volwassenen voor hulp omdat ze zichzelf herkennen in het beeld. <BR> Dit betekent niet dat ADHD opeens méér voorkomt of per se vaker dan reëel is wordt gediagnosticeerd. Er lijkt veeleer sprake van een inhaalslag. Op termijn zal ADHD een gewone diagnose worden, waarvan bekend is wat het is en dat behandeling mogelijk is. <BR> Overigens lijkt de kans op zowel overdiagnostiek als onderdiagnostiek van ADHD juist nu wel het grootst, nu hulpverleners nog niet allemaal voldoende zijn bijgeschoold om op de juiste wijze te diagnosticeren. Hopelijk zal nascholing van hulpverleners dit probleem op den duur oplossen.Vr. 28: Kan ADHD ook worden behandeld zonder medicijnen? Antw. 28: De meeste mensen stellen deze vraag als de diagnose wordt gesteld. Bijna niemand wil medicijnen gebruiken. Het maakt dat men dagelijks wordt herinnerd aan het feit dat er iets hapert in het hoofd. Medicijnen gebruiken is voor veel mensen in het begin moeilijk, het kost tijd om te accepteren dat medicatie nodig is. Anderzijds veroorzaakt ADHD soms zoveel last voor het dagelijks functioneren dat nauwelijks met medicijnen kan worden gewacht. Men hoopt en verwacht dan soms een wonder. Soms is het ook wonderlijk om te zien hoe iemand opknapt met de toename van controle over het eigen gedrag. Meestal echter is het na behandeling met medicijnen hard werken om de puinhoop te overzien, te aanvaarden en (met hulp) te gaan aanpakken. Medicatie is dus slechts het begin van de behandeling, maar wel een belangrijk begin. <BR> De diagnose ADHD is voor veel mensen een keerpunt. Het feit dat de problemen in een ander licht worden gesteld is vaak al een enorme opluchting. Veelgehoorde opmerkingen zijn: De dingen vallen op hun plaats of Ik kan het nu een plek geven. Men hoeft zichzelf niet meer steeds de schuld te geven van mislukkingen. Sommigen geeft dit zoveel energie dat ze denken geen medicijnen nodig te hebben. Hoewel niet is uit te sluiten dat dit voor enkelen opgaat, is niet onderzocht hoe het deze mensen na verloop van tijd vergaat. Op basis van het levenslange patroon van klachten en disfunctioneren valt eigenlijk niet te verwachten dat met alleen een verklaring voor de klachten (de diagnose) alle problemen zijn op te lossen. <BR> Behandeling met alleen coaching, begeleiding bij de planning van huishouden en werk, is op zich mogelijk. Maar omdat de kernsymptomen van ADHD niet veranderen, blijft men dan langer afhankelijk van de hulp van anderen. Het probleem bij ADHD is immers dat geleerde vaardigheden niet goed beklijven of dat oude gewoonten na verloop van tijd weer de kop op steken. De enorme energie die het kost om de controle te handhaven is niet langdurig op te brengen. Het zelf op tijd aan afspraken denken, vooruit denken, niet uitstellen, zijn zaken die niemand kan overnemen. Deze hersenfuncties worden direct door Ritalin bebloed. <BR> Men weet eigenlijk niet wat het is om overzicht te hebben over eigen plannen, geld en tijd. Daarom wordt geadviseerd in elk geval een behandeling met Ritalin te proberen, om daarna te beoordelen of de voordelen tegen de nadelen opwegen. <BR> De ervaring leert dat behandeling zonder medicijnen minder, en minder snel, resultaat oplevert. Het ordenen, het organiseren, het maken van keuzes blijft chaotisch. De behandeling zelf komt hierdoor vaak al niet goed van de grond, bijvoorbeeld omdat de afspraken niet goed in de agenda staan of omdat men vergeet in de agenda te kijken. Van dergelijke simpele problemen hangt het beginnen met de behandeling al af, laat staan het volhouden.Vr. 29: Hoe ziet de toekomst er uit van iemand met ADHD die pas als volwassene is gediagnosticeerd? Antw. 29: Deze vraag suggereert dat een diagnose op volwassen leeftijd slechter is voor de toekomst dan een diagnose op jongere leeftijd. Dat lijkt logisch, maar in feite is dat niet bekend. De prognose of het beloop blijkt afhankelijk van veel meer factoren dan alleen de ADHD en de eventuele behandeling. Voor de prognose blijken de bijkomende stoornissen (zoals depressies, angsten, gedragsstoornissen, alcohol- en drugsmisbruik) en de sociale omgeving thuis (bijvoorbeeld gescheiden ouders of ouders met psychische problemen) een grote rol te spelen. Daarbij moet in aanmerking worden genomen dat ADHD alleen, zonder bijkomende problemen, vrij zeldzaam is. Vr. 30: Hoe zit het met Ritalin in het verkeer? Antw. 30: Wie rijexamen wil doen, heeft daarvoor een geschiktheidsverklaring nodig. Sinds begin 2001 wordt zo'n verklaring steeds vaker geweigerd aan volwassenen met ADHD die Ritalin gebruiken. Soms alleen voor het behalen van het zogenaamd 'groot rijbewijs' (categorie C), maar steeds vaker ook voor het behalen van het A- of B-rijbewijs (voor het besturen van een motor of personenauto). Die weigering wordt dan gebaseerd op het feit dat Ritalin behoort tot de groep van de amfetaminen (stimulantia) en onder de opiumwet valt. Het CBR beroept zich daarbij op hoofdstuk 2.2 van de 'Regeling eisen geschiktheid', waarin staat dat behandeling met stimulantia iemand ongeschikt maakt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer: "De werkzaamheid en bijwerkingen van deze middelen op lange termijn zijn doorgaans niet goed te voorspellen. Het gaat daarbij om veranderingen in stemming of gedrag, zoals ernstige vormen van depressie of vermoeidheid. Behandeling met deze middelen maakt iemand daarom ongeschikt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer." <BR> Zowel de artsen bij het CBR als veel deskundigen op het gebied van ADHD erkennen dat hier sprake is van verouderde inzichten. Iemand met ADHD is immers juist beter geconcentreerd mét dan zonder Ritalin. Intussen zitten jongeren en volwassenen met ADHD met de frustratie dat ze óf met hun medicatie moeten stoppen om te mogen rijden, óf in de verleiding komen onjuiste gegevens in te vullen óf niet aan het gemotoriseerde verkeer kunnen deelnemen (met alle beperkingen van dien voor het zelfvertrouwen, het sociale en beroepsleven). <BR> In onderzoek werden zeven jongvolwassenen met ADHD vergeleken met normale controlepersonen wat betreft de rijvaardigheid. Ook werd de invloed van Ritalin op de rijvaardigheid bij de mensen met ADHD onderzocht. In dit onderzoek bleken ADHD-patiënten vergeleken met normaal meer ongelukken te hebben gehad, meer verkeersovertredingen te hebben begaan en - na inname van een nepmiddel of placebo - slechter te rijden tijdens een rijtest met een 'driving simulator'. De rijvaardigheid nam toe onder Ritalin. Deze uitkomst suggereert dat patiënten met ADHD voordeel kunnen hebben van behandeling met Ritalin tijdens deelname aan het verkeer. Het lijkt dan ook niet aannemelijk dat Ritalin de rijvaardigheid in negatieve zin be﮶loedt. Er is echter meer onderzoek nodig voordat de veiligheid van Ritalin in het verkeer definitief kan worden vastgesteld. <BR> Balans heeft, met hulp en steun van vele deskundigen, hierover een notitie geschreven voor de Minister van Verkeer en Waterstaat, met het verzoek de verouderde wetgeving ten spoedigste te veranderen.Vr. 31: Zijn personen met ADHD vaak hoogbegaafd? Antw. 31: Behalve voor de talloze problemen van volwassenen met ADHD wordt er tegenwoordig ook meer aandacht gevraagd voor de positieve aspecten van de stoornis. Dat is uiteraard verheugend, want niemand knapt op van alleen maar een rijtje negatieve kenmerken. In sommige populaire publicaties wordt dit echter te ver doorgetrokken. ADHD zou vaker voorkomen bij hoogbegaafden en personen met ADHD zouden meer dan gemiddeld creatief en inspirerend zijn. Uit onderzoek is dit tot nu toe echter nog niet naar voren gekomen. ADHD blijkt net zo vaak voor te komen bij hoogbegaafden als bij gemiddeld- en laagbegaafden.Vr. 32: Hoe zit het met ADHD in het verkeer? Antw. 32: Het is van belang te onderkennen welke risico?s ADHD voor deelname aan het verkeer met zich meebrengt. Uit onderzoek is namelijk bekend dat mensen met ADHD door gebrek aan overzicht, concentratieproblemen en impulsief gedrag meer kans hebben op verkeersongelukken. Adolescenten met ADHD hebben vier keer zo veel ongelukken als leeftijdgenoten zonder ADHD. Mensen met ADHD rijden vaker illegaal zonder rijbewijs, begaan meer snelheidsovertredingen en hebben vaker een rijbevoegdheidsontzegging gehad dan normaal. Bij ADHD is bovendien de kans op verslaving aan alcohol en/of drugs vergroot, waardoor de rijvaardigheid nog meer in het gedrang kan komen. <BR> Hierbij moet worden aangemerkt dat op dit moment de meerderheid van de volwassenen met ADHD niet is gediagnosticeerd en gewoon deelneemt aan het verkeer.Vr. 33: Hoe vertel ik het de werkgever? Antw. 33: Moet je de werkgever wel of niet vertellen dat je ADHD hebt? En zo ja, moet dat al in de proeftijd? En kom je dan nog wel in aanmerking voor promotie? Moet je het vertellen als er kritiek is op je functioneren, of in zo?n geval juist niet? Dit zijn moeilijke vragen waar geen algemeen antwoord op te geven is. Veel hangt af van de relatie met de werkgever en van zijn houding ten aanzien van problemen en klachten. De werkgever heeft formeel geen recht op informatie over de diagnose. Dat heeft alleen de bedrijfsarts, en dan nog alleen bij ziekte of disfunctioneren. Als er kritiek is op het functioneren kan het anders liggen dan kan het verstandig zijn aan te geven dat er problemen zijn met de concentratie of met overzicht houden en dat daarvoor reeds hulp wordt gezocht. Wellicht kan de werkgever helpen met een rustiger werkplek of hulp en steun bij het ordenen van de werkzaamheden. Het is niet verstandig om de diagnose ADHD uitsluitend als excuus voor mislukkingen aan te voeren dit geeft snel onbegrip en irritatie. Informatiefolders, boeken of materiaal van internet kunnen helpen de werkgever zo nodig te informeren over wat ADHD is, welke beperkingen het kan veroorzaken én welke oplossingen er zijn.* Veel gestelde vragen door bedrijven* Algemene informatie over klup.nl
Vr. 13: Welke medicatie wordt het meest voorgeschreven? Antw. 13: Welke medicatie wordt het meest voorgeschreven? Ritalin en Clonidine. Het meest bekende is Ritalin®, een stimulerend middel dat bij ADHD’ers juist remmend werkt op het drukke gedrag. Daardoor kunnen ze zich beter concentreren. Ritalin® werkt binnen een half uur en is na twee tot drie uur weer uitgewerkt. Het geneest dus niet, maar bestrijdt alleen de symptomen. Aan het voorschrijven van medicatie dient een uitgebreid specialistisch onderzoek vooraf te gaan, dat meer behelst dan het meten van de lichaamslengte en het gewicht. In de praktijk gaat juist dat nogal eens mis. Een van de oorzaken hiervoor is dat er simpelweg te weinig kinderpsychiaters zijn. Patiënten komen dus vaak bij Riaggs terecht, of de huis- of kinderarts schrijft na een snelle ‘diagnose’ medicatie voor. Natuurlijk zijn er ook (huis)artsen die zeer goed ingevoerd zijn in de materie, maar niet elke medicus kan daarop bogen. Het blijft een specialisme. Bovendien moet medicatie idealiter samengaan met gedragstherapie.Vr. 14: Wat zijn de nadelen van Ritalin®? Antw. 14: Wat zijn de nadelen van Ritalin®? Ritalin®, stofnaam methylfenidaat, valt onder de Opiumwet, maar wordt verondersteld niet verslavend te zijn. Er is tenminste geen bewijs voor. Wel blijkt Ritalin® een aantal bijverschijnselen te vertonen, hoewel deze niet allemaal wetenschappelijk zijn vastgesteld. Een veel gesignaleerd bijverschijnsel is verlies van eetlust. Zo’n 80 procent van de kinderen die het medicijn slikken , heeft hier last van; 10 tot 15 procent verliest daardoor behoorlijk wat gewicht. Andere bijwerkingen zijn onder meer slapeloosheid, hoofdpijn, buikpijn, een droge mond, duizeligheid en depressie. Soms treedt een snellere hartslag op of kunnen tics ontstaan. Dat Ritalin® effectief is staat vast, maar over de gevolgen van het gebruik op langere termijn is nog weinig bekend. Er kleven dus inderdaad wel nadelen aan het gebruik , maar die vormen, zeker gezien de zeer positieve uitwering van het medicijn, geen belemmering om het middel voor te schrijven. Hierbij moet worden aangetekend dat daarnaast gedragstherapie onontbeerlijk is èn de medicatie na verloop van tijd ook weer moet worden afgebouwd. Een uitgebreid onderzoek door de Gezondheidsraad naar aanleiding van de ontstane onrust (is Ritalin wel zo verantwoord?) heeft eveneens uitgewezen dat Ritalin®als een veilig middel kan worden beschouwd.Vr. 15: Is het waar dat bijna elke ADHD’er Ritalin gebruikt? Antw. 15: Is het waar dat bijna elke ADHD’er Ritalin gebruikt? Volgens de gegevens van de Stichting Farmaceutische Kerngetallen gebruiken ruim 36.000 ADHD’ers Ritalin, waaronder 31.000 die jonger zijn dan 19 jaar. Naar schatting komen er elke maand zo’n duizend gebruikers bij. Ongeveer één op de drie jeugdige ADHD ‘ers zou nu Ritalin slikken. Dat is dus nog niet de helft.Vr. 16: Zijn er ook homeopatische of ander oplossingen? Antw. 16: Zijn er ook homeopatische of ander oplossingen? Ja, er zijn verschillende homeopatische middelen die met succes gebruikt worden door ADHD’ers. Een overzicht hiervan is niet te geven; voor een goed advies moet een homeopatische arts worden bezocht, die de medicatie altijd specifiek op de patiënt zal afstemmen. Zeer recent ontdekten Amerikaanse wetenschappers dat ook nicotine (pleisters) een verbluffend positieve uitwerking op ADHD’ers hebben. Nicotine vermindert onder meer angstgevoelens en verbetert de motorische functies, oplettendheid en reactiesnelheid. .De onderzoeken verkeren nog in een experimenteel stadium. Wel staat vast dat het aantal rokers onder (volwassen) ADHD’ers drie keer zo hoog is als onder de rest van de bevolking. Een soort van zelfmedicatie dus. Verder zijn er verschillende soorten (nieuwe) gedragstherapieën , maar die laten zich hier moeilijk samenvatten in een beknopt overzicht. In één van de komende nummers van J/M zullen we daar uitgebreider op terugkomen.Vr. 17: Welk type onderwijs is het meest geschikt voor een ADHD-kind? Antw. 17: Welk type onderwijs is het meest geschikt voor een ADHD-kind? Een ADHD’er is niet dom, maar heeft moeite om zich te concentreren. In het algemeen zijn kleine(re) groepen daarom het meest geschikt, om de logische reden dat een kind daarin minder snel wordt afgeleid en meer aandacht kan krijgen. Een adequate begeleiding door de leerkracht en eventueel remedial teaching zijn ook voorwaarden, al valt het in de huidige onderwijssituatie natuurlijk niet mee om dat te realiseren. Vaak hebben ADHD’ers problemen met de fijne motoriek of een houterige grove motoriek. Behalve remedial teaching kan ook fysiotherapie hier een goede ondersteuning bieden. Een algemeen advies voor een schooltype is nauwelijks te geven. Dat hangt onder andere af van de mate waarin een kind er ast van heeft. ADHD-leerlingen verschillen immers net zoveel van elkaar als andere kinderen. Per kind zal dus gewoon moeten worden bekeken welk soort onderwijs het best bij hem past. Pas als een kind in een ‘gewone’ nauwelijks te handhaven is - ook niet met behulp van medicatie - of heel veel moeite heeft om bij te blijven, wordt Speciaal Onderwijs een optie. Dan kan het hem weer helpen om verder te komen.Vr. 18: Wat zijn de sterke kanten van een ADHD’er ? Antw. 18: Wat zijn de sterke kanten van een ADHD’er ? ADHD’ers zijn vaak bijzonder creatief en kunnen zeer enthousiast, spontaan, open en energiek zijn. ADHD’ers die hun aandacht zeer lang op één onderwerp kunnen richten (hyperfocussen) zijn soms in staat om tot geniale ontdekkingen of oplossingen te komen. Einstein is hier een bekend voorbeeld van. Verder kunnen ze erg gevoelig en zorgzaam zijn en een goed inlevingsvermogen hebben.Vr. 19: Je vermoed... ADHD en dan? Antw. 19: Je vermoed... ADHD en dan? Belangrijk is om dan onderzoek te laten doen, dit kan ALLEEN door een adhd-specialist! Deze zijn te benaderen via de Regionale Specialisten van elke provincie. Wanneer u de Regionale Specialist van uw provincie belt, verwijst deze u door naar een ADHD-Specialist bij U in de buurt. De namen van de Regionale Specialisten van het 'Netwerk ADHD bij volwassenen' zijn: Groningen: mw. A. van Lammeren, psychiater Ac. Ziekenhuis Groningen Postbus 3001 9700 RB Groningen 050 - 3612008 Friesland: hr. M.N.A. Santana, psychiater GGZ Friesland Sixmastraat 1 8901 BS Leeuwarden 058 - 2848856 Drenthe: dhr. G.J. van Gelderen, vrijgevestigd psychiater, ADHD centrum Doevenkamp Doevenkamp 9a 9401 KN Assen 0592 - 309316 Overijssel: mw. P.J.M. van Wijngaarden, psychiater Verslavingskliniek Zwolle VK2 dr. van Thienenweg 8 8025 AL Zwolle 038 - 4540855 of 0572-369492 Gelderland: mw. C. Dokter, psychiater Riagg Oost Veluwe Stationsstraat 47a 7301 GC Apeldoorn 055 - 5262626 Noord-Brabant: hr. P.J.B. Carpentier, psychiater GGZ 's Hertogenbosch Postbus 70058 5201 DZ 's Hertogenbosch 073 - 6585111 Noord-Holland: A. Pull, arts/psychotherapeut De Geestgronden Schipholpoort 20 2034 MA Haarlem 023 - 5300500 Zuid-Holland: mw. L.E. Kalma, psychiater GGZ Delfland Reinier de Graafweg 7A 2625 AD Delft 015 - 2608776 Zeeland: hr. A.G. Kunst, psychiater Streekziekenhuis Walcheren Koudekerkseweg 88 4380 DD Vlissingen 0118 - 425245 Utrecht: mw N. Buitelaar, psychiater Riagg Stad Utrecht Tolsteegsingel 2a 3582 AC Utrecht 030 - 2587887 Limburg: dhr. J Cornelis, psychiater Psycho-Medisch Streekcentrum Vijverdal Maastricht 043 - 3685444 Vr. 20: Hoe herken je ADHD? Antw. 20: Hoe herken je ADHD? Van de hak op de tak... Rondrennen, de aandacht ergens niet bij kunnen houden, niet luisteren: het hoort bij kinderen. Ook volwassenen kunnen zich soms moeilijk concentreren, maken slordigheidsfouten of zitten onrustig te schuiven tijdens een vergadering. Maar bij sommige kinderen en volwassenen overheerst het gebrek aan concentratie en rust. Ze hebben moeite het dagelijks leven te organiseren en te plannen. Schoolprestaties en werk lijden hier ernstig onder. Ze hebben ook problemen in contacten met leeftijdgenoten en zijn thuis moeilijk hanteerbaar. Zulke kinderen en volwassenen lijden aan een aandachtstekortstoornis met hyperactviteit, vaak afgekort tot ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder, ook wel vertaald met Alle Dagen Heel Druk). Vroeger werd dit ook wel (niet helemaal juist) Minimal Brain Damage (MBD) genoemd. Let op: ADHD komt zowel bij kinderen als volwassenen voor !Vr. 21: Wat zijn de verschijnselen bij ADHD? Antw. 21: Wat zijn de verschijnselen bij ADHD? Een kind of volwassene kan ADHD hebben wanneer meerdere van onderstaande verschijnselen aanhoudend sterk aanwezig zijn, zowel thuis als op school of in sociale contacten. Aandachts- en concentratieproblemen Kinderen en volwassenen met ADHD zijn snel afgeleid. Elke prikkel - de telefoon, een kat in de tuin of een klasgenoot die zit te giechelen, maar ook de eigen fantasie en gedachtegang - laat hun aandacht afdwalen, waardoor ze vergeten waar ze mee bezig waren. Daardoor maken ze dingen niet af, beginnen om de haverklap aan iets anders en maken veel fouten. Verder kunnen kinderen en volwassenen met ADHD moeilijk luisteren en dingen onthouden, waardoor andere mensen het gevoel hebben nauwelijks contact met hen te krijgen. Ze vergeten afspraken en verjaardagen en raken spullen kwijt. Hyperactiviteit of overbeweeglijkheid Kinderen met ADHD wiebelen, draaien of friemelen voortdurend of tikken steeds met hun voet op de grond. Ze praten veel en druk en kunnen erg doordraven. Bij volwassenen met ADHD lijkt de hyperactiviteit op het oog vaak afgenomen. Van binnen voelen ze zich echter nog even onrustig als vroeger. Ze hebben geleerd de neiging tot bewegen te onderdrukken. Mensen met ADHD kunnen zich moeilijk ontspannen. Impulsiviteit Kinderen en volwassenen met ADHD handelen vóór ze denken. Ze doen onbezonnen dingen. Ze vallen mensen in de rede, flappen dingen eruit, geven antwoord voordat de vraag helemaal is gesteld en dringen voor zonder dit in de gaten te hebben. Overige verschijnselen heftige en onvoorspelbare emotionele uitbarstingen, bijvoorbeeld driftbuien en huilbuien. Dit komt ten dele door de ADHD, ten dele uit frustratie doordat veel dingen niet lukken. moeite onderscheid te maken tussen hoofd- en bijzaken. moeite sociale signalen op te vangen. weinig gevoel voor tijd hebben en moeilijk kunnen plannen. Dit uit zich bijvoorbeeld in te laat komen op afspraken en opdrachten niet op tijd afkrijgen. onhandigheid, houterigheid: vaak vallen en knoeien. Bijkomende klachten of problemen ADHD gaat bij meer dan de helft van de kinderen en volwassenen gepaard met andere psychische klachten, zoals depressie en angst- en dwangstoornissen. Bij kinderen komt de combinatie met leerproblemen, zoals dyslexie (leesblindheid), en agressief gedrag nogal eens voor. Volwassenen hebben soms ook een persoonlijkheidsstoornis, bijvoorbeeld borderline. ADHD kan verder samengaan met eet-, gok-, drugs- of alcoholverslaving.Vr. 22: Wat is ADD? Antw. 22: Wat is ADD? Verschillende vormen van ADHD Sommige kinderen en volwassenen met ADHD hebben wel grote problemen hun aandacht ergens bij te houden, maar zijn niet hyperactief. Ze zijn juist opvallend stil, dromerig en passief. Deze vorm van ADHD wordt ook wel ADD genoemd, attention deficit disorder. ADHD kan zich ook uiten in grote impulsiviteit en hyperactiviteit zonder aandachtsproblemen.Vr. 23: Wat zijn de Achtergronden bij ADHD? Antw. 23: Wat zijn de achtergronden bij ADHD? Achtergronden van ADHD ADHD ontstaat vóór het zevende jaar. Bij het ontstaan spelen biologische factoren een belangrijke rol. De verwerking van informatie uit de buitenwereld in de hersenen verloopt bij mensen met ADHD anders dan bij mensen zonder ADHD. Bij het onstaan hiervan is aanleg, met name erfelijkheid van groot belang: ADHD komt in bepaalde families vaker voor. Soms kan de aandoening het gevolg zijn van een hersenbeschadiging, bij de geboorte of door infectie of ernstig hoofdletsel. Verder kunnen persoonlijkheid en temperament de ADHD versterken: sommige mensen zijn ‘van nature’ impulsiever, opvliegender, beweeglijker of dromeriger dan anderen. Sociale factoren kunnen maken dat de ADHD tot uiting komt of verergert. Bijvoorbeeld spanningen tussen ouders, een chaotische opvoedingssituatie, veel afkeuring of pestgedrag op school.Vr. 24: Tips voor ouders van een kind met ADHD... Antw. 24: Tips voor ouders van een kind met ADHD... Zorg voor een duidelijke dagindeling, vaste regels en vaste plaatsen voor dingen in huis. Geef eenvoudige, korte opdrachten en regels. Geef uw kind complimenten voor goed gedrag en stimuleer leuke eigenschappen. Als uw kind ergens helemaal in opgaat, zoals een spannend computerspel, denk dan niet ‘hij kan het dus best, als hij maar wil...’. Dat is niet waar. Neem voldoende tijd voor uzelf, uw partner, uw andere kinderen en uw vrienden. Praat met de leerkrachten over de ADHD en de benadering van uw kind. Zoek meer informatie over ADHD, in bibliotheek, boekhandel of op internet.(lotgenotencontact) Zoek tijdig hulp.Vr. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Antw. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Door Dr Edward M. Hallowel en Dr John R. Ratey Vertaald door Sander J. Alkemade De behandeling van ADD begint met hoop. De meeste mensen die ontdekken dat ze ADD hebben, of het nu kinderen zijn of volwassenen, hebben geleden onder een hoop pijn. The emotionele beleving van ADD wordt overspoeld met schaamte, vernedering en zelf-kastijding. Tegen de tijd dat de diagnose ADD is gesteld, hebben veel mensen met ADD hun zelfvertrouwen verloren. Velen hebben verschillende therapeuten bezocht, zonder echt geholpen te zijn. Waardoor ze uiteindelijk alle hoop hebben verloren. De belangrijkste stap aan het begin van de behandeling is het opnieuw inprenten van hoop. Individuen met ADD kunnen zijn vergeten wat hun goed kanten zijn. Ze kunnen, ergens in het verleden, ieder vertrouwen hebben verloren in de mogelijkheid dat er eens iets wél goed zal uitpakken. Ze zitten vaak opgesloten in een soort hardnekkige vasthoudend patroon, waarbij alle theorie, behoorlijk veel veerkracht en inventiviteit ervoor moet zorgen dat ze hun hoofd boven water houden. Het is een tragisch verlies, het te snel opgeven van het leven. Maar veel mensen met ADD zien geen andere weg, dan voortdurend en herhaaldelijk falen. Hoop, is voor hun, het risico nemen om nogmaals tegen de vlakte gemept te worden. En toch, hebben deze mensen een enorme capaciteit om te hopen en te dromen. Meer nog dan de meeste mensen, hebben personen met ADD een fantastisch voorstellingsvermogen. Ze denken in het groot en ze dromen grote dromen. Ze kunnen de kleinste mogelijkheid aangrijpen en zich voorstellen hoe ze dit kunnen veranderen in een belangrijke doorbraak. Ze kunnen een toevallige ontmoeting kunne doen uitlopen op een geweldige avond uit. Ze floreren door hun dromen en ze hebben organisatorische methoden nodig om duidelijk te zijn en om ze op het goede spoor te houden. Maar zoals met de meeste dromers, gaan ze mank als de droom uit elkaar spat. Meestal als de diagnose ADD gesteld is, is dit uiteenspatten van dromen vaak genoeg gebeurd om ervoor te zorgen dat ze ervoor uitkijken om nog eens hoop te hebben. Het kleine kind houdt liever zijn mond, dan weer gepest te worden. De volwassene houdt liever zijn mond dicht dan het risico te lopen dat de zaken weer volledig in de soep lopen. De behandeling, moet dus beginnen met hoop. We verdelen de behandeling van ADD meestal in 5 basis gebieden: 1. Diagnose 2. Educatie 3. Structuur, ondersteuning en begeleiding 4. Verschillende vormen van psychotherapie 5. Medicatie In dit foldertje, zullen we een paar algemene principes aangeven, die los van de medicamenteuze benadering, op zowel de behandeling van kinderen alsook volwassenen met ADD van toepassing zijn. Een manier om de niet medicamenteuze behandeling van ADD te organiseren geschiedt via het geven van praktische suggesties of "tips" in de omgang. Vijftig van dergelijke tips staan hieronder weergegeven: (I) Inzicht en educatie. 1. Zorg dat je zeker bent van de diagnose. Zorg dat je werkt met een professional met een werkelijk begrip van ADD en die ervoor zorgt dat andere vergelijkbare of samenhangen de ziekten kunnen orden uitgesloten, zoals angststoornissen, depressie, schildklierproblemen, bipolaire stoornis, of obsessive-compulsive disorder. 2. School jezelf bij. Misschien is het allerbelangrijkste voor een goede behandeling wel, een goed begrip van de ziekte ADD. Lees boeken. Praat met deskundigen. Praat met andere volwassenen met ADD. Je bent dan in staat om je eigen behandeling op te stellen die past bij jouw specifieke versie van ADD. 3. Coaching. Het is handig voor je om een coach te hebben, iemand die dicht bij je staat, maar altijd met humor. Je coach kan je helpen om georganiseerd te blijven, ervoor zorgen dat je aan activiteiten blijft werken, je aanmoedigen of je helpen herinneren dat je weer aan het werk moet. Vriend, collega, of therapeut (het is mogelijk dat je partner je coach wordt, maar dit is wel riskant), een coach is iemand die ervoor zorgt dat zaken daadwerkelijk worden gedaan, je aanspoort zoals een trainer doet, je in de gaten houdt en meestal aan jouw kant staat. Een coach kan ongelooflijk behulpzaam zijn in de behandeling van ADD. 4. Aanmoediging. Volwassenen met ADD hebben grote hoeveelheden aanmoediging nodig. Dit is gedeeltelijk te wijten aan het feit dat ze enorme hoeveelheden zelfkritiek hebben, wat jaar in jaar uit alleen maar meer werd. Maar het gaat verder dan dat. Meer dan de doorsnee persoon, raakt de ADD volwassene de weg kwijt zonder aanmoediging en bloeit hij helemaal op als een kerstboom wanneer hij het wel krijgt. Vaak willen ze voor een ander werken volgens een patroon dat ze niet voor zichzelf zullen doen. Dit is niet "slecht", het is gewoon zo. Dit moet worden herkend en er moet gebruik van worden gemaakt. 5. Realiseer je wat ADD NIET is, bijvoorbeeld ruzie met je moeder. 6. Leid anderen op en betrek ze erbij. Net zoals het voor jou belangrijk is om je ziekte te begrijpen, zo geldt dat net zo goed, misschien zelfs wel meer voor de mensen in je omgeving. Familie, school, werk, vrienden. Zodra ze door hebben waar het om draait, begrijpen ze je beter en kunnen zelfs behulpzaam zijn. 7. Voel je niet meer schuldig over het feit dat je bezigheden zoekt met een grote mate van stimulatie. Begrijp dat je juist wordt aangetrokken tot sterk stimulerende situaties. Probeer ze alleen verstandig uit te zoeken en lig niet meer wakker over de "verkeerde" keuzen. 8. Luister naar de feedback van betrouwbare anderen. Volwassenen (en kinderen) met ADD zijn beruchte zelfobservanten. Ze gebruiken veel, van wat kan worden opgevat als ontkenning. 9. Overweeg om bij een supportgroep te gaan, of er zelf eentje op te richten. De meeste belangrijke informatie over ADD is helaas nog niet in de boeken terecht gekomen, maar blijft opgeslagen in de hoofden van mensen die ADD hebben. In een supportgroep kan deze informatie naar buiten komen. Bovendien bieden supportgroepen vaak precies de hulp die zo hard nodig is. 10. Probeer af te komen van alle negativiteit die zich door de jaren in je heeft opgebouwd, als je jaren door het leven bent gegaan, zonder te weten dat je ADD had. Een goede psychotherapeut kan hierbij behulpzaam zijn. 11. Voel je niet gebonden door conventionele carrière of conventionele manieren van omgaan met alles. Geef jezelf toestemming om jezelf te zijn. Stop met jezelf wijs te maken, dat je moet zijn zoals je altijd dacht dat je zou moeten zijn, dus bijvoorbeeld de model student, het georganiseerde staflid, en laat jezelf zijn zoals je bent. 12. Onthoudt, dat wat je hebt een neuropsychiatrische conditie is. Het is genetisch overgedragen. Het wordt veroorzaakt door biologie, door de manier waarop je hersenen 'bekabeld' zijn. Het is geen ziekte van de wil en ook geen moreel falen. Het wordt ook niet veroorzaakt door een zwakte in je karakter en ook geen onvermogen om volwassen te worden. De genezing kan dus ook niet worden gevonden in de kracht van de wil, ook niet in straf, niet in opoffering en ook niet in pijn. ONTHOUD DIT ALTIJD. Hoewel veel mensen dit toch proberen, zijn er velen met ADD die veel moeite hebben om te accepteren dat de ziekte zijn grondslag vindt in biologie, in plaats van in het karakter. 13. Probeer anderen te helpen, die ADD hebben. Je leert er namelijk een hoop van over de ziekte en haar verloop, en je bovendien voel je jezelf er beter door. (II) Beter Presteren. 14. Externe structuur. Structuur is de fundering in de non-medicamenteuze behandeling van kinderen met ADD. en waarschijnlijk geldt dit net zo voor volwassenen. Vervelend om op te stellen, maar eenmaal geïnstalleerd werkt structuur als de muren van de baan rond de bobslee. Ze zorgen ervoor dat je als een raket naar beneden kan en niet uit de baan vliegt. Maak frequent gebruik van : - lijsten - kleur codering - reminders/herinneringen aan iets - briefjes/notities voor jezelf - rituelen - archieven 15. Kleur codering. Zoals hierboven al genoemd, verdient kleurcodering extra aandacht. Veel mensen met ADD zijn visueel georiënteerd. Doe hier je voordeel mee, door zaken te herinneren middels kleuren: Archieven, memo's, brieven, teksten, roosters etc. Bijna alles wat je normaal in zwarte letters op wit papier zet, kan beter worden herinnerd, vastgehouden en daardoor stimulerender werken. door het gebruik van kleur. 16. Gebruik pizzazz (zelfs Kramers woordenboek laat het hier afweten, een snickers voor degene die het weet :-) Rekening houdend met tip #15, probeer je omgeving zo stimulerend mogelijk in te richten, zonder dat je overloopt. 17. Richt je omgeving in op beloning in plaats van dat je constant wordt gedemotiveerd. Om te begrijpen hoe een demotiverende omgeving eruit ziet, hoeven veel ADD volwassen maar terug te denken aan hun (middelbare) schooltijd. Nu je de vrijheid hebt van een volwassene, kun je het leven zo inrichten, dat je niet steeds wordt herinnerd aan je tekortkomingen en grenzen. 18. Houdt er rekening mee en accepteer dat X % van de projecten waar je mee bezig gaat, relaties die je hebt en verplichtingen ongetwijfeld volledig de mist in gaan. 19. Omhels uitdagingen. ADD mensen worden gedreven door uitdagingen. Zolang je weet dat er niet van alles iets terecht komt, en je niet te perfectionistisch wordt of vaag, lukt het je om een heleboel dingen wel goed te doen en blijf je uit de problemen. 20. Stel deadlines. Dus data (en niet datums) waarop iets persé gedaan moet zijn. 21. Breek grote klussen in kleine klusjes op. Verbind deadlines aan de kleinere klusjes. Dan zal namelijk, als was het tovenarij, de grote taak als vanzelf gedaan worden. Dit is één van de meest simpele en effectieve methoden van alle organisatorische methoden. Vaak kan een grote klus gevoelsmatig een overweldigend effect hebben op iemand met ADD. Alleen de gedachte al om eraan te gaan werken, kan er voor zorgen dat er niet eens aan begonnen wordt. Aan de andere kant, als een grote klus in kleinere klusjes wordt opgebroken, blijkt het vaak erg makkelijk om die uit te voeren. 22. Stel prioriteiten. Voorkom uitstellen. Als het druk wordt, verliest een persoon met ADD het perspectief: Het betalen van een parkeerboete kan net zo moeilijk worden als proberen de brand te blussen die in je prullenbak is ontstaan. Stel prioriteiten. Haal een keer diep adem. Doe de belangrijkste dingen eerst. Uitstellen, is éen van de basishandelingen van mensen met ADD. Je moet jezelf veel discipline opleggen om dit aan te zien komen en waar mogelijk uit de weg te gaan. 23. Accepteer dat je bang bent voor het feit dat zaken goed gaan. Accepteer scherpe kantjes als dingen te makkelijk gaan. Of als er eens geen conflict is. Maak dingen ook niet mooier dan ze zijn, om ze stimulerender te maken. 24. Probeer uit te vinden, waar en onder welke omstandigheden je het beste werkt: In een luidruchtige kamer, in de trein, ingepakt in drie dekens, luisterend naar muziek, whatever (is best een nederlands woord SJA). Kinderen en volwassenen met ADD presteren vaak het best onder nogal vreemde omstandigheden. Laat jezelf werken onder de omstandigheden waarbij je het best presteert. 25. Weet, dat het prima is om twee dingen tegelijk te doen: Dus met iemand praten en ondertussen breien, Stevig nadenken terwijl je onder de douche staat, of een stukje gaan hardlopen terwijl je een vergadering voorbereidt. Vaak moeten mensen met ADD meerdere dingen tegelijk doen, om überhaupt iets af te ronden. 26. Doe iets waar je goed in bent. Wederom, als het je makkelijk lijkt af te gaan, prima. Er is geen enkele regel die bepaalt dat je alleen maar dingen moet doen die je niet goed kan. 27. Hou ruimte vrij tussen afspraken om je gedachten even op een rijtje te zetten. Overgangen zijn moeilijk voor ADD'ers en mini-pauzes kunnen de overgang vergemakkelijken. 28. Hou een notitieboekje bij de hand, in de auto, naast je bed of in je jas. Je weet namelijk nooit wanneer je een goed idee krijgt en ook niet wanneer je iets moet onthouden. 29. Lees met een pen in je hand. Niet alleen om dingen te onderstrepen of in de kantlijn te schrijven, maar ook voor de onvermijdelijke stroom van andere gedachten die opkomen tijdens het lezen. (III) Omgaan met stemmingen. 30. Plan een structurele "uitblaastijd" in. Maak iedere week wat tijd vrij om gewoon even niets te doen en alles te laten vallen. Wat je ook wil doen : Jezelf bombarderen onder harde muziek, naar de racebaan gaan, een feest(maal) houden. Kies een activiteit waar je jezelf af en toe helemaal in kan verliezen. 31. Laadt regelmatig je eigen batterijen weer op. Samenhangend met # 30 , hebben mensen met ADD, dagelijks een paar momenten nodig om wat tijd te verspillen, zonder dat ze zich schuldig voelen. Een manier om deze tijd zonder schuldgevoel door te komen, is door het opladen van je batterijen te noemen. Doe een dutje. Kijk tv, mediteer. Iets rustig. Relaxend. Ontspannen. 32. Kies "goede" behulpzame verslavingen, zoals bijvoorbeeld sport. Veel volwassenen met ADD hebben een aanleg voor verslavend of dwangmatig gedrag in hun persoonlijkheid, in de zin dat ze altijd wel ergens aan verslaafd zijn. Zorg dat dit iets is waar je beter van wordt. 33. Begrijp stemmingswisselingen en leer hier mee omgaan. Begrijp dat je stemmingen doorlopend kunnen veranderen, ongeacht wat er in de wereld gebeurt. Verspil geen tijd met je af te vragen waar de stemmingswisseling vandaan komt en zoek ook niemand om de schuld te geven. Richt jezelf liever op leren accepteren dat je een slechte bui hebt, wetende dat het wel weer over gaat, en zoek manieren om het sneller te laten overgaan. Verandering van handelingen, bijvoorbeeld deelnemen aan een nieuwe activiteit (liefst interactief, dus niet kijken naar zwemmen, maar het zelf gaan doen), maar een gesprek houden met een vriend of gaan tennissen of een boek lezen, helpt enorm om over de stemming heen te komen. 34. Hou er rekening mee dat de volgende cyclus veel voorkomt bij volwassen met ADD: - Iets "prikkelt" je psychologisch systeem, een verandering of een overgang, een teleurstelling of zelfs een succes. Het voorgaande kan behoorlijk triviaal zijn. - Deze "prikkeling" wordt gevolgd door een mini-paniek, met een opeens optredend verlies van perspectief, de wereld wordt op zijn kop gezet. - Je probeert om te gaan met deze paniek door je vaak obsessief en volhardend te richten op één aspect van de situatie. Dit kan een uur duren, of een dag of zelfs een paar maanden. 35. Leg scenario's/plannen klaar tegen de onvermijdelijke verveling. Maak een lijst van vrienden die je dan belt. Houdt een paar video's bij de hand die je altijd boeien en ervoor zorgen dat je helemaal wordt afgeleid. Zorg dat je makkelijk kan gaan sporten. Zorg dat je een bokszak of kussen bij de hand hebt om tegenaan te meppen als je extra veel kwade energie in je hebt. Bereidt een paar peptalks voor die je tegen jezelf kan houden zoals "Je bent dit al eens vaker tegengekomen, dit is gewoon de ADD-blues (ADD-dip), het zal snel weer over zijn, Alles gaat verder goed." 36. Verwacht depressie na succes. In het algemeen klagen mensen met ADD erover dat ze na een succes paradoxaal genoeg depressief worden. Dit komt omdat de enorme stimulatie van het achternajagen of verkrijgen van een doel, of de voorbereiding is verdwenen. De klus is geklaard. Of hij nou wint of verliest, iemand met ADD mist het probleem, de enorme stimulatie en voelt zich depressief. 37. Leer symbolen, slogans, gezegden als ezelsbruggetjes bij het adresseren van tegenvallers, fouten, missers, vergeten afspraken of stemmingswisselingen, die ervoor zorgen dat je de zaken snel weer in het juiste perspectief ziet. Dus als je linksaf slaat in plaats van rechtsaf waardoor de hele groep een omweg maakt van 20 minuten, zeg dan gewoon "Oh, daar gaat mijn ADD weer", Dan dat je een zes uur durende ruzie krijgt over het feit dat je onbewust probeert de hele trip te saboteren. Dit is geen excuus. Je blijft nog steeds verantwoordelijk voor je daden, maar het is goed om te weten waar je daden vandaan komen en waarvan niet. 38. Gebruik "time-outs" zoals bij kinderen. Als je overstuur bent of overgestimuleerd, neem dan een time-out. Ga even weg. Ontspan jezelf. 39. Leer opkomen voor jezelf. Volwassenen met ADD zijn er zo aan gewend om te worden bekritiseerd, dat ze onnodig veel in de verdediging springen als ze voor zichzelf willen opkomen. Probeer af te stappen van die verdedigende houding. 40. Voorkom voortijdige beëindiging van een project, een ruzie, een deal, een afspraak of een gesprek. Probeer niet gelijk alles af te kappen, ook al jeuken je handen om dat toch te doen. 41. Probeer succesvolle momenten te verlengen en te onthouden. Ook over langere tijd. Je moet jezelf hier bewust en expres in trainen, omdat je het anders weer net zo snel vergeet. 42. Onthoud dat ADD er meestal ook voor zorgt dat je overmatige interesse en aandacht (HYPERFOCUS) besteedt aan iets. Deze overmatige aandacht kan zowel constructief als destructief werken. Kijk uit voor het destructieve gebruik: De aanleg om obsessief en vastgebeten vast te houden aan één of ander ingebeeld probleem, zonder het los te kunnen laten. 43. Sport veel en vaak. Je moet dit in je leven opnemen en erin houden. Sport is zonder meer eén van de beste behandelingen van ADD. Het helpt om agressie en overmatige energie op een positieve manier kwijt te raken. Het zorgt ook voor ruis-onderdrukking in je geest, het stimuleert je hormonale en neurochemische systeem op een natuurlijke, therapeutische manier en het ontspant en kalmeert je lichaam. Als je dat allemaal optelt bij de algemeen bekende gezondheidsredenen om aan sport te doen, dan zie je hoe belangrijk dit punt is. Maak er iets leuks van, zodat je er langere tijd mee bezig kan blijven, zo niet de rest van je hele leven. 44. Maak een goede keuze uit de mensen waarmee je omgaat. Het valt op hoezeer een ADD volwassene kan opbloeien door de keuze voor een specifiek maatje. 45. Leer te lachen om jezelf en anderen, met betrekking tot je symptomen, aangaande je vergeetachtigheid, je onvermogen om op tijd te letten, je tactloosheid of je impulsiviteit, of wat dan ook. Als je namelijk ontspannen genoeg bent om de lol van dit alles in te zien, dan zullen anderen je veel meer vergeven. 46. Plan activiteiten met vrienden. Houd je echt aan deze geplande activiteiten. Het is essentieel dat je verbonden blijft met andere mensen. 47. Zoek groepen en wordt er lid van, als je merkt dat mensen je mogen, waarderen, begrijpen of blij zijn dat je er bent. 48. Tegenovergesteld aan 47. Blijf niet te lang hangen bij groepen waarvan je de indruk hebt dat ze je niet waarderen, of begrijpen. 49. Deel complimenten uit, let op andere mensen. In het algemeen, leer sociale vaardigheden, zoals bijvoorbeeld van je coach. 50. Stel sociale deadlines.Vr. 26: Wat zijn de verschillen tussen ADHD en Bordeline? Antw. 26: Verschillende benadering bij ADHD en Borderline We weten inmiddels dan ADHD vaak verward wordt met Borderline, omdat beide stoornissen hoog scoren op dezelfde diagnostische criteria. Een specifieke ADHD-test, waardoor het onderscheid kan worden gemaakt, bestaat helaas nog niet. Toch zijn er een aantal punten die ikzelf onder de aandacht wil brengen: kenmerken waaraan zowel een ADHD'er als een Borderliner voldoen, maar beiden met een compleet andere motivatie. Kun je onderscheid maken tussen impulsiviteit bij mensen met ADHD en Borderline? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline is impulsief gedrag zelf-destructief. Impulsief gedrag wordt vertoond om depressieve klachten te verlichten. 2. Bij ADHD behelst impulsiviteit schijnbaar alles. ADHD'ers hebben altijd moeite zich te concentreren op een bezigheid, of zij zich nu goed of depressief voelen. Hoe zit het met de relatieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline komen veel relatieproblemen voort uit verlatingsangst. Veel Borderliners hebben een kindertijdverleden waarin zij aan hun lot zijn overgelaten. Zij hebben op jonge leeftijd niet geleerd zich te hechten aan iemand, en dit probleem duurt voort wanneer zij volwassen zijn. Borderliners kenmerken zich door aantrekken en afstoten. 2. Bij ADHD komen veel relatieproblemen voort uit het feit dat zij buitensporige stemmingswisselingen hebben. Wanneer zij "up" zijn (en dat kan door de eenvoudigste dingen veroorzaakt worden), zijn zij geanimeerd gezelschap, maar wanneer zij even later "down" zijn (ook door de meest triviale dingen) willen zij het liefst met rust gelaten worden of juist vermaakt worden. Het vergt heel veel van een partner om te gaan met de onvoorspelbaarheid van een ADHD'er. Wat is het verschil in concentratieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Een Borderliner kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "leeg" voelt. 2. Een ADHD'er kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "overvol" voelt, overspoeld door een stroom aan andere gedachten en prikkels. Ik denkt dat een onbehandelde ADHD een belangrijke oorzaak is van Borderline. ADHD kan heel "goed" samengaan met Borderline. Symptomen die geassocieerd worden met Borderline, zoals "het niet in staat zijn dingen af te maken", zijn bijvoorbeeld typische ADHD-symptomen!!! In een later stadium zal ik hier uitgebreider aandacht aan besteden.Vr. 27: Is ADHD een "modediagnose"? Antw. 27: De diagnose ADHD bestaat al meer dan 40 jaar, onder deze en andere namen (waaronder Minimal Brain Damage, MBD). De eerste rapportage over de effecten van amfetamine-achtige stoffen bij drukke kinderen dateert zelfs al van 1937! Deze lange geschiedenis lijkt niet zo modegevoelig. <BR> De laatste twintig jaar is veel wetenschappelijk onderzoek naar ADHD bij kinderen gedaan, waardoor veel meer duidelijk is geworden over de oorzaken, de hersenfunctiestoornissen en effectieve behandelingen. <BR><BR> Deze kennis dringt de laatste tijd via de media ook door tot het grote publiek. Hierdoor melden zich veel kinderen en volwassenen voor hulp omdat ze zichzelf herkennen in het beeld. <BR> Dit betekent niet dat ADHD opeens méér voorkomt of per se vaker dan reëel is wordt gediagnosticeerd. Er lijkt veeleer sprake van een inhaalslag. Op termijn zal ADHD een gewone diagnose worden, waarvan bekend is wat het is en dat behandeling mogelijk is. <BR> Overigens lijkt de kans op zowel overdiagnostiek als onderdiagnostiek van ADHD juist nu wel het grootst, nu hulpverleners nog niet allemaal voldoende zijn bijgeschoold om op de juiste wijze te diagnosticeren. Hopelijk zal nascholing van hulpverleners dit probleem op den duur oplossen.Vr. 28: Kan ADHD ook worden behandeld zonder medicijnen? Antw. 28: De meeste mensen stellen deze vraag als de diagnose wordt gesteld. Bijna niemand wil medicijnen gebruiken. Het maakt dat men dagelijks wordt herinnerd aan het feit dat er iets hapert in het hoofd. Medicijnen gebruiken is voor veel mensen in het begin moeilijk, het kost tijd om te accepteren dat medicatie nodig is. Anderzijds veroorzaakt ADHD soms zoveel last voor het dagelijks functioneren dat nauwelijks met medicijnen kan worden gewacht. Men hoopt en verwacht dan soms een wonder. Soms is het ook wonderlijk om te zien hoe iemand opknapt met de toename van controle over het eigen gedrag. Meestal echter is het na behandeling met medicijnen hard werken om de puinhoop te overzien, te aanvaarden en (met hulp) te gaan aanpakken. Medicatie is dus slechts het begin van de behandeling, maar wel een belangrijk begin. <BR> De diagnose ADHD is voor veel mensen een keerpunt. Het feit dat de problemen in een ander licht worden gesteld is vaak al een enorme opluchting. Veelgehoorde opmerkingen zijn: De dingen vallen op hun plaats of Ik kan het nu een plek geven. Men hoeft zichzelf niet meer steeds de schuld te geven van mislukkingen. Sommigen geeft dit zoveel energie dat ze denken geen medicijnen nodig te hebben. Hoewel niet is uit te sluiten dat dit voor enkelen opgaat, is niet onderzocht hoe het deze mensen na verloop van tijd vergaat. Op basis van het levenslange patroon van klachten en disfunctioneren valt eigenlijk niet te verwachten dat met alleen een verklaring voor de klachten (de diagnose) alle problemen zijn op te lossen. <BR> Behandeling met alleen coaching, begeleiding bij de planning van huishouden en werk, is op zich mogelijk. Maar omdat de kernsymptomen van ADHD niet veranderen, blijft men dan langer afhankelijk van de hulp van anderen. Het probleem bij ADHD is immers dat geleerde vaardigheden niet goed beklijven of dat oude gewoonten na verloop van tijd weer de kop op steken. De enorme energie die het kost om de controle te handhaven is niet langdurig op te brengen. Het zelf op tijd aan afspraken denken, vooruit denken, niet uitstellen, zijn zaken die niemand kan overnemen. Deze hersenfuncties worden direct door Ritalin bebloed. <BR> Men weet eigenlijk niet wat het is om overzicht te hebben over eigen plannen, geld en tijd. Daarom wordt geadviseerd in elk geval een behandeling met Ritalin te proberen, om daarna te beoordelen of de voordelen tegen de nadelen opwegen. <BR> De ervaring leert dat behandeling zonder medicijnen minder, en minder snel, resultaat oplevert. Het ordenen, het organiseren, het maken van keuzes blijft chaotisch. De behandeling zelf komt hierdoor vaak al niet goed van de grond, bijvoorbeeld omdat de afspraken niet goed in de agenda staan of omdat men vergeet in de agenda te kijken. Van dergelijke simpele problemen hangt het beginnen met de behandeling al af, laat staan het volhouden.Vr. 29: Hoe ziet de toekomst er uit van iemand met ADHD die pas als volwassene is gediagnosticeerd? Antw. 29: Deze vraag suggereert dat een diagnose op volwassen leeftijd slechter is voor de toekomst dan een diagnose op jongere leeftijd. Dat lijkt logisch, maar in feite is dat niet bekend. De prognose of het beloop blijkt afhankelijk van veel meer factoren dan alleen de ADHD en de eventuele behandeling. Voor de prognose blijken de bijkomende stoornissen (zoals depressies, angsten, gedragsstoornissen, alcohol- en drugsmisbruik) en de sociale omgeving thuis (bijvoorbeeld gescheiden ouders of ouders met psychische problemen) een grote rol te spelen. Daarbij moet in aanmerking worden genomen dat ADHD alleen, zonder bijkomende problemen, vrij zeldzaam is. Vr. 30: Hoe zit het met Ritalin in het verkeer? Antw. 30: Wie rijexamen wil doen, heeft daarvoor een geschiktheidsverklaring nodig. Sinds begin 2001 wordt zo'n verklaring steeds vaker geweigerd aan volwassenen met ADHD die Ritalin gebruiken. Soms alleen voor het behalen van het zogenaamd 'groot rijbewijs' (categorie C), maar steeds vaker ook voor het behalen van het A- of B-rijbewijs (voor het besturen van een motor of personenauto). Die weigering wordt dan gebaseerd op het feit dat Ritalin behoort tot de groep van de amfetaminen (stimulantia) en onder de opiumwet valt. Het CBR beroept zich daarbij op hoofdstuk 2.2 van de 'Regeling eisen geschiktheid', waarin staat dat behandeling met stimulantia iemand ongeschikt maakt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer: "De werkzaamheid en bijwerkingen van deze middelen op lange termijn zijn doorgaans niet goed te voorspellen. Het gaat daarbij om veranderingen in stemming of gedrag, zoals ernstige vormen van depressie of vermoeidheid. Behandeling met deze middelen maakt iemand daarom ongeschikt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer." <BR> Zowel de artsen bij het CBR als veel deskundigen op het gebied van ADHD erkennen dat hier sprake is van verouderde inzichten. Iemand met ADHD is immers juist beter geconcentreerd mét dan zonder Ritalin. Intussen zitten jongeren en volwassenen met ADHD met de frustratie dat ze óf met hun medicatie moeten stoppen om te mogen rijden, óf in de verleiding komen onjuiste gegevens in te vullen óf niet aan het gemotoriseerde verkeer kunnen deelnemen (met alle beperkingen van dien voor het zelfvertrouwen, het sociale en beroepsleven). <BR> In onderzoek werden zeven jongvolwassenen met ADHD vergeleken met normale controlepersonen wat betreft de rijvaardigheid. Ook werd de invloed van Ritalin op de rijvaardigheid bij de mensen met ADHD onderzocht. In dit onderzoek bleken ADHD-patiënten vergeleken met normaal meer ongelukken te hebben gehad, meer verkeersovertredingen te hebben begaan en - na inname van een nepmiddel of placebo - slechter te rijden tijdens een rijtest met een 'driving simulator'. De rijvaardigheid nam toe onder Ritalin. Deze uitkomst suggereert dat patiënten met ADHD voordeel kunnen hebben van behandeling met Ritalin tijdens deelname aan het verkeer. Het lijkt dan ook niet aannemelijk dat Ritalin de rijvaardigheid in negatieve zin be﮶loedt. Er is echter meer onderzoek nodig voordat de veiligheid van Ritalin in het verkeer definitief kan worden vastgesteld. <BR> Balans heeft, met hulp en steun van vele deskundigen, hierover een notitie geschreven voor de Minister van Verkeer en Waterstaat, met het verzoek de verouderde wetgeving ten spoedigste te veranderen.Vr. 31: Zijn personen met ADHD vaak hoogbegaafd? Antw. 31: Behalve voor de talloze problemen van volwassenen met ADHD wordt er tegenwoordig ook meer aandacht gevraagd voor de positieve aspecten van de stoornis. Dat is uiteraard verheugend, want niemand knapt op van alleen maar een rijtje negatieve kenmerken. In sommige populaire publicaties wordt dit echter te ver doorgetrokken. ADHD zou vaker voorkomen bij hoogbegaafden en personen met ADHD zouden meer dan gemiddeld creatief en inspirerend zijn. Uit onderzoek is dit tot nu toe echter nog niet naar voren gekomen. ADHD blijkt net zo vaak voor te komen bij hoogbegaafden als bij gemiddeld- en laagbegaafden.Vr. 32: Hoe zit het met ADHD in het verkeer? Antw. 32: Het is van belang te onderkennen welke risico?s ADHD voor deelname aan het verkeer met zich meebrengt. Uit onderzoek is namelijk bekend dat mensen met ADHD door gebrek aan overzicht, concentratieproblemen en impulsief gedrag meer kans hebben op verkeersongelukken. Adolescenten met ADHD hebben vier keer zo veel ongelukken als leeftijdgenoten zonder ADHD. Mensen met ADHD rijden vaker illegaal zonder rijbewijs, begaan meer snelheidsovertredingen en hebben vaker een rijbevoegdheidsontzegging gehad dan normaal. Bij ADHD is bovendien de kans op verslaving aan alcohol en/of drugs vergroot, waardoor de rijvaardigheid nog meer in het gedrang kan komen. <BR> Hierbij moet worden aangemerkt dat op dit moment de meerderheid van de volwassenen met ADHD niet is gediagnosticeerd en gewoon deelneemt aan het verkeer.Vr. 33: Hoe vertel ik het de werkgever? Antw. 33: Moet je de werkgever wel of niet vertellen dat je ADHD hebt? En zo ja, moet dat al in de proeftijd? En kom je dan nog wel in aanmerking voor promotie? Moet je het vertellen als er kritiek is op je functioneren, of in zo?n geval juist niet? Dit zijn moeilijke vragen waar geen algemeen antwoord op te geven is. Veel hangt af van de relatie met de werkgever en van zijn houding ten aanzien van problemen en klachten. De werkgever heeft formeel geen recht op informatie over de diagnose. Dat heeft alleen de bedrijfsarts, en dan nog alleen bij ziekte of disfunctioneren. Als er kritiek is op het functioneren kan het anders liggen dan kan het verstandig zijn aan te geven dat er problemen zijn met de concentratie of met overzicht houden en dat daarvoor reeds hulp wordt gezocht. Wellicht kan de werkgever helpen met een rustiger werkplek of hulp en steun bij het ordenen van de werkzaamheden. Het is niet verstandig om de diagnose ADHD uitsluitend als excuus voor mislukkingen aan te voeren dit geeft snel onbegrip en irritatie. Informatiefolders, boeken of materiaal van internet kunnen helpen de werkgever zo nodig te informeren over wat ADHD is, welke beperkingen het kan veroorzaken én welke oplossingen er zijn.* Veel gestelde vragen door bedrijven* Algemene informatie over klup.nl
Vr. 14: Wat zijn de nadelen van Ritalin®? Antw. 14: Wat zijn de nadelen van Ritalin®? Ritalin®, stofnaam methylfenidaat, valt onder de Opiumwet, maar wordt verondersteld niet verslavend te zijn. Er is tenminste geen bewijs voor. Wel blijkt Ritalin® een aantal bijverschijnselen te vertonen, hoewel deze niet allemaal wetenschappelijk zijn vastgesteld. Een veel gesignaleerd bijverschijnsel is verlies van eetlust. Zo’n 80 procent van de kinderen die het medicijn slikken , heeft hier last van; 10 tot 15 procent verliest daardoor behoorlijk wat gewicht. Andere bijwerkingen zijn onder meer slapeloosheid, hoofdpijn, buikpijn, een droge mond, duizeligheid en depressie. Soms treedt een snellere hartslag op of kunnen tics ontstaan. Dat Ritalin® effectief is staat vast, maar over de gevolgen van het gebruik op langere termijn is nog weinig bekend. Er kleven dus inderdaad wel nadelen aan het gebruik , maar die vormen, zeker gezien de zeer positieve uitwering van het medicijn, geen belemmering om het middel voor te schrijven. Hierbij moet worden aangetekend dat daarnaast gedragstherapie onontbeerlijk is èn de medicatie na verloop van tijd ook weer moet worden afgebouwd. Een uitgebreid onderzoek door de Gezondheidsraad naar aanleiding van de ontstane onrust (is Ritalin wel zo verantwoord?) heeft eveneens uitgewezen dat Ritalin®als een veilig middel kan worden beschouwd.Vr. 15: Is het waar dat bijna elke ADHD’er Ritalin gebruikt? Antw. 15: Is het waar dat bijna elke ADHD’er Ritalin gebruikt? Volgens de gegevens van de Stichting Farmaceutische Kerngetallen gebruiken ruim 36.000 ADHD’ers Ritalin, waaronder 31.000 die jonger zijn dan 19 jaar. Naar schatting komen er elke maand zo’n duizend gebruikers bij. Ongeveer één op de drie jeugdige ADHD ‘ers zou nu Ritalin slikken. Dat is dus nog niet de helft.Vr. 16: Zijn er ook homeopatische of ander oplossingen? Antw. 16: Zijn er ook homeopatische of ander oplossingen? Ja, er zijn verschillende homeopatische middelen die met succes gebruikt worden door ADHD’ers. Een overzicht hiervan is niet te geven; voor een goed advies moet een homeopatische arts worden bezocht, die de medicatie altijd specifiek op de patiënt zal afstemmen. Zeer recent ontdekten Amerikaanse wetenschappers dat ook nicotine (pleisters) een verbluffend positieve uitwerking op ADHD’ers hebben. Nicotine vermindert onder meer angstgevoelens en verbetert de motorische functies, oplettendheid en reactiesnelheid. .De onderzoeken verkeren nog in een experimenteel stadium. Wel staat vast dat het aantal rokers onder (volwassen) ADHD’ers drie keer zo hoog is als onder de rest van de bevolking. Een soort van zelfmedicatie dus. Verder zijn er verschillende soorten (nieuwe) gedragstherapieën , maar die laten zich hier moeilijk samenvatten in een beknopt overzicht. In één van de komende nummers van J/M zullen we daar uitgebreider op terugkomen.Vr. 17: Welk type onderwijs is het meest geschikt voor een ADHD-kind? Antw. 17: Welk type onderwijs is het meest geschikt voor een ADHD-kind? Een ADHD’er is niet dom, maar heeft moeite om zich te concentreren. In het algemeen zijn kleine(re) groepen daarom het meest geschikt, om de logische reden dat een kind daarin minder snel wordt afgeleid en meer aandacht kan krijgen. Een adequate begeleiding door de leerkracht en eventueel remedial teaching zijn ook voorwaarden, al valt het in de huidige onderwijssituatie natuurlijk niet mee om dat te realiseren. Vaak hebben ADHD’ers problemen met de fijne motoriek of een houterige grove motoriek. Behalve remedial teaching kan ook fysiotherapie hier een goede ondersteuning bieden. Een algemeen advies voor een schooltype is nauwelijks te geven. Dat hangt onder andere af van de mate waarin een kind er ast van heeft. ADHD-leerlingen verschillen immers net zoveel van elkaar als andere kinderen. Per kind zal dus gewoon moeten worden bekeken welk soort onderwijs het best bij hem past. Pas als een kind in een ‘gewone’ nauwelijks te handhaven is - ook niet met behulp van medicatie - of heel veel moeite heeft om bij te blijven, wordt Speciaal Onderwijs een optie. Dan kan het hem weer helpen om verder te komen.Vr. 18: Wat zijn de sterke kanten van een ADHD’er ? Antw. 18: Wat zijn de sterke kanten van een ADHD’er ? ADHD’ers zijn vaak bijzonder creatief en kunnen zeer enthousiast, spontaan, open en energiek zijn. ADHD’ers die hun aandacht zeer lang op één onderwerp kunnen richten (hyperfocussen) zijn soms in staat om tot geniale ontdekkingen of oplossingen te komen. Einstein is hier een bekend voorbeeld van. Verder kunnen ze erg gevoelig en zorgzaam zijn en een goed inlevingsvermogen hebben.Vr. 19: Je vermoed... ADHD en dan? Antw. 19: Je vermoed... ADHD en dan? Belangrijk is om dan onderzoek te laten doen, dit kan ALLEEN door een adhd-specialist! Deze zijn te benaderen via de Regionale Specialisten van elke provincie. Wanneer u de Regionale Specialist van uw provincie belt, verwijst deze u door naar een ADHD-Specialist bij U in de buurt. De namen van de Regionale Specialisten van het 'Netwerk ADHD bij volwassenen' zijn: Groningen: mw. A. van Lammeren, psychiater Ac. Ziekenhuis Groningen Postbus 3001 9700 RB Groningen 050 - 3612008 Friesland: hr. M.N.A. Santana, psychiater GGZ Friesland Sixmastraat 1 8901 BS Leeuwarden 058 - 2848856 Drenthe: dhr. G.J. van Gelderen, vrijgevestigd psychiater, ADHD centrum Doevenkamp Doevenkamp 9a 9401 KN Assen 0592 - 309316 Overijssel: mw. P.J.M. van Wijngaarden, psychiater Verslavingskliniek Zwolle VK2 dr. van Thienenweg 8 8025 AL Zwolle 038 - 4540855 of 0572-369492 Gelderland: mw. C. Dokter, psychiater Riagg Oost Veluwe Stationsstraat 47a 7301 GC Apeldoorn 055 - 5262626 Noord-Brabant: hr. P.J.B. Carpentier, psychiater GGZ 's Hertogenbosch Postbus 70058 5201 DZ 's Hertogenbosch 073 - 6585111 Noord-Holland: A. Pull, arts/psychotherapeut De Geestgronden Schipholpoort 20 2034 MA Haarlem 023 - 5300500 Zuid-Holland: mw. L.E. Kalma, psychiater GGZ Delfland Reinier de Graafweg 7A 2625 AD Delft 015 - 2608776 Zeeland: hr. A.G. Kunst, psychiater Streekziekenhuis Walcheren Koudekerkseweg 88 4380 DD Vlissingen 0118 - 425245 Utrecht: mw N. Buitelaar, psychiater Riagg Stad Utrecht Tolsteegsingel 2a 3582 AC Utrecht 030 - 2587887 Limburg: dhr. J Cornelis, psychiater Psycho-Medisch Streekcentrum Vijverdal Maastricht 043 - 3685444 Vr. 20: Hoe herken je ADHD? Antw. 20: Hoe herken je ADHD? Van de hak op de tak... Rondrennen, de aandacht ergens niet bij kunnen houden, niet luisteren: het hoort bij kinderen. Ook volwassenen kunnen zich soms moeilijk concentreren, maken slordigheidsfouten of zitten onrustig te schuiven tijdens een vergadering. Maar bij sommige kinderen en volwassenen overheerst het gebrek aan concentratie en rust. Ze hebben moeite het dagelijks leven te organiseren en te plannen. Schoolprestaties en werk lijden hier ernstig onder. Ze hebben ook problemen in contacten met leeftijdgenoten en zijn thuis moeilijk hanteerbaar. Zulke kinderen en volwassenen lijden aan een aandachtstekortstoornis met hyperactviteit, vaak afgekort tot ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder, ook wel vertaald met Alle Dagen Heel Druk). Vroeger werd dit ook wel (niet helemaal juist) Minimal Brain Damage (MBD) genoemd. Let op: ADHD komt zowel bij kinderen als volwassenen voor !Vr. 21: Wat zijn de verschijnselen bij ADHD? Antw. 21: Wat zijn de verschijnselen bij ADHD? Een kind of volwassene kan ADHD hebben wanneer meerdere van onderstaande verschijnselen aanhoudend sterk aanwezig zijn, zowel thuis als op school of in sociale contacten. Aandachts- en concentratieproblemen Kinderen en volwassenen met ADHD zijn snel afgeleid. Elke prikkel - de telefoon, een kat in de tuin of een klasgenoot die zit te giechelen, maar ook de eigen fantasie en gedachtegang - laat hun aandacht afdwalen, waardoor ze vergeten waar ze mee bezig waren. Daardoor maken ze dingen niet af, beginnen om de haverklap aan iets anders en maken veel fouten. Verder kunnen kinderen en volwassenen met ADHD moeilijk luisteren en dingen onthouden, waardoor andere mensen het gevoel hebben nauwelijks contact met hen te krijgen. Ze vergeten afspraken en verjaardagen en raken spullen kwijt. Hyperactiviteit of overbeweeglijkheid Kinderen met ADHD wiebelen, draaien of friemelen voortdurend of tikken steeds met hun voet op de grond. Ze praten veel en druk en kunnen erg doordraven. Bij volwassenen met ADHD lijkt de hyperactiviteit op het oog vaak afgenomen. Van binnen voelen ze zich echter nog even onrustig als vroeger. Ze hebben geleerd de neiging tot bewegen te onderdrukken. Mensen met ADHD kunnen zich moeilijk ontspannen. Impulsiviteit Kinderen en volwassenen met ADHD handelen vóór ze denken. Ze doen onbezonnen dingen. Ze vallen mensen in de rede, flappen dingen eruit, geven antwoord voordat de vraag helemaal is gesteld en dringen voor zonder dit in de gaten te hebben. Overige verschijnselen heftige en onvoorspelbare emotionele uitbarstingen, bijvoorbeeld driftbuien en huilbuien. Dit komt ten dele door de ADHD, ten dele uit frustratie doordat veel dingen niet lukken. moeite onderscheid te maken tussen hoofd- en bijzaken. moeite sociale signalen op te vangen. weinig gevoel voor tijd hebben en moeilijk kunnen plannen. Dit uit zich bijvoorbeeld in te laat komen op afspraken en opdrachten niet op tijd afkrijgen. onhandigheid, houterigheid: vaak vallen en knoeien. Bijkomende klachten of problemen ADHD gaat bij meer dan de helft van de kinderen en volwassenen gepaard met andere psychische klachten, zoals depressie en angst- en dwangstoornissen. Bij kinderen komt de combinatie met leerproblemen, zoals dyslexie (leesblindheid), en agressief gedrag nogal eens voor. Volwassenen hebben soms ook een persoonlijkheidsstoornis, bijvoorbeeld borderline. ADHD kan verder samengaan met eet-, gok-, drugs- of alcoholverslaving.Vr. 22: Wat is ADD? Antw. 22: Wat is ADD? Verschillende vormen van ADHD Sommige kinderen en volwassenen met ADHD hebben wel grote problemen hun aandacht ergens bij te houden, maar zijn niet hyperactief. Ze zijn juist opvallend stil, dromerig en passief. Deze vorm van ADHD wordt ook wel ADD genoemd, attention deficit disorder. ADHD kan zich ook uiten in grote impulsiviteit en hyperactiviteit zonder aandachtsproblemen.Vr. 23: Wat zijn de Achtergronden bij ADHD? Antw. 23: Wat zijn de achtergronden bij ADHD? Achtergronden van ADHD ADHD ontstaat vóór het zevende jaar. Bij het ontstaan spelen biologische factoren een belangrijke rol. De verwerking van informatie uit de buitenwereld in de hersenen verloopt bij mensen met ADHD anders dan bij mensen zonder ADHD. Bij het onstaan hiervan is aanleg, met name erfelijkheid van groot belang: ADHD komt in bepaalde families vaker voor. Soms kan de aandoening het gevolg zijn van een hersenbeschadiging, bij de geboorte of door infectie of ernstig hoofdletsel. Verder kunnen persoonlijkheid en temperament de ADHD versterken: sommige mensen zijn ‘van nature’ impulsiever, opvliegender, beweeglijker of dromeriger dan anderen. Sociale factoren kunnen maken dat de ADHD tot uiting komt of verergert. Bijvoorbeeld spanningen tussen ouders, een chaotische opvoedingssituatie, veel afkeuring of pestgedrag op school.Vr. 24: Tips voor ouders van een kind met ADHD... Antw. 24: Tips voor ouders van een kind met ADHD... Zorg voor een duidelijke dagindeling, vaste regels en vaste plaatsen voor dingen in huis. Geef eenvoudige, korte opdrachten en regels. Geef uw kind complimenten voor goed gedrag en stimuleer leuke eigenschappen. Als uw kind ergens helemaal in opgaat, zoals een spannend computerspel, denk dan niet ‘hij kan het dus best, als hij maar wil...’. Dat is niet waar. Neem voldoende tijd voor uzelf, uw partner, uw andere kinderen en uw vrienden. Praat met de leerkrachten over de ADHD en de benadering van uw kind. Zoek meer informatie over ADHD, in bibliotheek, boekhandel of op internet.(lotgenotencontact) Zoek tijdig hulp.Vr. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Antw. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Door Dr Edward M. Hallowel en Dr John R. Ratey Vertaald door Sander J. Alkemade De behandeling van ADD begint met hoop. De meeste mensen die ontdekken dat ze ADD hebben, of het nu kinderen zijn of volwassenen, hebben geleden onder een hoop pijn. The emotionele beleving van ADD wordt overspoeld met schaamte, vernedering en zelf-kastijding. Tegen de tijd dat de diagnose ADD is gesteld, hebben veel mensen met ADD hun zelfvertrouwen verloren. Velen hebben verschillende therapeuten bezocht, zonder echt geholpen te zijn. Waardoor ze uiteindelijk alle hoop hebben verloren. De belangrijkste stap aan het begin van de behandeling is het opnieuw inprenten van hoop. Individuen met ADD kunnen zijn vergeten wat hun goed kanten zijn. Ze kunnen, ergens in het verleden, ieder vertrouwen hebben verloren in de mogelijkheid dat er eens iets wél goed zal uitpakken. Ze zitten vaak opgesloten in een soort hardnekkige vasthoudend patroon, waarbij alle theorie, behoorlijk veel veerkracht en inventiviteit ervoor moet zorgen dat ze hun hoofd boven water houden. Het is een tragisch verlies, het te snel opgeven van het leven. Maar veel mensen met ADD zien geen andere weg, dan voortdurend en herhaaldelijk falen. Hoop, is voor hun, het risico nemen om nogmaals tegen de vlakte gemept te worden. En toch, hebben deze mensen een enorme capaciteit om te hopen en te dromen. Meer nog dan de meeste mensen, hebben personen met ADD een fantastisch voorstellingsvermogen. Ze denken in het groot en ze dromen grote dromen. Ze kunnen de kleinste mogelijkheid aangrijpen en zich voorstellen hoe ze dit kunnen veranderen in een belangrijke doorbraak. Ze kunnen een toevallige ontmoeting kunne doen uitlopen op een geweldige avond uit. Ze floreren door hun dromen en ze hebben organisatorische methoden nodig om duidelijk te zijn en om ze op het goede spoor te houden. Maar zoals met de meeste dromers, gaan ze mank als de droom uit elkaar spat. Meestal als de diagnose ADD gesteld is, is dit uiteenspatten van dromen vaak genoeg gebeurd om ervoor te zorgen dat ze ervoor uitkijken om nog eens hoop te hebben. Het kleine kind houdt liever zijn mond, dan weer gepest te worden. De volwassene houdt liever zijn mond dicht dan het risico te lopen dat de zaken weer volledig in de soep lopen. De behandeling, moet dus beginnen met hoop. We verdelen de behandeling van ADD meestal in 5 basis gebieden: 1. Diagnose 2. Educatie 3. Structuur, ondersteuning en begeleiding 4. Verschillende vormen van psychotherapie 5. Medicatie In dit foldertje, zullen we een paar algemene principes aangeven, die los van de medicamenteuze benadering, op zowel de behandeling van kinderen alsook volwassenen met ADD van toepassing zijn. Een manier om de niet medicamenteuze behandeling van ADD te organiseren geschiedt via het geven van praktische suggesties of "tips" in de omgang. Vijftig van dergelijke tips staan hieronder weergegeven: (I) Inzicht en educatie. 1. Zorg dat je zeker bent van de diagnose. Zorg dat je werkt met een professional met een werkelijk begrip van ADD en die ervoor zorgt dat andere vergelijkbare of samenhangen de ziekten kunnen orden uitgesloten, zoals angststoornissen, depressie, schildklierproblemen, bipolaire stoornis, of obsessive-compulsive disorder. 2. School jezelf bij. Misschien is het allerbelangrijkste voor een goede behandeling wel, een goed begrip van de ziekte ADD. Lees boeken. Praat met deskundigen. Praat met andere volwassenen met ADD. Je bent dan in staat om je eigen behandeling op te stellen die past bij jouw specifieke versie van ADD. 3. Coaching. Het is handig voor je om een coach te hebben, iemand die dicht bij je staat, maar altijd met humor. Je coach kan je helpen om georganiseerd te blijven, ervoor zorgen dat je aan activiteiten blijft werken, je aanmoedigen of je helpen herinneren dat je weer aan het werk moet. Vriend, collega, of therapeut (het is mogelijk dat je partner je coach wordt, maar dit is wel riskant), een coach is iemand die ervoor zorgt dat zaken daadwerkelijk worden gedaan, je aanspoort zoals een trainer doet, je in de gaten houdt en meestal aan jouw kant staat. Een coach kan ongelooflijk behulpzaam zijn in de behandeling van ADD. 4. Aanmoediging. Volwassenen met ADD hebben grote hoeveelheden aanmoediging nodig. Dit is gedeeltelijk te wijten aan het feit dat ze enorme hoeveelheden zelfkritiek hebben, wat jaar in jaar uit alleen maar meer werd. Maar het gaat verder dan dat. Meer dan de doorsnee persoon, raakt de ADD volwassene de weg kwijt zonder aanmoediging en bloeit hij helemaal op als een kerstboom wanneer hij het wel krijgt. Vaak willen ze voor een ander werken volgens een patroon dat ze niet voor zichzelf zullen doen. Dit is niet "slecht", het is gewoon zo. Dit moet worden herkend en er moet gebruik van worden gemaakt. 5. Realiseer je wat ADD NIET is, bijvoorbeeld ruzie met je moeder. 6. Leid anderen op en betrek ze erbij. Net zoals het voor jou belangrijk is om je ziekte te begrijpen, zo geldt dat net zo goed, misschien zelfs wel meer voor de mensen in je omgeving. Familie, school, werk, vrienden. Zodra ze door hebben waar het om draait, begrijpen ze je beter en kunnen zelfs behulpzaam zijn. 7. Voel je niet meer schuldig over het feit dat je bezigheden zoekt met een grote mate van stimulatie. Begrijp dat je juist wordt aangetrokken tot sterk stimulerende situaties. Probeer ze alleen verstandig uit te zoeken en lig niet meer wakker over de "verkeerde" keuzen. 8. Luister naar de feedback van betrouwbare anderen. Volwassenen (en kinderen) met ADD zijn beruchte zelfobservanten. Ze gebruiken veel, van wat kan worden opgevat als ontkenning. 9. Overweeg om bij een supportgroep te gaan, of er zelf eentje op te richten. De meeste belangrijke informatie over ADD is helaas nog niet in de boeken terecht gekomen, maar blijft opgeslagen in de hoofden van mensen die ADD hebben. In een supportgroep kan deze informatie naar buiten komen. Bovendien bieden supportgroepen vaak precies de hulp die zo hard nodig is. 10. Probeer af te komen van alle negativiteit die zich door de jaren in je heeft opgebouwd, als je jaren door het leven bent gegaan, zonder te weten dat je ADD had. Een goede psychotherapeut kan hierbij behulpzaam zijn. 11. Voel je niet gebonden door conventionele carrière of conventionele manieren van omgaan met alles. Geef jezelf toestemming om jezelf te zijn. Stop met jezelf wijs te maken, dat je moet zijn zoals je altijd dacht dat je zou moeten zijn, dus bijvoorbeeld de model student, het georganiseerde staflid, en laat jezelf zijn zoals je bent. 12. Onthoudt, dat wat je hebt een neuropsychiatrische conditie is. Het is genetisch overgedragen. Het wordt veroorzaakt door biologie, door de manier waarop je hersenen 'bekabeld' zijn. Het is geen ziekte van de wil en ook geen moreel falen. Het wordt ook niet veroorzaakt door een zwakte in je karakter en ook geen onvermogen om volwassen te worden. De genezing kan dus ook niet worden gevonden in de kracht van de wil, ook niet in straf, niet in opoffering en ook niet in pijn. ONTHOUD DIT ALTIJD. Hoewel veel mensen dit toch proberen, zijn er velen met ADD die veel moeite hebben om te accepteren dat de ziekte zijn grondslag vindt in biologie, in plaats van in het karakter. 13. Probeer anderen te helpen, die ADD hebben. Je leert er namelijk een hoop van over de ziekte en haar verloop, en je bovendien voel je jezelf er beter door. (II) Beter Presteren. 14. Externe structuur. Structuur is de fundering in de non-medicamenteuze behandeling van kinderen met ADD. en waarschijnlijk geldt dit net zo voor volwassenen. Vervelend om op te stellen, maar eenmaal geïnstalleerd werkt structuur als de muren van de baan rond de bobslee. Ze zorgen ervoor dat je als een raket naar beneden kan en niet uit de baan vliegt. Maak frequent gebruik van : - lijsten - kleur codering - reminders/herinneringen aan iets - briefjes/notities voor jezelf - rituelen - archieven 15. Kleur codering. Zoals hierboven al genoemd, verdient kleurcodering extra aandacht. Veel mensen met ADD zijn visueel georiënteerd. Doe hier je voordeel mee, door zaken te herinneren middels kleuren: Archieven, memo's, brieven, teksten, roosters etc. Bijna alles wat je normaal in zwarte letters op wit papier zet, kan beter worden herinnerd, vastgehouden en daardoor stimulerender werken. door het gebruik van kleur. 16. Gebruik pizzazz (zelfs Kramers woordenboek laat het hier afweten, een snickers voor degene die het weet :-) Rekening houdend met tip #15, probeer je omgeving zo stimulerend mogelijk in te richten, zonder dat je overloopt. 17. Richt je omgeving in op beloning in plaats van dat je constant wordt gedemotiveerd. Om te begrijpen hoe een demotiverende omgeving eruit ziet, hoeven veel ADD volwassen maar terug te denken aan hun (middelbare) schooltijd. Nu je de vrijheid hebt van een volwassene, kun je het leven zo inrichten, dat je niet steeds wordt herinnerd aan je tekortkomingen en grenzen. 18. Houdt er rekening mee en accepteer dat X % van de projecten waar je mee bezig gaat, relaties die je hebt en verplichtingen ongetwijfeld volledig de mist in gaan. 19. Omhels uitdagingen. ADD mensen worden gedreven door uitdagingen. Zolang je weet dat er niet van alles iets terecht komt, en je niet te perfectionistisch wordt of vaag, lukt het je om een heleboel dingen wel goed te doen en blijf je uit de problemen. 20. Stel deadlines. Dus data (en niet datums) waarop iets persé gedaan moet zijn. 21. Breek grote klussen in kleine klusjes op. Verbind deadlines aan de kleinere klusjes. Dan zal namelijk, als was het tovenarij, de grote taak als vanzelf gedaan worden. Dit is één van de meest simpele en effectieve methoden van alle organisatorische methoden. Vaak kan een grote klus gevoelsmatig een overweldigend effect hebben op iemand met ADD. Alleen de gedachte al om eraan te gaan werken, kan er voor zorgen dat er niet eens aan begonnen wordt. Aan de andere kant, als een grote klus in kleinere klusjes wordt opgebroken, blijkt het vaak erg makkelijk om die uit te voeren. 22. Stel prioriteiten. Voorkom uitstellen. Als het druk wordt, verliest een persoon met ADD het perspectief: Het betalen van een parkeerboete kan net zo moeilijk worden als proberen de brand te blussen die in je prullenbak is ontstaan. Stel prioriteiten. Haal een keer diep adem. Doe de belangrijkste dingen eerst. Uitstellen, is éen van de basishandelingen van mensen met ADD. Je moet jezelf veel discipline opleggen om dit aan te zien komen en waar mogelijk uit de weg te gaan. 23. Accepteer dat je bang bent voor het feit dat zaken goed gaan. Accepteer scherpe kantjes als dingen te makkelijk gaan. Of als er eens geen conflict is. Maak dingen ook niet mooier dan ze zijn, om ze stimulerender te maken. 24. Probeer uit te vinden, waar en onder welke omstandigheden je het beste werkt: In een luidruchtige kamer, in de trein, ingepakt in drie dekens, luisterend naar muziek, whatever (is best een nederlands woord SJA). Kinderen en volwassenen met ADD presteren vaak het best onder nogal vreemde omstandigheden. Laat jezelf werken onder de omstandigheden waarbij je het best presteert. 25. Weet, dat het prima is om twee dingen tegelijk te doen: Dus met iemand praten en ondertussen breien, Stevig nadenken terwijl je onder de douche staat, of een stukje gaan hardlopen terwijl je een vergadering voorbereidt. Vaak moeten mensen met ADD meerdere dingen tegelijk doen, om überhaupt iets af te ronden. 26. Doe iets waar je goed in bent. Wederom, als het je makkelijk lijkt af te gaan, prima. Er is geen enkele regel die bepaalt dat je alleen maar dingen moet doen die je niet goed kan. 27. Hou ruimte vrij tussen afspraken om je gedachten even op een rijtje te zetten. Overgangen zijn moeilijk voor ADD'ers en mini-pauzes kunnen de overgang vergemakkelijken. 28. Hou een notitieboekje bij de hand, in de auto, naast je bed of in je jas. Je weet namelijk nooit wanneer je een goed idee krijgt en ook niet wanneer je iets moet onthouden. 29. Lees met een pen in je hand. Niet alleen om dingen te onderstrepen of in de kantlijn te schrijven, maar ook voor de onvermijdelijke stroom van andere gedachten die opkomen tijdens het lezen. (III) Omgaan met stemmingen. 30. Plan een structurele "uitblaastijd" in. Maak iedere week wat tijd vrij om gewoon even niets te doen en alles te laten vallen. Wat je ook wil doen : Jezelf bombarderen onder harde muziek, naar de racebaan gaan, een feest(maal) houden. Kies een activiteit waar je jezelf af en toe helemaal in kan verliezen. 31. Laadt regelmatig je eigen batterijen weer op. Samenhangend met # 30 , hebben mensen met ADD, dagelijks een paar momenten nodig om wat tijd te verspillen, zonder dat ze zich schuldig voelen. Een manier om deze tijd zonder schuldgevoel door te komen, is door het opladen van je batterijen te noemen. Doe een dutje. Kijk tv, mediteer. Iets rustig. Relaxend. Ontspannen. 32. Kies "goede" behulpzame verslavingen, zoals bijvoorbeeld sport. Veel volwassenen met ADD hebben een aanleg voor verslavend of dwangmatig gedrag in hun persoonlijkheid, in de zin dat ze altijd wel ergens aan verslaafd zijn. Zorg dat dit iets is waar je beter van wordt. 33. Begrijp stemmingswisselingen en leer hier mee omgaan. Begrijp dat je stemmingen doorlopend kunnen veranderen, ongeacht wat er in de wereld gebeurt. Verspil geen tijd met je af te vragen waar de stemmingswisseling vandaan komt en zoek ook niemand om de schuld te geven. Richt jezelf liever op leren accepteren dat je een slechte bui hebt, wetende dat het wel weer over gaat, en zoek manieren om het sneller te laten overgaan. Verandering van handelingen, bijvoorbeeld deelnemen aan een nieuwe activiteit (liefst interactief, dus niet kijken naar zwemmen, maar het zelf gaan doen), maar een gesprek houden met een vriend of gaan tennissen of een boek lezen, helpt enorm om over de stemming heen te komen. 34. Hou er rekening mee dat de volgende cyclus veel voorkomt bij volwassen met ADD: - Iets "prikkelt" je psychologisch systeem, een verandering of een overgang, een teleurstelling of zelfs een succes. Het voorgaande kan behoorlijk triviaal zijn. - Deze "prikkeling" wordt gevolgd door een mini-paniek, met een opeens optredend verlies van perspectief, de wereld wordt op zijn kop gezet. - Je probeert om te gaan met deze paniek door je vaak obsessief en volhardend te richten op één aspect van de situatie. Dit kan een uur duren, of een dag of zelfs een paar maanden. 35. Leg scenario's/plannen klaar tegen de onvermijdelijke verveling. Maak een lijst van vrienden die je dan belt. Houdt een paar video's bij de hand die je altijd boeien en ervoor zorgen dat je helemaal wordt afgeleid. Zorg dat je makkelijk kan gaan sporten. Zorg dat je een bokszak of kussen bij de hand hebt om tegenaan te meppen als je extra veel kwade energie in je hebt. Bereidt een paar peptalks voor die je tegen jezelf kan houden zoals "Je bent dit al eens vaker tegengekomen, dit is gewoon de ADD-blues (ADD-dip), het zal snel weer over zijn, Alles gaat verder goed." 36. Verwacht depressie na succes. In het algemeen klagen mensen met ADD erover dat ze na een succes paradoxaal genoeg depressief worden. Dit komt omdat de enorme stimulatie van het achternajagen of verkrijgen van een doel, of de voorbereiding is verdwenen. De klus is geklaard. Of hij nou wint of verliest, iemand met ADD mist het probleem, de enorme stimulatie en voelt zich depressief. 37. Leer symbolen, slogans, gezegden als ezelsbruggetjes bij het adresseren van tegenvallers, fouten, missers, vergeten afspraken of stemmingswisselingen, die ervoor zorgen dat je de zaken snel weer in het juiste perspectief ziet. Dus als je linksaf slaat in plaats van rechtsaf waardoor de hele groep een omweg maakt van 20 minuten, zeg dan gewoon "Oh, daar gaat mijn ADD weer", Dan dat je een zes uur durende ruzie krijgt over het feit dat je onbewust probeert de hele trip te saboteren. Dit is geen excuus. Je blijft nog steeds verantwoordelijk voor je daden, maar het is goed om te weten waar je daden vandaan komen en waarvan niet. 38. Gebruik "time-outs" zoals bij kinderen. Als je overstuur bent of overgestimuleerd, neem dan een time-out. Ga even weg. Ontspan jezelf. 39. Leer opkomen voor jezelf. Volwassenen met ADD zijn er zo aan gewend om te worden bekritiseerd, dat ze onnodig veel in de verdediging springen als ze voor zichzelf willen opkomen. Probeer af te stappen van die verdedigende houding. 40. Voorkom voortijdige beëindiging van een project, een ruzie, een deal, een afspraak of een gesprek. Probeer niet gelijk alles af te kappen, ook al jeuken je handen om dat toch te doen. 41. Probeer succesvolle momenten te verlengen en te onthouden. Ook over langere tijd. Je moet jezelf hier bewust en expres in trainen, omdat je het anders weer net zo snel vergeet. 42. Onthoud dat ADD er meestal ook voor zorgt dat je overmatige interesse en aandacht (HYPERFOCUS) besteedt aan iets. Deze overmatige aandacht kan zowel constructief als destructief werken. Kijk uit voor het destructieve gebruik: De aanleg om obsessief en vastgebeten vast te houden aan één of ander ingebeeld probleem, zonder het los te kunnen laten. 43. Sport veel en vaak. Je moet dit in je leven opnemen en erin houden. Sport is zonder meer eén van de beste behandelingen van ADD. Het helpt om agressie en overmatige energie op een positieve manier kwijt te raken. Het zorgt ook voor ruis-onderdrukking in je geest, het stimuleert je hormonale en neurochemische systeem op een natuurlijke, therapeutische manier en het ontspant en kalmeert je lichaam. Als je dat allemaal optelt bij de algemeen bekende gezondheidsredenen om aan sport te doen, dan zie je hoe belangrijk dit punt is. Maak er iets leuks van, zodat je er langere tijd mee bezig kan blijven, zo niet de rest van je hele leven. 44. Maak een goede keuze uit de mensen waarmee je omgaat. Het valt op hoezeer een ADD volwassene kan opbloeien door de keuze voor een specifiek maatje. 45. Leer te lachen om jezelf en anderen, met betrekking tot je symptomen, aangaande je vergeetachtigheid, je onvermogen om op tijd te letten, je tactloosheid of je impulsiviteit, of wat dan ook. Als je namelijk ontspannen genoeg bent om de lol van dit alles in te zien, dan zullen anderen je veel meer vergeven. 46. Plan activiteiten met vrienden. Houd je echt aan deze geplande activiteiten. Het is essentieel dat je verbonden blijft met andere mensen. 47. Zoek groepen en wordt er lid van, als je merkt dat mensen je mogen, waarderen, begrijpen of blij zijn dat je er bent. 48. Tegenovergesteld aan 47. Blijf niet te lang hangen bij groepen waarvan je de indruk hebt dat ze je niet waarderen, of begrijpen. 49. Deel complimenten uit, let op andere mensen. In het algemeen, leer sociale vaardigheden, zoals bijvoorbeeld van je coach. 50. Stel sociale deadlines.Vr. 26: Wat zijn de verschillen tussen ADHD en Bordeline? Antw. 26: Verschillende benadering bij ADHD en Borderline We weten inmiddels dan ADHD vaak verward wordt met Borderline, omdat beide stoornissen hoog scoren op dezelfde diagnostische criteria. Een specifieke ADHD-test, waardoor het onderscheid kan worden gemaakt, bestaat helaas nog niet. Toch zijn er een aantal punten die ikzelf onder de aandacht wil brengen: kenmerken waaraan zowel een ADHD'er als een Borderliner voldoen, maar beiden met een compleet andere motivatie. Kun je onderscheid maken tussen impulsiviteit bij mensen met ADHD en Borderline? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline is impulsief gedrag zelf-destructief. Impulsief gedrag wordt vertoond om depressieve klachten te verlichten. 2. Bij ADHD behelst impulsiviteit schijnbaar alles. ADHD'ers hebben altijd moeite zich te concentreren op een bezigheid, of zij zich nu goed of depressief voelen. Hoe zit het met de relatieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline komen veel relatieproblemen voort uit verlatingsangst. Veel Borderliners hebben een kindertijdverleden waarin zij aan hun lot zijn overgelaten. Zij hebben op jonge leeftijd niet geleerd zich te hechten aan iemand, en dit probleem duurt voort wanneer zij volwassen zijn. Borderliners kenmerken zich door aantrekken en afstoten. 2. Bij ADHD komen veel relatieproblemen voort uit het feit dat zij buitensporige stemmingswisselingen hebben. Wanneer zij "up" zijn (en dat kan door de eenvoudigste dingen veroorzaakt worden), zijn zij geanimeerd gezelschap, maar wanneer zij even later "down" zijn (ook door de meest triviale dingen) willen zij het liefst met rust gelaten worden of juist vermaakt worden. Het vergt heel veel van een partner om te gaan met de onvoorspelbaarheid van een ADHD'er. Wat is het verschil in concentratieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Een Borderliner kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "leeg" voelt. 2. Een ADHD'er kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "overvol" voelt, overspoeld door een stroom aan andere gedachten en prikkels. Ik denkt dat een onbehandelde ADHD een belangrijke oorzaak is van Borderline. ADHD kan heel "goed" samengaan met Borderline. Symptomen die geassocieerd worden met Borderline, zoals "het niet in staat zijn dingen af te maken", zijn bijvoorbeeld typische ADHD-symptomen!!! In een later stadium zal ik hier uitgebreider aandacht aan besteden.Vr. 27: Is ADHD een "modediagnose"? Antw. 27: De diagnose ADHD bestaat al meer dan 40 jaar, onder deze en andere namen (waaronder Minimal Brain Damage, MBD). De eerste rapportage over de effecten van amfetamine-achtige stoffen bij drukke kinderen dateert zelfs al van 1937! Deze lange geschiedenis lijkt niet zo modegevoelig. <BR> De laatste twintig jaar is veel wetenschappelijk onderzoek naar ADHD bij kinderen gedaan, waardoor veel meer duidelijk is geworden over de oorzaken, de hersenfunctiestoornissen en effectieve behandelingen. <BR><BR> Deze kennis dringt de laatste tijd via de media ook door tot het grote publiek. Hierdoor melden zich veel kinderen en volwassenen voor hulp omdat ze zichzelf herkennen in het beeld. <BR> Dit betekent niet dat ADHD opeens méér voorkomt of per se vaker dan reëel is wordt gediagnosticeerd. Er lijkt veeleer sprake van een inhaalslag. Op termijn zal ADHD een gewone diagnose worden, waarvan bekend is wat het is en dat behandeling mogelijk is. <BR> Overigens lijkt de kans op zowel overdiagnostiek als onderdiagnostiek van ADHD juist nu wel het grootst, nu hulpverleners nog niet allemaal voldoende zijn bijgeschoold om op de juiste wijze te diagnosticeren. Hopelijk zal nascholing van hulpverleners dit probleem op den duur oplossen.Vr. 28: Kan ADHD ook worden behandeld zonder medicijnen? Antw. 28: De meeste mensen stellen deze vraag als de diagnose wordt gesteld. Bijna niemand wil medicijnen gebruiken. Het maakt dat men dagelijks wordt herinnerd aan het feit dat er iets hapert in het hoofd. Medicijnen gebruiken is voor veel mensen in het begin moeilijk, het kost tijd om te accepteren dat medicatie nodig is. Anderzijds veroorzaakt ADHD soms zoveel last voor het dagelijks functioneren dat nauwelijks met medicijnen kan worden gewacht. Men hoopt en verwacht dan soms een wonder. Soms is het ook wonderlijk om te zien hoe iemand opknapt met de toename van controle over het eigen gedrag. Meestal echter is het na behandeling met medicijnen hard werken om de puinhoop te overzien, te aanvaarden en (met hulp) te gaan aanpakken. Medicatie is dus slechts het begin van de behandeling, maar wel een belangrijk begin. <BR> De diagnose ADHD is voor veel mensen een keerpunt. Het feit dat de problemen in een ander licht worden gesteld is vaak al een enorme opluchting. Veelgehoorde opmerkingen zijn: De dingen vallen op hun plaats of Ik kan het nu een plek geven. Men hoeft zichzelf niet meer steeds de schuld te geven van mislukkingen. Sommigen geeft dit zoveel energie dat ze denken geen medicijnen nodig te hebben. Hoewel niet is uit te sluiten dat dit voor enkelen opgaat, is niet onderzocht hoe het deze mensen na verloop van tijd vergaat. Op basis van het levenslange patroon van klachten en disfunctioneren valt eigenlijk niet te verwachten dat met alleen een verklaring voor de klachten (de diagnose) alle problemen zijn op te lossen. <BR> Behandeling met alleen coaching, begeleiding bij de planning van huishouden en werk, is op zich mogelijk. Maar omdat de kernsymptomen van ADHD niet veranderen, blijft men dan langer afhankelijk van de hulp van anderen. Het probleem bij ADHD is immers dat geleerde vaardigheden niet goed beklijven of dat oude gewoonten na verloop van tijd weer de kop op steken. De enorme energie die het kost om de controle te handhaven is niet langdurig op te brengen. Het zelf op tijd aan afspraken denken, vooruit denken, niet uitstellen, zijn zaken die niemand kan overnemen. Deze hersenfuncties worden direct door Ritalin bebloed. <BR> Men weet eigenlijk niet wat het is om overzicht te hebben over eigen plannen, geld en tijd. Daarom wordt geadviseerd in elk geval een behandeling met Ritalin te proberen, om daarna te beoordelen of de voordelen tegen de nadelen opwegen. <BR> De ervaring leert dat behandeling zonder medicijnen minder, en minder snel, resultaat oplevert. Het ordenen, het organiseren, het maken van keuzes blijft chaotisch. De behandeling zelf komt hierdoor vaak al niet goed van de grond, bijvoorbeeld omdat de afspraken niet goed in de agenda staan of omdat men vergeet in de agenda te kijken. Van dergelijke simpele problemen hangt het beginnen met de behandeling al af, laat staan het volhouden.Vr. 29: Hoe ziet de toekomst er uit van iemand met ADHD die pas als volwassene is gediagnosticeerd? Antw. 29: Deze vraag suggereert dat een diagnose op volwassen leeftijd slechter is voor de toekomst dan een diagnose op jongere leeftijd. Dat lijkt logisch, maar in feite is dat niet bekend. De prognose of het beloop blijkt afhankelijk van veel meer factoren dan alleen de ADHD en de eventuele behandeling. Voor de prognose blijken de bijkomende stoornissen (zoals depressies, angsten, gedragsstoornissen, alcohol- en drugsmisbruik) en de sociale omgeving thuis (bijvoorbeeld gescheiden ouders of ouders met psychische problemen) een grote rol te spelen. Daarbij moet in aanmerking worden genomen dat ADHD alleen, zonder bijkomende problemen, vrij zeldzaam is. Vr. 30: Hoe zit het met Ritalin in het verkeer? Antw. 30: Wie rijexamen wil doen, heeft daarvoor een geschiktheidsverklaring nodig. Sinds begin 2001 wordt zo'n verklaring steeds vaker geweigerd aan volwassenen met ADHD die Ritalin gebruiken. Soms alleen voor het behalen van het zogenaamd 'groot rijbewijs' (categorie C), maar steeds vaker ook voor het behalen van het A- of B-rijbewijs (voor het besturen van een motor of personenauto). Die weigering wordt dan gebaseerd op het feit dat Ritalin behoort tot de groep van de amfetaminen (stimulantia) en onder de opiumwet valt. Het CBR beroept zich daarbij op hoofdstuk 2.2 van de 'Regeling eisen geschiktheid', waarin staat dat behandeling met stimulantia iemand ongeschikt maakt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer: "De werkzaamheid en bijwerkingen van deze middelen op lange termijn zijn doorgaans niet goed te voorspellen. Het gaat daarbij om veranderingen in stemming of gedrag, zoals ernstige vormen van depressie of vermoeidheid. Behandeling met deze middelen maakt iemand daarom ongeschikt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer." <BR> Zowel de artsen bij het CBR als veel deskundigen op het gebied van ADHD erkennen dat hier sprake is van verouderde inzichten. Iemand met ADHD is immers juist beter geconcentreerd mét dan zonder Ritalin. Intussen zitten jongeren en volwassenen met ADHD met de frustratie dat ze óf met hun medicatie moeten stoppen om te mogen rijden, óf in de verleiding komen onjuiste gegevens in te vullen óf niet aan het gemotoriseerde verkeer kunnen deelnemen (met alle beperkingen van dien voor het zelfvertrouwen, het sociale en beroepsleven). <BR> In onderzoek werden zeven jongvolwassenen met ADHD vergeleken met normale controlepersonen wat betreft de rijvaardigheid. Ook werd de invloed van Ritalin op de rijvaardigheid bij de mensen met ADHD onderzocht. In dit onderzoek bleken ADHD-patiënten vergeleken met normaal meer ongelukken te hebben gehad, meer verkeersovertredingen te hebben begaan en - na inname van een nepmiddel of placebo - slechter te rijden tijdens een rijtest met een 'driving simulator'. De rijvaardigheid nam toe onder Ritalin. Deze uitkomst suggereert dat patiënten met ADHD voordeel kunnen hebben van behandeling met Ritalin tijdens deelname aan het verkeer. Het lijkt dan ook niet aannemelijk dat Ritalin de rijvaardigheid in negatieve zin be﮶loedt. Er is echter meer onderzoek nodig voordat de veiligheid van Ritalin in het verkeer definitief kan worden vastgesteld. <BR> Balans heeft, met hulp en steun van vele deskundigen, hierover een notitie geschreven voor de Minister van Verkeer en Waterstaat, met het verzoek de verouderde wetgeving ten spoedigste te veranderen.Vr. 31: Zijn personen met ADHD vaak hoogbegaafd? Antw. 31: Behalve voor de talloze problemen van volwassenen met ADHD wordt er tegenwoordig ook meer aandacht gevraagd voor de positieve aspecten van de stoornis. Dat is uiteraard verheugend, want niemand knapt op van alleen maar een rijtje negatieve kenmerken. In sommige populaire publicaties wordt dit echter te ver doorgetrokken. ADHD zou vaker voorkomen bij hoogbegaafden en personen met ADHD zouden meer dan gemiddeld creatief en inspirerend zijn. Uit onderzoek is dit tot nu toe echter nog niet naar voren gekomen. ADHD blijkt net zo vaak voor te komen bij hoogbegaafden als bij gemiddeld- en laagbegaafden.Vr. 32: Hoe zit het met ADHD in het verkeer? Antw. 32: Het is van belang te onderkennen welke risico?s ADHD voor deelname aan het verkeer met zich meebrengt. Uit onderzoek is namelijk bekend dat mensen met ADHD door gebrek aan overzicht, concentratieproblemen en impulsief gedrag meer kans hebben op verkeersongelukken. Adolescenten met ADHD hebben vier keer zo veel ongelukken als leeftijdgenoten zonder ADHD. Mensen met ADHD rijden vaker illegaal zonder rijbewijs, begaan meer snelheidsovertredingen en hebben vaker een rijbevoegdheidsontzegging gehad dan normaal. Bij ADHD is bovendien de kans op verslaving aan alcohol en/of drugs vergroot, waardoor de rijvaardigheid nog meer in het gedrang kan komen. <BR> Hierbij moet worden aangemerkt dat op dit moment de meerderheid van de volwassenen met ADHD niet is gediagnosticeerd en gewoon deelneemt aan het verkeer.Vr. 33: Hoe vertel ik het de werkgever? Antw. 33: Moet je de werkgever wel of niet vertellen dat je ADHD hebt? En zo ja, moet dat al in de proeftijd? En kom je dan nog wel in aanmerking voor promotie? Moet je het vertellen als er kritiek is op je functioneren, of in zo?n geval juist niet? Dit zijn moeilijke vragen waar geen algemeen antwoord op te geven is. Veel hangt af van de relatie met de werkgever en van zijn houding ten aanzien van problemen en klachten. De werkgever heeft formeel geen recht op informatie over de diagnose. Dat heeft alleen de bedrijfsarts, en dan nog alleen bij ziekte of disfunctioneren. Als er kritiek is op het functioneren kan het anders liggen dan kan het verstandig zijn aan te geven dat er problemen zijn met de concentratie of met overzicht houden en dat daarvoor reeds hulp wordt gezocht. Wellicht kan de werkgever helpen met een rustiger werkplek of hulp en steun bij het ordenen van de werkzaamheden. Het is niet verstandig om de diagnose ADHD uitsluitend als excuus voor mislukkingen aan te voeren dit geeft snel onbegrip en irritatie. Informatiefolders, boeken of materiaal van internet kunnen helpen de werkgever zo nodig te informeren over wat ADHD is, welke beperkingen het kan veroorzaken én welke oplossingen er zijn.* Veel gestelde vragen door bedrijven* Algemene informatie over klup.nl
Vr. 15: Is het waar dat bijna elke ADHD’er Ritalin gebruikt? Antw. 15: Is het waar dat bijna elke ADHD’er Ritalin gebruikt? Volgens de gegevens van de Stichting Farmaceutische Kerngetallen gebruiken ruim 36.000 ADHD’ers Ritalin, waaronder 31.000 die jonger zijn dan 19 jaar. Naar schatting komen er elke maand zo’n duizend gebruikers bij. Ongeveer één op de drie jeugdige ADHD ‘ers zou nu Ritalin slikken. Dat is dus nog niet de helft.Vr. 16: Zijn er ook homeopatische of ander oplossingen? Antw. 16: Zijn er ook homeopatische of ander oplossingen? Ja, er zijn verschillende homeopatische middelen die met succes gebruikt worden door ADHD’ers. Een overzicht hiervan is niet te geven; voor een goed advies moet een homeopatische arts worden bezocht, die de medicatie altijd specifiek op de patiënt zal afstemmen. Zeer recent ontdekten Amerikaanse wetenschappers dat ook nicotine (pleisters) een verbluffend positieve uitwerking op ADHD’ers hebben. Nicotine vermindert onder meer angstgevoelens en verbetert de motorische functies, oplettendheid en reactiesnelheid. .De onderzoeken verkeren nog in een experimenteel stadium. Wel staat vast dat het aantal rokers onder (volwassen) ADHD’ers drie keer zo hoog is als onder de rest van de bevolking. Een soort van zelfmedicatie dus. Verder zijn er verschillende soorten (nieuwe) gedragstherapieën , maar die laten zich hier moeilijk samenvatten in een beknopt overzicht. In één van de komende nummers van J/M zullen we daar uitgebreider op terugkomen.Vr. 17: Welk type onderwijs is het meest geschikt voor een ADHD-kind? Antw. 17: Welk type onderwijs is het meest geschikt voor een ADHD-kind? Een ADHD’er is niet dom, maar heeft moeite om zich te concentreren. In het algemeen zijn kleine(re) groepen daarom het meest geschikt, om de logische reden dat een kind daarin minder snel wordt afgeleid en meer aandacht kan krijgen. Een adequate begeleiding door de leerkracht en eventueel remedial teaching zijn ook voorwaarden, al valt het in de huidige onderwijssituatie natuurlijk niet mee om dat te realiseren. Vaak hebben ADHD’ers problemen met de fijne motoriek of een houterige grove motoriek. Behalve remedial teaching kan ook fysiotherapie hier een goede ondersteuning bieden. Een algemeen advies voor een schooltype is nauwelijks te geven. Dat hangt onder andere af van de mate waarin een kind er ast van heeft. ADHD-leerlingen verschillen immers net zoveel van elkaar als andere kinderen. Per kind zal dus gewoon moeten worden bekeken welk soort onderwijs het best bij hem past. Pas als een kind in een ‘gewone’ nauwelijks te handhaven is - ook niet met behulp van medicatie - of heel veel moeite heeft om bij te blijven, wordt Speciaal Onderwijs een optie. Dan kan het hem weer helpen om verder te komen.Vr. 18: Wat zijn de sterke kanten van een ADHD’er ? Antw. 18: Wat zijn de sterke kanten van een ADHD’er ? ADHD’ers zijn vaak bijzonder creatief en kunnen zeer enthousiast, spontaan, open en energiek zijn. ADHD’ers die hun aandacht zeer lang op één onderwerp kunnen richten (hyperfocussen) zijn soms in staat om tot geniale ontdekkingen of oplossingen te komen. Einstein is hier een bekend voorbeeld van. Verder kunnen ze erg gevoelig en zorgzaam zijn en een goed inlevingsvermogen hebben.Vr. 19: Je vermoed... ADHD en dan? Antw. 19: Je vermoed... ADHD en dan? Belangrijk is om dan onderzoek te laten doen, dit kan ALLEEN door een adhd-specialist! Deze zijn te benaderen via de Regionale Specialisten van elke provincie. Wanneer u de Regionale Specialist van uw provincie belt, verwijst deze u door naar een ADHD-Specialist bij U in de buurt. De namen van de Regionale Specialisten van het 'Netwerk ADHD bij volwassenen' zijn: Groningen: mw. A. van Lammeren, psychiater Ac. Ziekenhuis Groningen Postbus 3001 9700 RB Groningen 050 - 3612008 Friesland: hr. M.N.A. Santana, psychiater GGZ Friesland Sixmastraat 1 8901 BS Leeuwarden 058 - 2848856 Drenthe: dhr. G.J. van Gelderen, vrijgevestigd psychiater, ADHD centrum Doevenkamp Doevenkamp 9a 9401 KN Assen 0592 - 309316 Overijssel: mw. P.J.M. van Wijngaarden, psychiater Verslavingskliniek Zwolle VK2 dr. van Thienenweg 8 8025 AL Zwolle 038 - 4540855 of 0572-369492 Gelderland: mw. C. Dokter, psychiater Riagg Oost Veluwe Stationsstraat 47a 7301 GC Apeldoorn 055 - 5262626 Noord-Brabant: hr. P.J.B. Carpentier, psychiater GGZ 's Hertogenbosch Postbus 70058 5201 DZ 's Hertogenbosch 073 - 6585111 Noord-Holland: A. Pull, arts/psychotherapeut De Geestgronden Schipholpoort 20 2034 MA Haarlem 023 - 5300500 Zuid-Holland: mw. L.E. Kalma, psychiater GGZ Delfland Reinier de Graafweg 7A 2625 AD Delft 015 - 2608776 Zeeland: hr. A.G. Kunst, psychiater Streekziekenhuis Walcheren Koudekerkseweg 88 4380 DD Vlissingen 0118 - 425245 Utrecht: mw N. Buitelaar, psychiater Riagg Stad Utrecht Tolsteegsingel 2a 3582 AC Utrecht 030 - 2587887 Limburg: dhr. J Cornelis, psychiater Psycho-Medisch Streekcentrum Vijverdal Maastricht 043 - 3685444 Vr. 20: Hoe herken je ADHD? Antw. 20: Hoe herken je ADHD? Van de hak op de tak... Rondrennen, de aandacht ergens niet bij kunnen houden, niet luisteren: het hoort bij kinderen. Ook volwassenen kunnen zich soms moeilijk concentreren, maken slordigheidsfouten of zitten onrustig te schuiven tijdens een vergadering. Maar bij sommige kinderen en volwassenen overheerst het gebrek aan concentratie en rust. Ze hebben moeite het dagelijks leven te organiseren en te plannen. Schoolprestaties en werk lijden hier ernstig onder. Ze hebben ook problemen in contacten met leeftijdgenoten en zijn thuis moeilijk hanteerbaar. Zulke kinderen en volwassenen lijden aan een aandachtstekortstoornis met hyperactviteit, vaak afgekort tot ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder, ook wel vertaald met Alle Dagen Heel Druk). Vroeger werd dit ook wel (niet helemaal juist) Minimal Brain Damage (MBD) genoemd. Let op: ADHD komt zowel bij kinderen als volwassenen voor !Vr. 21: Wat zijn de verschijnselen bij ADHD? Antw. 21: Wat zijn de verschijnselen bij ADHD? Een kind of volwassene kan ADHD hebben wanneer meerdere van onderstaande verschijnselen aanhoudend sterk aanwezig zijn, zowel thuis als op school of in sociale contacten. Aandachts- en concentratieproblemen Kinderen en volwassenen met ADHD zijn snel afgeleid. Elke prikkel - de telefoon, een kat in de tuin of een klasgenoot die zit te giechelen, maar ook de eigen fantasie en gedachtegang - laat hun aandacht afdwalen, waardoor ze vergeten waar ze mee bezig waren. Daardoor maken ze dingen niet af, beginnen om de haverklap aan iets anders en maken veel fouten. Verder kunnen kinderen en volwassenen met ADHD moeilijk luisteren en dingen onthouden, waardoor andere mensen het gevoel hebben nauwelijks contact met hen te krijgen. Ze vergeten afspraken en verjaardagen en raken spullen kwijt. Hyperactiviteit of overbeweeglijkheid Kinderen met ADHD wiebelen, draaien of friemelen voortdurend of tikken steeds met hun voet op de grond. Ze praten veel en druk en kunnen erg doordraven. Bij volwassenen met ADHD lijkt de hyperactiviteit op het oog vaak afgenomen. Van binnen voelen ze zich echter nog even onrustig als vroeger. Ze hebben geleerd de neiging tot bewegen te onderdrukken. Mensen met ADHD kunnen zich moeilijk ontspannen. Impulsiviteit Kinderen en volwassenen met ADHD handelen vóór ze denken. Ze doen onbezonnen dingen. Ze vallen mensen in de rede, flappen dingen eruit, geven antwoord voordat de vraag helemaal is gesteld en dringen voor zonder dit in de gaten te hebben. Overige verschijnselen heftige en onvoorspelbare emotionele uitbarstingen, bijvoorbeeld driftbuien en huilbuien. Dit komt ten dele door de ADHD, ten dele uit frustratie doordat veel dingen niet lukken. moeite onderscheid te maken tussen hoofd- en bijzaken. moeite sociale signalen op te vangen. weinig gevoel voor tijd hebben en moeilijk kunnen plannen. Dit uit zich bijvoorbeeld in te laat komen op afspraken en opdrachten niet op tijd afkrijgen. onhandigheid, houterigheid: vaak vallen en knoeien. Bijkomende klachten of problemen ADHD gaat bij meer dan de helft van de kinderen en volwassenen gepaard met andere psychische klachten, zoals depressie en angst- en dwangstoornissen. Bij kinderen komt de combinatie met leerproblemen, zoals dyslexie (leesblindheid), en agressief gedrag nogal eens voor. Volwassenen hebben soms ook een persoonlijkheidsstoornis, bijvoorbeeld borderline. ADHD kan verder samengaan met eet-, gok-, drugs- of alcoholverslaving.Vr. 22: Wat is ADD? Antw. 22: Wat is ADD? Verschillende vormen van ADHD Sommige kinderen en volwassenen met ADHD hebben wel grote problemen hun aandacht ergens bij te houden, maar zijn niet hyperactief. Ze zijn juist opvallend stil, dromerig en passief. Deze vorm van ADHD wordt ook wel ADD genoemd, attention deficit disorder. ADHD kan zich ook uiten in grote impulsiviteit en hyperactiviteit zonder aandachtsproblemen.Vr. 23: Wat zijn de Achtergronden bij ADHD? Antw. 23: Wat zijn de achtergronden bij ADHD? Achtergronden van ADHD ADHD ontstaat vóór het zevende jaar. Bij het ontstaan spelen biologische factoren een belangrijke rol. De verwerking van informatie uit de buitenwereld in de hersenen verloopt bij mensen met ADHD anders dan bij mensen zonder ADHD. Bij het onstaan hiervan is aanleg, met name erfelijkheid van groot belang: ADHD komt in bepaalde families vaker voor. Soms kan de aandoening het gevolg zijn van een hersenbeschadiging, bij de geboorte of door infectie of ernstig hoofdletsel. Verder kunnen persoonlijkheid en temperament de ADHD versterken: sommige mensen zijn ‘van nature’ impulsiever, opvliegender, beweeglijker of dromeriger dan anderen. Sociale factoren kunnen maken dat de ADHD tot uiting komt of verergert. Bijvoorbeeld spanningen tussen ouders, een chaotische opvoedingssituatie, veel afkeuring of pestgedrag op school.Vr. 24: Tips voor ouders van een kind met ADHD... Antw. 24: Tips voor ouders van een kind met ADHD... Zorg voor een duidelijke dagindeling, vaste regels en vaste plaatsen voor dingen in huis. Geef eenvoudige, korte opdrachten en regels. Geef uw kind complimenten voor goed gedrag en stimuleer leuke eigenschappen. Als uw kind ergens helemaal in opgaat, zoals een spannend computerspel, denk dan niet ‘hij kan het dus best, als hij maar wil...’. Dat is niet waar. Neem voldoende tijd voor uzelf, uw partner, uw andere kinderen en uw vrienden. Praat met de leerkrachten over de ADHD en de benadering van uw kind. Zoek meer informatie over ADHD, in bibliotheek, boekhandel of op internet.(lotgenotencontact) Zoek tijdig hulp.Vr. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Antw. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Door Dr Edward M. Hallowel en Dr John R. Ratey Vertaald door Sander J. Alkemade De behandeling van ADD begint met hoop. De meeste mensen die ontdekken dat ze ADD hebben, of het nu kinderen zijn of volwassenen, hebben geleden onder een hoop pijn. The emotionele beleving van ADD wordt overspoeld met schaamte, vernedering en zelf-kastijding. Tegen de tijd dat de diagnose ADD is gesteld, hebben veel mensen met ADD hun zelfvertrouwen verloren. Velen hebben verschillende therapeuten bezocht, zonder echt geholpen te zijn. Waardoor ze uiteindelijk alle hoop hebben verloren. De belangrijkste stap aan het begin van de behandeling is het opnieuw inprenten van hoop. Individuen met ADD kunnen zijn vergeten wat hun goed kanten zijn. Ze kunnen, ergens in het verleden, ieder vertrouwen hebben verloren in de mogelijkheid dat er eens iets wél goed zal uitpakken. Ze zitten vaak opgesloten in een soort hardnekkige vasthoudend patroon, waarbij alle theorie, behoorlijk veel veerkracht en inventiviteit ervoor moet zorgen dat ze hun hoofd boven water houden. Het is een tragisch verlies, het te snel opgeven van het leven. Maar veel mensen met ADD zien geen andere weg, dan voortdurend en herhaaldelijk falen. Hoop, is voor hun, het risico nemen om nogmaals tegen de vlakte gemept te worden. En toch, hebben deze mensen een enorme capaciteit om te hopen en te dromen. Meer nog dan de meeste mensen, hebben personen met ADD een fantastisch voorstellingsvermogen. Ze denken in het groot en ze dromen grote dromen. Ze kunnen de kleinste mogelijkheid aangrijpen en zich voorstellen hoe ze dit kunnen veranderen in een belangrijke doorbraak. Ze kunnen een toevallige ontmoeting kunne doen uitlopen op een geweldige avond uit. Ze floreren door hun dromen en ze hebben organisatorische methoden nodig om duidelijk te zijn en om ze op het goede spoor te houden. Maar zoals met de meeste dromers, gaan ze mank als de droom uit elkaar spat. Meestal als de diagnose ADD gesteld is, is dit uiteenspatten van dromen vaak genoeg gebeurd om ervoor te zorgen dat ze ervoor uitkijken om nog eens hoop te hebben. Het kleine kind houdt liever zijn mond, dan weer gepest te worden. De volwassene houdt liever zijn mond dicht dan het risico te lopen dat de zaken weer volledig in de soep lopen. De behandeling, moet dus beginnen met hoop. We verdelen de behandeling van ADD meestal in 5 basis gebieden: 1. Diagnose 2. Educatie 3. Structuur, ondersteuning en begeleiding 4. Verschillende vormen van psychotherapie 5. Medicatie In dit foldertje, zullen we een paar algemene principes aangeven, die los van de medicamenteuze benadering, op zowel de behandeling van kinderen alsook volwassenen met ADD van toepassing zijn. Een manier om de niet medicamenteuze behandeling van ADD te organiseren geschiedt via het geven van praktische suggesties of "tips" in de omgang. Vijftig van dergelijke tips staan hieronder weergegeven: (I) Inzicht en educatie. 1. Zorg dat je zeker bent van de diagnose. Zorg dat je werkt met een professional met een werkelijk begrip van ADD en die ervoor zorgt dat andere vergelijkbare of samenhangen de ziekten kunnen orden uitgesloten, zoals angststoornissen, depressie, schildklierproblemen, bipolaire stoornis, of obsessive-compulsive disorder. 2. School jezelf bij. Misschien is het allerbelangrijkste voor een goede behandeling wel, een goed begrip van de ziekte ADD. Lees boeken. Praat met deskundigen. Praat met andere volwassenen met ADD. Je bent dan in staat om je eigen behandeling op te stellen die past bij jouw specifieke versie van ADD. 3. Coaching. Het is handig voor je om een coach te hebben, iemand die dicht bij je staat, maar altijd met humor. Je coach kan je helpen om georganiseerd te blijven, ervoor zorgen dat je aan activiteiten blijft werken, je aanmoedigen of je helpen herinneren dat je weer aan het werk moet. Vriend, collega, of therapeut (het is mogelijk dat je partner je coach wordt, maar dit is wel riskant), een coach is iemand die ervoor zorgt dat zaken daadwerkelijk worden gedaan, je aanspoort zoals een trainer doet, je in de gaten houdt en meestal aan jouw kant staat. Een coach kan ongelooflijk behulpzaam zijn in de behandeling van ADD. 4. Aanmoediging. Volwassenen met ADD hebben grote hoeveelheden aanmoediging nodig. Dit is gedeeltelijk te wijten aan het feit dat ze enorme hoeveelheden zelfkritiek hebben, wat jaar in jaar uit alleen maar meer werd. Maar het gaat verder dan dat. Meer dan de doorsnee persoon, raakt de ADD volwassene de weg kwijt zonder aanmoediging en bloeit hij helemaal op als een kerstboom wanneer hij het wel krijgt. Vaak willen ze voor een ander werken volgens een patroon dat ze niet voor zichzelf zullen doen. Dit is niet "slecht", het is gewoon zo. Dit moet worden herkend en er moet gebruik van worden gemaakt. 5. Realiseer je wat ADD NIET is, bijvoorbeeld ruzie met je moeder. 6. Leid anderen op en betrek ze erbij. Net zoals het voor jou belangrijk is om je ziekte te begrijpen, zo geldt dat net zo goed, misschien zelfs wel meer voor de mensen in je omgeving. Familie, school, werk, vrienden. Zodra ze door hebben waar het om draait, begrijpen ze je beter en kunnen zelfs behulpzaam zijn. 7. Voel je niet meer schuldig over het feit dat je bezigheden zoekt met een grote mate van stimulatie. Begrijp dat je juist wordt aangetrokken tot sterk stimulerende situaties. Probeer ze alleen verstandig uit te zoeken en lig niet meer wakker over de "verkeerde" keuzen. 8. Luister naar de feedback van betrouwbare anderen. Volwassenen (en kinderen) met ADD zijn beruchte zelfobservanten. Ze gebruiken veel, van wat kan worden opgevat als ontkenning. 9. Overweeg om bij een supportgroep te gaan, of er zelf eentje op te richten. De meeste belangrijke informatie over ADD is helaas nog niet in de boeken terecht gekomen, maar blijft opgeslagen in de hoofden van mensen die ADD hebben. In een supportgroep kan deze informatie naar buiten komen. Bovendien bieden supportgroepen vaak precies de hulp die zo hard nodig is. 10. Probeer af te komen van alle negativiteit die zich door de jaren in je heeft opgebouwd, als je jaren door het leven bent gegaan, zonder te weten dat je ADD had. Een goede psychotherapeut kan hierbij behulpzaam zijn. 11. Voel je niet gebonden door conventionele carrière of conventionele manieren van omgaan met alles. Geef jezelf toestemming om jezelf te zijn. Stop met jezelf wijs te maken, dat je moet zijn zoals je altijd dacht dat je zou moeten zijn, dus bijvoorbeeld de model student, het georganiseerde staflid, en laat jezelf zijn zoals je bent. 12. Onthoudt, dat wat je hebt een neuropsychiatrische conditie is. Het is genetisch overgedragen. Het wordt veroorzaakt door biologie, door de manier waarop je hersenen 'bekabeld' zijn. Het is geen ziekte van de wil en ook geen moreel falen. Het wordt ook niet veroorzaakt door een zwakte in je karakter en ook geen onvermogen om volwassen te worden. De genezing kan dus ook niet worden gevonden in de kracht van de wil, ook niet in straf, niet in opoffering en ook niet in pijn. ONTHOUD DIT ALTIJD. Hoewel veel mensen dit toch proberen, zijn er velen met ADD die veel moeite hebben om te accepteren dat de ziekte zijn grondslag vindt in biologie, in plaats van in het karakter. 13. Probeer anderen te helpen, die ADD hebben. Je leert er namelijk een hoop van over de ziekte en haar verloop, en je bovendien voel je jezelf er beter door. (II) Beter Presteren. 14. Externe structuur. Structuur is de fundering in de non-medicamenteuze behandeling van kinderen met ADD. en waarschijnlijk geldt dit net zo voor volwassenen. Vervelend om op te stellen, maar eenmaal geïnstalleerd werkt structuur als de muren van de baan rond de bobslee. Ze zorgen ervoor dat je als een raket naar beneden kan en niet uit de baan vliegt. Maak frequent gebruik van : - lijsten - kleur codering - reminders/herinneringen aan iets - briefjes/notities voor jezelf - rituelen - archieven 15. Kleur codering. Zoals hierboven al genoemd, verdient kleurcodering extra aandacht. Veel mensen met ADD zijn visueel georiënteerd. Doe hier je voordeel mee, door zaken te herinneren middels kleuren: Archieven, memo's, brieven, teksten, roosters etc. Bijna alles wat je normaal in zwarte letters op wit papier zet, kan beter worden herinnerd, vastgehouden en daardoor stimulerender werken. door het gebruik van kleur. 16. Gebruik pizzazz (zelfs Kramers woordenboek laat het hier afweten, een snickers voor degene die het weet :-) Rekening houdend met tip #15, probeer je omgeving zo stimulerend mogelijk in te richten, zonder dat je overloopt. 17. Richt je omgeving in op beloning in plaats van dat je constant wordt gedemotiveerd. Om te begrijpen hoe een demotiverende omgeving eruit ziet, hoeven veel ADD volwassen maar terug te denken aan hun (middelbare) schooltijd. Nu je de vrijheid hebt van een volwassene, kun je het leven zo inrichten, dat je niet steeds wordt herinnerd aan je tekortkomingen en grenzen. 18. Houdt er rekening mee en accepteer dat X % van de projecten waar je mee bezig gaat, relaties die je hebt en verplichtingen ongetwijfeld volledig de mist in gaan. 19. Omhels uitdagingen. ADD mensen worden gedreven door uitdagingen. Zolang je weet dat er niet van alles iets terecht komt, en je niet te perfectionistisch wordt of vaag, lukt het je om een heleboel dingen wel goed te doen en blijf je uit de problemen. 20. Stel deadlines. Dus data (en niet datums) waarop iets persé gedaan moet zijn. 21. Breek grote klussen in kleine klusjes op. Verbind deadlines aan de kleinere klusjes. Dan zal namelijk, als was het tovenarij, de grote taak als vanzelf gedaan worden. Dit is één van de meest simpele en effectieve methoden van alle organisatorische methoden. Vaak kan een grote klus gevoelsmatig een overweldigend effect hebben op iemand met ADD. Alleen de gedachte al om eraan te gaan werken, kan er voor zorgen dat er niet eens aan begonnen wordt. Aan de andere kant, als een grote klus in kleinere klusjes wordt opgebroken, blijkt het vaak erg makkelijk om die uit te voeren. 22. Stel prioriteiten. Voorkom uitstellen. Als het druk wordt, verliest een persoon met ADD het perspectief: Het betalen van een parkeerboete kan net zo moeilijk worden als proberen de brand te blussen die in je prullenbak is ontstaan. Stel prioriteiten. Haal een keer diep adem. Doe de belangrijkste dingen eerst. Uitstellen, is éen van de basishandelingen van mensen met ADD. Je moet jezelf veel discipline opleggen om dit aan te zien komen en waar mogelijk uit de weg te gaan. 23. Accepteer dat je bang bent voor het feit dat zaken goed gaan. Accepteer scherpe kantjes als dingen te makkelijk gaan. Of als er eens geen conflict is. Maak dingen ook niet mooier dan ze zijn, om ze stimulerender te maken. 24. Probeer uit te vinden, waar en onder welke omstandigheden je het beste werkt: In een luidruchtige kamer, in de trein, ingepakt in drie dekens, luisterend naar muziek, whatever (is best een nederlands woord SJA). Kinderen en volwassenen met ADD presteren vaak het best onder nogal vreemde omstandigheden. Laat jezelf werken onder de omstandigheden waarbij je het best presteert. 25. Weet, dat het prima is om twee dingen tegelijk te doen: Dus met iemand praten en ondertussen breien, Stevig nadenken terwijl je onder de douche staat, of een stukje gaan hardlopen terwijl je een vergadering voorbereidt. Vaak moeten mensen met ADD meerdere dingen tegelijk doen, om überhaupt iets af te ronden. 26. Doe iets waar je goed in bent. Wederom, als het je makkelijk lijkt af te gaan, prima. Er is geen enkele regel die bepaalt dat je alleen maar dingen moet doen die je niet goed kan. 27. Hou ruimte vrij tussen afspraken om je gedachten even op een rijtje te zetten. Overgangen zijn moeilijk voor ADD'ers en mini-pauzes kunnen de overgang vergemakkelijken. 28. Hou een notitieboekje bij de hand, in de auto, naast je bed of in je jas. Je weet namelijk nooit wanneer je een goed idee krijgt en ook niet wanneer je iets moet onthouden. 29. Lees met een pen in je hand. Niet alleen om dingen te onderstrepen of in de kantlijn te schrijven, maar ook voor de onvermijdelijke stroom van andere gedachten die opkomen tijdens het lezen. (III) Omgaan met stemmingen. 30. Plan een structurele "uitblaastijd" in. Maak iedere week wat tijd vrij om gewoon even niets te doen en alles te laten vallen. Wat je ook wil doen : Jezelf bombarderen onder harde muziek, naar de racebaan gaan, een feest(maal) houden. Kies een activiteit waar je jezelf af en toe helemaal in kan verliezen. 31. Laadt regelmatig je eigen batterijen weer op. Samenhangend met # 30 , hebben mensen met ADD, dagelijks een paar momenten nodig om wat tijd te verspillen, zonder dat ze zich schuldig voelen. Een manier om deze tijd zonder schuldgevoel door te komen, is door het opladen van je batterijen te noemen. Doe een dutje. Kijk tv, mediteer. Iets rustig. Relaxend. Ontspannen. 32. Kies "goede" behulpzame verslavingen, zoals bijvoorbeeld sport. Veel volwassenen met ADD hebben een aanleg voor verslavend of dwangmatig gedrag in hun persoonlijkheid, in de zin dat ze altijd wel ergens aan verslaafd zijn. Zorg dat dit iets is waar je beter van wordt. 33. Begrijp stemmingswisselingen en leer hier mee omgaan. Begrijp dat je stemmingen doorlopend kunnen veranderen, ongeacht wat er in de wereld gebeurt. Verspil geen tijd met je af te vragen waar de stemmingswisseling vandaan komt en zoek ook niemand om de schuld te geven. Richt jezelf liever op leren accepteren dat je een slechte bui hebt, wetende dat het wel weer over gaat, en zoek manieren om het sneller te laten overgaan. Verandering van handelingen, bijvoorbeeld deelnemen aan een nieuwe activiteit (liefst interactief, dus niet kijken naar zwemmen, maar het zelf gaan doen), maar een gesprek houden met een vriend of gaan tennissen of een boek lezen, helpt enorm om over de stemming heen te komen. 34. Hou er rekening mee dat de volgende cyclus veel voorkomt bij volwassen met ADD: - Iets "prikkelt" je psychologisch systeem, een verandering of een overgang, een teleurstelling of zelfs een succes. Het voorgaande kan behoorlijk triviaal zijn. - Deze "prikkeling" wordt gevolgd door een mini-paniek, met een opeens optredend verlies van perspectief, de wereld wordt op zijn kop gezet. - Je probeert om te gaan met deze paniek door je vaak obsessief en volhardend te richten op één aspect van de situatie. Dit kan een uur duren, of een dag of zelfs een paar maanden. 35. Leg scenario's/plannen klaar tegen de onvermijdelijke verveling. Maak een lijst van vrienden die je dan belt. Houdt een paar video's bij de hand die je altijd boeien en ervoor zorgen dat je helemaal wordt afgeleid. Zorg dat je makkelijk kan gaan sporten. Zorg dat je een bokszak of kussen bij de hand hebt om tegenaan te meppen als je extra veel kwade energie in je hebt. Bereidt een paar peptalks voor die je tegen jezelf kan houden zoals "Je bent dit al eens vaker tegengekomen, dit is gewoon de ADD-blues (ADD-dip), het zal snel weer over zijn, Alles gaat verder goed." 36. Verwacht depressie na succes. In het algemeen klagen mensen met ADD erover dat ze na een succes paradoxaal genoeg depressief worden. Dit komt omdat de enorme stimulatie van het achternajagen of verkrijgen van een doel, of de voorbereiding is verdwenen. De klus is geklaard. Of hij nou wint of verliest, iemand met ADD mist het probleem, de enorme stimulatie en voelt zich depressief. 37. Leer symbolen, slogans, gezegden als ezelsbruggetjes bij het adresseren van tegenvallers, fouten, missers, vergeten afspraken of stemmingswisselingen, die ervoor zorgen dat je de zaken snel weer in het juiste perspectief ziet. Dus als je linksaf slaat in plaats van rechtsaf waardoor de hele groep een omweg maakt van 20 minuten, zeg dan gewoon "Oh, daar gaat mijn ADD weer", Dan dat je een zes uur durende ruzie krijgt over het feit dat je onbewust probeert de hele trip te saboteren. Dit is geen excuus. Je blijft nog steeds verantwoordelijk voor je daden, maar het is goed om te weten waar je daden vandaan komen en waarvan niet. 38. Gebruik "time-outs" zoals bij kinderen. Als je overstuur bent of overgestimuleerd, neem dan een time-out. Ga even weg. Ontspan jezelf. 39. Leer opkomen voor jezelf. Volwassenen met ADD zijn er zo aan gewend om te worden bekritiseerd, dat ze onnodig veel in de verdediging springen als ze voor zichzelf willen opkomen. Probeer af te stappen van die verdedigende houding. 40. Voorkom voortijdige beëindiging van een project, een ruzie, een deal, een afspraak of een gesprek. Probeer niet gelijk alles af te kappen, ook al jeuken je handen om dat toch te doen. 41. Probeer succesvolle momenten te verlengen en te onthouden. Ook over langere tijd. Je moet jezelf hier bewust en expres in trainen, omdat je het anders weer net zo snel vergeet. 42. Onthoud dat ADD er meestal ook voor zorgt dat je overmatige interesse en aandacht (HYPERFOCUS) besteedt aan iets. Deze overmatige aandacht kan zowel constructief als destructief werken. Kijk uit voor het destructieve gebruik: De aanleg om obsessief en vastgebeten vast te houden aan één of ander ingebeeld probleem, zonder het los te kunnen laten. 43. Sport veel en vaak. Je moet dit in je leven opnemen en erin houden. Sport is zonder meer eén van de beste behandelingen van ADD. Het helpt om agressie en overmatige energie op een positieve manier kwijt te raken. Het zorgt ook voor ruis-onderdrukking in je geest, het stimuleert je hormonale en neurochemische systeem op een natuurlijke, therapeutische manier en het ontspant en kalmeert je lichaam. Als je dat allemaal optelt bij de algemeen bekende gezondheidsredenen om aan sport te doen, dan zie je hoe belangrijk dit punt is. Maak er iets leuks van, zodat je er langere tijd mee bezig kan blijven, zo niet de rest van je hele leven. 44. Maak een goede keuze uit de mensen waarmee je omgaat. Het valt op hoezeer een ADD volwassene kan opbloeien door de keuze voor een specifiek maatje. 45. Leer te lachen om jezelf en anderen, met betrekking tot je symptomen, aangaande je vergeetachtigheid, je onvermogen om op tijd te letten, je tactloosheid of je impulsiviteit, of wat dan ook. Als je namelijk ontspannen genoeg bent om de lol van dit alles in te zien, dan zullen anderen je veel meer vergeven. 46. Plan activiteiten met vrienden. Houd je echt aan deze geplande activiteiten. Het is essentieel dat je verbonden blijft met andere mensen. 47. Zoek groepen en wordt er lid van, als je merkt dat mensen je mogen, waarderen, begrijpen of blij zijn dat je er bent. 48. Tegenovergesteld aan 47. Blijf niet te lang hangen bij groepen waarvan je de indruk hebt dat ze je niet waarderen, of begrijpen. 49. Deel complimenten uit, let op andere mensen. In het algemeen, leer sociale vaardigheden, zoals bijvoorbeeld van je coach. 50. Stel sociale deadlines.Vr. 26: Wat zijn de verschillen tussen ADHD en Bordeline? Antw. 26: Verschillende benadering bij ADHD en Borderline We weten inmiddels dan ADHD vaak verward wordt met Borderline, omdat beide stoornissen hoog scoren op dezelfde diagnostische criteria. Een specifieke ADHD-test, waardoor het onderscheid kan worden gemaakt, bestaat helaas nog niet. Toch zijn er een aantal punten die ikzelf onder de aandacht wil brengen: kenmerken waaraan zowel een ADHD'er als een Borderliner voldoen, maar beiden met een compleet andere motivatie. Kun je onderscheid maken tussen impulsiviteit bij mensen met ADHD en Borderline? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline is impulsief gedrag zelf-destructief. Impulsief gedrag wordt vertoond om depressieve klachten te verlichten. 2. Bij ADHD behelst impulsiviteit schijnbaar alles. ADHD'ers hebben altijd moeite zich te concentreren op een bezigheid, of zij zich nu goed of depressief voelen. Hoe zit het met de relatieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline komen veel relatieproblemen voort uit verlatingsangst. Veel Borderliners hebben een kindertijdverleden waarin zij aan hun lot zijn overgelaten. Zij hebben op jonge leeftijd niet geleerd zich te hechten aan iemand, en dit probleem duurt voort wanneer zij volwassen zijn. Borderliners kenmerken zich door aantrekken en afstoten. 2. Bij ADHD komen veel relatieproblemen voort uit het feit dat zij buitensporige stemmingswisselingen hebben. Wanneer zij "up" zijn (en dat kan door de eenvoudigste dingen veroorzaakt worden), zijn zij geanimeerd gezelschap, maar wanneer zij even later "down" zijn (ook door de meest triviale dingen) willen zij het liefst met rust gelaten worden of juist vermaakt worden. Het vergt heel veel van een partner om te gaan met de onvoorspelbaarheid van een ADHD'er. Wat is het verschil in concentratieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Een Borderliner kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "leeg" voelt. 2. Een ADHD'er kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "overvol" voelt, overspoeld door een stroom aan andere gedachten en prikkels. Ik denkt dat een onbehandelde ADHD een belangrijke oorzaak is van Borderline. ADHD kan heel "goed" samengaan met Borderline. Symptomen die geassocieerd worden met Borderline, zoals "het niet in staat zijn dingen af te maken", zijn bijvoorbeeld typische ADHD-symptomen!!! In een later stadium zal ik hier uitgebreider aandacht aan besteden.Vr. 27: Is ADHD een "modediagnose"? Antw. 27: De diagnose ADHD bestaat al meer dan 40 jaar, onder deze en andere namen (waaronder Minimal Brain Damage, MBD). De eerste rapportage over de effecten van amfetamine-achtige stoffen bij drukke kinderen dateert zelfs al van 1937! Deze lange geschiedenis lijkt niet zo modegevoelig. <BR> De laatste twintig jaar is veel wetenschappelijk onderzoek naar ADHD bij kinderen gedaan, waardoor veel meer duidelijk is geworden over de oorzaken, de hersenfunctiestoornissen en effectieve behandelingen. <BR><BR> Deze kennis dringt de laatste tijd via de media ook door tot het grote publiek. Hierdoor melden zich veel kinderen en volwassenen voor hulp omdat ze zichzelf herkennen in het beeld. <BR> Dit betekent niet dat ADHD opeens méér voorkomt of per se vaker dan reëel is wordt gediagnosticeerd. Er lijkt veeleer sprake van een inhaalslag. Op termijn zal ADHD een gewone diagnose worden, waarvan bekend is wat het is en dat behandeling mogelijk is. <BR> Overigens lijkt de kans op zowel overdiagnostiek als onderdiagnostiek van ADHD juist nu wel het grootst, nu hulpverleners nog niet allemaal voldoende zijn bijgeschoold om op de juiste wijze te diagnosticeren. Hopelijk zal nascholing van hulpverleners dit probleem op den duur oplossen.Vr. 28: Kan ADHD ook worden behandeld zonder medicijnen? Antw. 28: De meeste mensen stellen deze vraag als de diagnose wordt gesteld. Bijna niemand wil medicijnen gebruiken. Het maakt dat men dagelijks wordt herinnerd aan het feit dat er iets hapert in het hoofd. Medicijnen gebruiken is voor veel mensen in het begin moeilijk, het kost tijd om te accepteren dat medicatie nodig is. Anderzijds veroorzaakt ADHD soms zoveel last voor het dagelijks functioneren dat nauwelijks met medicijnen kan worden gewacht. Men hoopt en verwacht dan soms een wonder. Soms is het ook wonderlijk om te zien hoe iemand opknapt met de toename van controle over het eigen gedrag. Meestal echter is het na behandeling met medicijnen hard werken om de puinhoop te overzien, te aanvaarden en (met hulp) te gaan aanpakken. Medicatie is dus slechts het begin van de behandeling, maar wel een belangrijk begin. <BR> De diagnose ADHD is voor veel mensen een keerpunt. Het feit dat de problemen in een ander licht worden gesteld is vaak al een enorme opluchting. Veelgehoorde opmerkingen zijn: De dingen vallen op hun plaats of Ik kan het nu een plek geven. Men hoeft zichzelf niet meer steeds de schuld te geven van mislukkingen. Sommigen geeft dit zoveel energie dat ze denken geen medicijnen nodig te hebben. Hoewel niet is uit te sluiten dat dit voor enkelen opgaat, is niet onderzocht hoe het deze mensen na verloop van tijd vergaat. Op basis van het levenslange patroon van klachten en disfunctioneren valt eigenlijk niet te verwachten dat met alleen een verklaring voor de klachten (de diagnose) alle problemen zijn op te lossen. <BR> Behandeling met alleen coaching, begeleiding bij de planning van huishouden en werk, is op zich mogelijk. Maar omdat de kernsymptomen van ADHD niet veranderen, blijft men dan langer afhankelijk van de hulp van anderen. Het probleem bij ADHD is immers dat geleerde vaardigheden niet goed beklijven of dat oude gewoonten na verloop van tijd weer de kop op steken. De enorme energie die het kost om de controle te handhaven is niet langdurig op te brengen. Het zelf op tijd aan afspraken denken, vooruit denken, niet uitstellen, zijn zaken die niemand kan overnemen. Deze hersenfuncties worden direct door Ritalin bebloed. <BR> Men weet eigenlijk niet wat het is om overzicht te hebben over eigen plannen, geld en tijd. Daarom wordt geadviseerd in elk geval een behandeling met Ritalin te proberen, om daarna te beoordelen of de voordelen tegen de nadelen opwegen. <BR> De ervaring leert dat behandeling zonder medicijnen minder, en minder snel, resultaat oplevert. Het ordenen, het organiseren, het maken van keuzes blijft chaotisch. De behandeling zelf komt hierdoor vaak al niet goed van de grond, bijvoorbeeld omdat de afspraken niet goed in de agenda staan of omdat men vergeet in de agenda te kijken. Van dergelijke simpele problemen hangt het beginnen met de behandeling al af, laat staan het volhouden.Vr. 29: Hoe ziet de toekomst er uit van iemand met ADHD die pas als volwassene is gediagnosticeerd? Antw. 29: Deze vraag suggereert dat een diagnose op volwassen leeftijd slechter is voor de toekomst dan een diagnose op jongere leeftijd. Dat lijkt logisch, maar in feite is dat niet bekend. De prognose of het beloop blijkt afhankelijk van veel meer factoren dan alleen de ADHD en de eventuele behandeling. Voor de prognose blijken de bijkomende stoornissen (zoals depressies, angsten, gedragsstoornissen, alcohol- en drugsmisbruik) en de sociale omgeving thuis (bijvoorbeeld gescheiden ouders of ouders met psychische problemen) een grote rol te spelen. Daarbij moet in aanmerking worden genomen dat ADHD alleen, zonder bijkomende problemen, vrij zeldzaam is. Vr. 30: Hoe zit het met Ritalin in het verkeer? Antw. 30: Wie rijexamen wil doen, heeft daarvoor een geschiktheidsverklaring nodig. Sinds begin 2001 wordt zo'n verklaring steeds vaker geweigerd aan volwassenen met ADHD die Ritalin gebruiken. Soms alleen voor het behalen van het zogenaamd 'groot rijbewijs' (categorie C), maar steeds vaker ook voor het behalen van het A- of B-rijbewijs (voor het besturen van een motor of personenauto). Die weigering wordt dan gebaseerd op het feit dat Ritalin behoort tot de groep van de amfetaminen (stimulantia) en onder de opiumwet valt. Het CBR beroept zich daarbij op hoofdstuk 2.2 van de 'Regeling eisen geschiktheid', waarin staat dat behandeling met stimulantia iemand ongeschikt maakt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer: "De werkzaamheid en bijwerkingen van deze middelen op lange termijn zijn doorgaans niet goed te voorspellen. Het gaat daarbij om veranderingen in stemming of gedrag, zoals ernstige vormen van depressie of vermoeidheid. Behandeling met deze middelen maakt iemand daarom ongeschikt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer." <BR> Zowel de artsen bij het CBR als veel deskundigen op het gebied van ADHD erkennen dat hier sprake is van verouderde inzichten. Iemand met ADHD is immers juist beter geconcentreerd mét dan zonder Ritalin. Intussen zitten jongeren en volwassenen met ADHD met de frustratie dat ze óf met hun medicatie moeten stoppen om te mogen rijden, óf in de verleiding komen onjuiste gegevens in te vullen óf niet aan het gemotoriseerde verkeer kunnen deelnemen (met alle beperkingen van dien voor het zelfvertrouwen, het sociale en beroepsleven). <BR> In onderzoek werden zeven jongvolwassenen met ADHD vergeleken met normale controlepersonen wat betreft de rijvaardigheid. Ook werd de invloed van Ritalin op de rijvaardigheid bij de mensen met ADHD onderzocht. In dit onderzoek bleken ADHD-patiënten vergeleken met normaal meer ongelukken te hebben gehad, meer verkeersovertredingen te hebben begaan en - na inname van een nepmiddel of placebo - slechter te rijden tijdens een rijtest met een 'driving simulator'. De rijvaardigheid nam toe onder Ritalin. Deze uitkomst suggereert dat patiënten met ADHD voordeel kunnen hebben van behandeling met Ritalin tijdens deelname aan het verkeer. Het lijkt dan ook niet aannemelijk dat Ritalin de rijvaardigheid in negatieve zin be﮶loedt. Er is echter meer onderzoek nodig voordat de veiligheid van Ritalin in het verkeer definitief kan worden vastgesteld. <BR> Balans heeft, met hulp en steun van vele deskundigen, hierover een notitie geschreven voor de Minister van Verkeer en Waterstaat, met het verzoek de verouderde wetgeving ten spoedigste te veranderen.Vr. 31: Zijn personen met ADHD vaak hoogbegaafd? Antw. 31: Behalve voor de talloze problemen van volwassenen met ADHD wordt er tegenwoordig ook meer aandacht gevraagd voor de positieve aspecten van de stoornis. Dat is uiteraard verheugend, want niemand knapt op van alleen maar een rijtje negatieve kenmerken. In sommige populaire publicaties wordt dit echter te ver doorgetrokken. ADHD zou vaker voorkomen bij hoogbegaafden en personen met ADHD zouden meer dan gemiddeld creatief en inspirerend zijn. Uit onderzoek is dit tot nu toe echter nog niet naar voren gekomen. ADHD blijkt net zo vaak voor te komen bij hoogbegaafden als bij gemiddeld- en laagbegaafden.Vr. 32: Hoe zit het met ADHD in het verkeer? Antw. 32: Het is van belang te onderkennen welke risico?s ADHD voor deelname aan het verkeer met zich meebrengt. Uit onderzoek is namelijk bekend dat mensen met ADHD door gebrek aan overzicht, concentratieproblemen en impulsief gedrag meer kans hebben op verkeersongelukken. Adolescenten met ADHD hebben vier keer zo veel ongelukken als leeftijdgenoten zonder ADHD. Mensen met ADHD rijden vaker illegaal zonder rijbewijs, begaan meer snelheidsovertredingen en hebben vaker een rijbevoegdheidsontzegging gehad dan normaal. Bij ADHD is bovendien de kans op verslaving aan alcohol en/of drugs vergroot, waardoor de rijvaardigheid nog meer in het gedrang kan komen. <BR> Hierbij moet worden aangemerkt dat op dit moment de meerderheid van de volwassenen met ADHD niet is gediagnosticeerd en gewoon deelneemt aan het verkeer.Vr. 33: Hoe vertel ik het de werkgever? Antw. 33: Moet je de werkgever wel of niet vertellen dat je ADHD hebt? En zo ja, moet dat al in de proeftijd? En kom je dan nog wel in aanmerking voor promotie? Moet je het vertellen als er kritiek is op je functioneren, of in zo?n geval juist niet? Dit zijn moeilijke vragen waar geen algemeen antwoord op te geven is. Veel hangt af van de relatie met de werkgever en van zijn houding ten aanzien van problemen en klachten. De werkgever heeft formeel geen recht op informatie over de diagnose. Dat heeft alleen de bedrijfsarts, en dan nog alleen bij ziekte of disfunctioneren. Als er kritiek is op het functioneren kan het anders liggen dan kan het verstandig zijn aan te geven dat er problemen zijn met de concentratie of met overzicht houden en dat daarvoor reeds hulp wordt gezocht. Wellicht kan de werkgever helpen met een rustiger werkplek of hulp en steun bij het ordenen van de werkzaamheden. Het is niet verstandig om de diagnose ADHD uitsluitend als excuus voor mislukkingen aan te voeren dit geeft snel onbegrip en irritatie. Informatiefolders, boeken of materiaal van internet kunnen helpen de werkgever zo nodig te informeren over wat ADHD is, welke beperkingen het kan veroorzaken én welke oplossingen er zijn.* Veel gestelde vragen door bedrijven* Algemene informatie over klup.nl
Vr. 16: Zijn er ook homeopatische of ander oplossingen? Antw. 16: Zijn er ook homeopatische of ander oplossingen? Ja, er zijn verschillende homeopatische middelen die met succes gebruikt worden door ADHD’ers. Een overzicht hiervan is niet te geven; voor een goed advies moet een homeopatische arts worden bezocht, die de medicatie altijd specifiek op de patiënt zal afstemmen. Zeer recent ontdekten Amerikaanse wetenschappers dat ook nicotine (pleisters) een verbluffend positieve uitwerking op ADHD’ers hebben. Nicotine vermindert onder meer angstgevoelens en verbetert de motorische functies, oplettendheid en reactiesnelheid. .De onderzoeken verkeren nog in een experimenteel stadium. Wel staat vast dat het aantal rokers onder (volwassen) ADHD’ers drie keer zo hoog is als onder de rest van de bevolking. Een soort van zelfmedicatie dus. Verder zijn er verschillende soorten (nieuwe) gedragstherapieën , maar die laten zich hier moeilijk samenvatten in een beknopt overzicht. In één van de komende nummers van J/M zullen we daar uitgebreider op terugkomen.Vr. 17: Welk type onderwijs is het meest geschikt voor een ADHD-kind? Antw. 17: Welk type onderwijs is het meest geschikt voor een ADHD-kind? Een ADHD’er is niet dom, maar heeft moeite om zich te concentreren. In het algemeen zijn kleine(re) groepen daarom het meest geschikt, om de logische reden dat een kind daarin minder snel wordt afgeleid en meer aandacht kan krijgen. Een adequate begeleiding door de leerkracht en eventueel remedial teaching zijn ook voorwaarden, al valt het in de huidige onderwijssituatie natuurlijk niet mee om dat te realiseren. Vaak hebben ADHD’ers problemen met de fijne motoriek of een houterige grove motoriek. Behalve remedial teaching kan ook fysiotherapie hier een goede ondersteuning bieden. Een algemeen advies voor een schooltype is nauwelijks te geven. Dat hangt onder andere af van de mate waarin een kind er ast van heeft. ADHD-leerlingen verschillen immers net zoveel van elkaar als andere kinderen. Per kind zal dus gewoon moeten worden bekeken welk soort onderwijs het best bij hem past. Pas als een kind in een ‘gewone’ nauwelijks te handhaven is - ook niet met behulp van medicatie - of heel veel moeite heeft om bij te blijven, wordt Speciaal Onderwijs een optie. Dan kan het hem weer helpen om verder te komen.Vr. 18: Wat zijn de sterke kanten van een ADHD’er ? Antw. 18: Wat zijn de sterke kanten van een ADHD’er ? ADHD’ers zijn vaak bijzonder creatief en kunnen zeer enthousiast, spontaan, open en energiek zijn. ADHD’ers die hun aandacht zeer lang op één onderwerp kunnen richten (hyperfocussen) zijn soms in staat om tot geniale ontdekkingen of oplossingen te komen. Einstein is hier een bekend voorbeeld van. Verder kunnen ze erg gevoelig en zorgzaam zijn en een goed inlevingsvermogen hebben.Vr. 19: Je vermoed... ADHD en dan? Antw. 19: Je vermoed... ADHD en dan? Belangrijk is om dan onderzoek te laten doen, dit kan ALLEEN door een adhd-specialist! Deze zijn te benaderen via de Regionale Specialisten van elke provincie. Wanneer u de Regionale Specialist van uw provincie belt, verwijst deze u door naar een ADHD-Specialist bij U in de buurt. De namen van de Regionale Specialisten van het 'Netwerk ADHD bij volwassenen' zijn: Groningen: mw. A. van Lammeren, psychiater Ac. Ziekenhuis Groningen Postbus 3001 9700 RB Groningen 050 - 3612008 Friesland: hr. M.N.A. Santana, psychiater GGZ Friesland Sixmastraat 1 8901 BS Leeuwarden 058 - 2848856 Drenthe: dhr. G.J. van Gelderen, vrijgevestigd psychiater, ADHD centrum Doevenkamp Doevenkamp 9a 9401 KN Assen 0592 - 309316 Overijssel: mw. P.J.M. van Wijngaarden, psychiater Verslavingskliniek Zwolle VK2 dr. van Thienenweg 8 8025 AL Zwolle 038 - 4540855 of 0572-369492 Gelderland: mw. C. Dokter, psychiater Riagg Oost Veluwe Stationsstraat 47a 7301 GC Apeldoorn 055 - 5262626 Noord-Brabant: hr. P.J.B. Carpentier, psychiater GGZ 's Hertogenbosch Postbus 70058 5201 DZ 's Hertogenbosch 073 - 6585111 Noord-Holland: A. Pull, arts/psychotherapeut De Geestgronden Schipholpoort 20 2034 MA Haarlem 023 - 5300500 Zuid-Holland: mw. L.E. Kalma, psychiater GGZ Delfland Reinier de Graafweg 7A 2625 AD Delft 015 - 2608776 Zeeland: hr. A.G. Kunst, psychiater Streekziekenhuis Walcheren Koudekerkseweg 88 4380 DD Vlissingen 0118 - 425245 Utrecht: mw N. Buitelaar, psychiater Riagg Stad Utrecht Tolsteegsingel 2a 3582 AC Utrecht 030 - 2587887 Limburg: dhr. J Cornelis, psychiater Psycho-Medisch Streekcentrum Vijverdal Maastricht 043 - 3685444 Vr. 20: Hoe herken je ADHD? Antw. 20: Hoe herken je ADHD? Van de hak op de tak... Rondrennen, de aandacht ergens niet bij kunnen houden, niet luisteren: het hoort bij kinderen. Ook volwassenen kunnen zich soms moeilijk concentreren, maken slordigheidsfouten of zitten onrustig te schuiven tijdens een vergadering. Maar bij sommige kinderen en volwassenen overheerst het gebrek aan concentratie en rust. Ze hebben moeite het dagelijks leven te organiseren en te plannen. Schoolprestaties en werk lijden hier ernstig onder. Ze hebben ook problemen in contacten met leeftijdgenoten en zijn thuis moeilijk hanteerbaar. Zulke kinderen en volwassenen lijden aan een aandachtstekortstoornis met hyperactviteit, vaak afgekort tot ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder, ook wel vertaald met Alle Dagen Heel Druk). Vroeger werd dit ook wel (niet helemaal juist) Minimal Brain Damage (MBD) genoemd. Let op: ADHD komt zowel bij kinderen als volwassenen voor !Vr. 21: Wat zijn de verschijnselen bij ADHD? Antw. 21: Wat zijn de verschijnselen bij ADHD? Een kind of volwassene kan ADHD hebben wanneer meerdere van onderstaande verschijnselen aanhoudend sterk aanwezig zijn, zowel thuis als op school of in sociale contacten. Aandachts- en concentratieproblemen Kinderen en volwassenen met ADHD zijn snel afgeleid. Elke prikkel - de telefoon, een kat in de tuin of een klasgenoot die zit te giechelen, maar ook de eigen fantasie en gedachtegang - laat hun aandacht afdwalen, waardoor ze vergeten waar ze mee bezig waren. Daardoor maken ze dingen niet af, beginnen om de haverklap aan iets anders en maken veel fouten. Verder kunnen kinderen en volwassenen met ADHD moeilijk luisteren en dingen onthouden, waardoor andere mensen het gevoel hebben nauwelijks contact met hen te krijgen. Ze vergeten afspraken en verjaardagen en raken spullen kwijt. Hyperactiviteit of overbeweeglijkheid Kinderen met ADHD wiebelen, draaien of friemelen voortdurend of tikken steeds met hun voet op de grond. Ze praten veel en druk en kunnen erg doordraven. Bij volwassenen met ADHD lijkt de hyperactiviteit op het oog vaak afgenomen. Van binnen voelen ze zich echter nog even onrustig als vroeger. Ze hebben geleerd de neiging tot bewegen te onderdrukken. Mensen met ADHD kunnen zich moeilijk ontspannen. Impulsiviteit Kinderen en volwassenen met ADHD handelen vóór ze denken. Ze doen onbezonnen dingen. Ze vallen mensen in de rede, flappen dingen eruit, geven antwoord voordat de vraag helemaal is gesteld en dringen voor zonder dit in de gaten te hebben. Overige verschijnselen heftige en onvoorspelbare emotionele uitbarstingen, bijvoorbeeld driftbuien en huilbuien. Dit komt ten dele door de ADHD, ten dele uit frustratie doordat veel dingen niet lukken. moeite onderscheid te maken tussen hoofd- en bijzaken. moeite sociale signalen op te vangen. weinig gevoel voor tijd hebben en moeilijk kunnen plannen. Dit uit zich bijvoorbeeld in te laat komen op afspraken en opdrachten niet op tijd afkrijgen. onhandigheid, houterigheid: vaak vallen en knoeien. Bijkomende klachten of problemen ADHD gaat bij meer dan de helft van de kinderen en volwassenen gepaard met andere psychische klachten, zoals depressie en angst- en dwangstoornissen. Bij kinderen komt de combinatie met leerproblemen, zoals dyslexie (leesblindheid), en agressief gedrag nogal eens voor. Volwassenen hebben soms ook een persoonlijkheidsstoornis, bijvoorbeeld borderline. ADHD kan verder samengaan met eet-, gok-, drugs- of alcoholverslaving.Vr. 22: Wat is ADD? Antw. 22: Wat is ADD? Verschillende vormen van ADHD Sommige kinderen en volwassenen met ADHD hebben wel grote problemen hun aandacht ergens bij te houden, maar zijn niet hyperactief. Ze zijn juist opvallend stil, dromerig en passief. Deze vorm van ADHD wordt ook wel ADD genoemd, attention deficit disorder. ADHD kan zich ook uiten in grote impulsiviteit en hyperactiviteit zonder aandachtsproblemen.Vr. 23: Wat zijn de Achtergronden bij ADHD? Antw. 23: Wat zijn de achtergronden bij ADHD? Achtergronden van ADHD ADHD ontstaat vóór het zevende jaar. Bij het ontstaan spelen biologische factoren een belangrijke rol. De verwerking van informatie uit de buitenwereld in de hersenen verloopt bij mensen met ADHD anders dan bij mensen zonder ADHD. Bij het onstaan hiervan is aanleg, met name erfelijkheid van groot belang: ADHD komt in bepaalde families vaker voor. Soms kan de aandoening het gevolg zijn van een hersenbeschadiging, bij de geboorte of door infectie of ernstig hoofdletsel. Verder kunnen persoonlijkheid en temperament de ADHD versterken: sommige mensen zijn ‘van nature’ impulsiever, opvliegender, beweeglijker of dromeriger dan anderen. Sociale factoren kunnen maken dat de ADHD tot uiting komt of verergert. Bijvoorbeeld spanningen tussen ouders, een chaotische opvoedingssituatie, veel afkeuring of pestgedrag op school.Vr. 24: Tips voor ouders van een kind met ADHD... Antw. 24: Tips voor ouders van een kind met ADHD... Zorg voor een duidelijke dagindeling, vaste regels en vaste plaatsen voor dingen in huis. Geef eenvoudige, korte opdrachten en regels. Geef uw kind complimenten voor goed gedrag en stimuleer leuke eigenschappen. Als uw kind ergens helemaal in opgaat, zoals een spannend computerspel, denk dan niet ‘hij kan het dus best, als hij maar wil...’. Dat is niet waar. Neem voldoende tijd voor uzelf, uw partner, uw andere kinderen en uw vrienden. Praat met de leerkrachten over de ADHD en de benadering van uw kind. Zoek meer informatie over ADHD, in bibliotheek, boekhandel of op internet.(lotgenotencontact) Zoek tijdig hulp.Vr. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Antw. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Door Dr Edward M. Hallowel en Dr John R. Ratey Vertaald door Sander J. Alkemade De behandeling van ADD begint met hoop. De meeste mensen die ontdekken dat ze ADD hebben, of het nu kinderen zijn of volwassenen, hebben geleden onder een hoop pijn. The emotionele beleving van ADD wordt overspoeld met schaamte, vernedering en zelf-kastijding. Tegen de tijd dat de diagnose ADD is gesteld, hebben veel mensen met ADD hun zelfvertrouwen verloren. Velen hebben verschillende therapeuten bezocht, zonder echt geholpen te zijn. Waardoor ze uiteindelijk alle hoop hebben verloren. De belangrijkste stap aan het begin van de behandeling is het opnieuw inprenten van hoop. Individuen met ADD kunnen zijn vergeten wat hun goed kanten zijn. Ze kunnen, ergens in het verleden, ieder vertrouwen hebben verloren in de mogelijkheid dat er eens iets wél goed zal uitpakken. Ze zitten vaak opgesloten in een soort hardnekkige vasthoudend patroon, waarbij alle theorie, behoorlijk veel veerkracht en inventiviteit ervoor moet zorgen dat ze hun hoofd boven water houden. Het is een tragisch verlies, het te snel opgeven van het leven. Maar veel mensen met ADD zien geen andere weg, dan voortdurend en herhaaldelijk falen. Hoop, is voor hun, het risico nemen om nogmaals tegen de vlakte gemept te worden. En toch, hebben deze mensen een enorme capaciteit om te hopen en te dromen. Meer nog dan de meeste mensen, hebben personen met ADD een fantastisch voorstellingsvermogen. Ze denken in het groot en ze dromen grote dromen. Ze kunnen de kleinste mogelijkheid aangrijpen en zich voorstellen hoe ze dit kunnen veranderen in een belangrijke doorbraak. Ze kunnen een toevallige ontmoeting kunne doen uitlopen op een geweldige avond uit. Ze floreren door hun dromen en ze hebben organisatorische methoden nodig om duidelijk te zijn en om ze op het goede spoor te houden. Maar zoals met de meeste dromers, gaan ze mank als de droom uit elkaar spat. Meestal als de diagnose ADD gesteld is, is dit uiteenspatten van dromen vaak genoeg gebeurd om ervoor te zorgen dat ze ervoor uitkijken om nog eens hoop te hebben. Het kleine kind houdt liever zijn mond, dan weer gepest te worden. De volwassene houdt liever zijn mond dicht dan het risico te lopen dat de zaken weer volledig in de soep lopen. De behandeling, moet dus beginnen met hoop. We verdelen de behandeling van ADD meestal in 5 basis gebieden: 1. Diagnose 2. Educatie 3. Structuur, ondersteuning en begeleiding 4. Verschillende vormen van psychotherapie 5. Medicatie In dit foldertje, zullen we een paar algemene principes aangeven, die los van de medicamenteuze benadering, op zowel de behandeling van kinderen alsook volwassenen met ADD van toepassing zijn. Een manier om de niet medicamenteuze behandeling van ADD te organiseren geschiedt via het geven van praktische suggesties of "tips" in de omgang. Vijftig van dergelijke tips staan hieronder weergegeven: (I) Inzicht en educatie. 1. Zorg dat je zeker bent van de diagnose. Zorg dat je werkt met een professional met een werkelijk begrip van ADD en die ervoor zorgt dat andere vergelijkbare of samenhangen de ziekten kunnen orden uitgesloten, zoals angststoornissen, depressie, schildklierproblemen, bipolaire stoornis, of obsessive-compulsive disorder. 2. School jezelf bij. Misschien is het allerbelangrijkste voor een goede behandeling wel, een goed begrip van de ziekte ADD. Lees boeken. Praat met deskundigen. Praat met andere volwassenen met ADD. Je bent dan in staat om je eigen behandeling op te stellen die past bij jouw specifieke versie van ADD. 3. Coaching. Het is handig voor je om een coach te hebben, iemand die dicht bij je staat, maar altijd met humor. Je coach kan je helpen om georganiseerd te blijven, ervoor zorgen dat je aan activiteiten blijft werken, je aanmoedigen of je helpen herinneren dat je weer aan het werk moet. Vriend, collega, of therapeut (het is mogelijk dat je partner je coach wordt, maar dit is wel riskant), een coach is iemand die ervoor zorgt dat zaken daadwerkelijk worden gedaan, je aanspoort zoals een trainer doet, je in de gaten houdt en meestal aan jouw kant staat. Een coach kan ongelooflijk behulpzaam zijn in de behandeling van ADD. 4. Aanmoediging. Volwassenen met ADD hebben grote hoeveelheden aanmoediging nodig. Dit is gedeeltelijk te wijten aan het feit dat ze enorme hoeveelheden zelfkritiek hebben, wat jaar in jaar uit alleen maar meer werd. Maar het gaat verder dan dat. Meer dan de doorsnee persoon, raakt de ADD volwassene de weg kwijt zonder aanmoediging en bloeit hij helemaal op als een kerstboom wanneer hij het wel krijgt. Vaak willen ze voor een ander werken volgens een patroon dat ze niet voor zichzelf zullen doen. Dit is niet "slecht", het is gewoon zo. Dit moet worden herkend en er moet gebruik van worden gemaakt. 5. Realiseer je wat ADD NIET is, bijvoorbeeld ruzie met je moeder. 6. Leid anderen op en betrek ze erbij. Net zoals het voor jou belangrijk is om je ziekte te begrijpen, zo geldt dat net zo goed, misschien zelfs wel meer voor de mensen in je omgeving. Familie, school, werk, vrienden. Zodra ze door hebben waar het om draait, begrijpen ze je beter en kunnen zelfs behulpzaam zijn. 7. Voel je niet meer schuldig over het feit dat je bezigheden zoekt met een grote mate van stimulatie. Begrijp dat je juist wordt aangetrokken tot sterk stimulerende situaties. Probeer ze alleen verstandig uit te zoeken en lig niet meer wakker over de "verkeerde" keuzen. 8. Luister naar de feedback van betrouwbare anderen. Volwassenen (en kinderen) met ADD zijn beruchte zelfobservanten. Ze gebruiken veel, van wat kan worden opgevat als ontkenning. 9. Overweeg om bij een supportgroep te gaan, of er zelf eentje op te richten. De meeste belangrijke informatie over ADD is helaas nog niet in de boeken terecht gekomen, maar blijft opgeslagen in de hoofden van mensen die ADD hebben. In een supportgroep kan deze informatie naar buiten komen. Bovendien bieden supportgroepen vaak precies de hulp die zo hard nodig is. 10. Probeer af te komen van alle negativiteit die zich door de jaren in je heeft opgebouwd, als je jaren door het leven bent gegaan, zonder te weten dat je ADD had. Een goede psychotherapeut kan hierbij behulpzaam zijn. 11. Voel je niet gebonden door conventionele carrière of conventionele manieren van omgaan met alles. Geef jezelf toestemming om jezelf te zijn. Stop met jezelf wijs te maken, dat je moet zijn zoals je altijd dacht dat je zou moeten zijn, dus bijvoorbeeld de model student, het georganiseerde staflid, en laat jezelf zijn zoals je bent. 12. Onthoudt, dat wat je hebt een neuropsychiatrische conditie is. Het is genetisch overgedragen. Het wordt veroorzaakt door biologie, door de manier waarop je hersenen 'bekabeld' zijn. Het is geen ziekte van de wil en ook geen moreel falen. Het wordt ook niet veroorzaakt door een zwakte in je karakter en ook geen onvermogen om volwassen te worden. De genezing kan dus ook niet worden gevonden in de kracht van de wil, ook niet in straf, niet in opoffering en ook niet in pijn. ONTHOUD DIT ALTIJD. Hoewel veel mensen dit toch proberen, zijn er velen met ADD die veel moeite hebben om te accepteren dat de ziekte zijn grondslag vindt in biologie, in plaats van in het karakter. 13. Probeer anderen te helpen, die ADD hebben. Je leert er namelijk een hoop van over de ziekte en haar verloop, en je bovendien voel je jezelf er beter door. (II) Beter Presteren. 14. Externe structuur. Structuur is de fundering in de non-medicamenteuze behandeling van kinderen met ADD. en waarschijnlijk geldt dit net zo voor volwassenen. Vervelend om op te stellen, maar eenmaal geïnstalleerd werkt structuur als de muren van de baan rond de bobslee. Ze zorgen ervoor dat je als een raket naar beneden kan en niet uit de baan vliegt. Maak frequent gebruik van : - lijsten - kleur codering - reminders/herinneringen aan iets - briefjes/notities voor jezelf - rituelen - archieven 15. Kleur codering. Zoals hierboven al genoemd, verdient kleurcodering extra aandacht. Veel mensen met ADD zijn visueel georiënteerd. Doe hier je voordeel mee, door zaken te herinneren middels kleuren: Archieven, memo's, brieven, teksten, roosters etc. Bijna alles wat je normaal in zwarte letters op wit papier zet, kan beter worden herinnerd, vastgehouden en daardoor stimulerender werken. door het gebruik van kleur. 16. Gebruik pizzazz (zelfs Kramers woordenboek laat het hier afweten, een snickers voor degene die het weet :-) Rekening houdend met tip #15, probeer je omgeving zo stimulerend mogelijk in te richten, zonder dat je overloopt. 17. Richt je omgeving in op beloning in plaats van dat je constant wordt gedemotiveerd. Om te begrijpen hoe een demotiverende omgeving eruit ziet, hoeven veel ADD volwassen maar terug te denken aan hun (middelbare) schooltijd. Nu je de vrijheid hebt van een volwassene, kun je het leven zo inrichten, dat je niet steeds wordt herinnerd aan je tekortkomingen en grenzen. 18. Houdt er rekening mee en accepteer dat X % van de projecten waar je mee bezig gaat, relaties die je hebt en verplichtingen ongetwijfeld volledig de mist in gaan. 19. Omhels uitdagingen. ADD mensen worden gedreven door uitdagingen. Zolang je weet dat er niet van alles iets terecht komt, en je niet te perfectionistisch wordt of vaag, lukt het je om een heleboel dingen wel goed te doen en blijf je uit de problemen. 20. Stel deadlines. Dus data (en niet datums) waarop iets persé gedaan moet zijn. 21. Breek grote klussen in kleine klusjes op. Verbind deadlines aan de kleinere klusjes. Dan zal namelijk, als was het tovenarij, de grote taak als vanzelf gedaan worden. Dit is één van de meest simpele en effectieve methoden van alle organisatorische methoden. Vaak kan een grote klus gevoelsmatig een overweldigend effect hebben op iemand met ADD. Alleen de gedachte al om eraan te gaan werken, kan er voor zorgen dat er niet eens aan begonnen wordt. Aan de andere kant, als een grote klus in kleinere klusjes wordt opgebroken, blijkt het vaak erg makkelijk om die uit te voeren. 22. Stel prioriteiten. Voorkom uitstellen. Als het druk wordt, verliest een persoon met ADD het perspectief: Het betalen van een parkeerboete kan net zo moeilijk worden als proberen de brand te blussen die in je prullenbak is ontstaan. Stel prioriteiten. Haal een keer diep adem. Doe de belangrijkste dingen eerst. Uitstellen, is éen van de basishandelingen van mensen met ADD. Je moet jezelf veel discipline opleggen om dit aan te zien komen en waar mogelijk uit de weg te gaan. 23. Accepteer dat je bang bent voor het feit dat zaken goed gaan. Accepteer scherpe kantjes als dingen te makkelijk gaan. Of als er eens geen conflict is. Maak dingen ook niet mooier dan ze zijn, om ze stimulerender te maken. 24. Probeer uit te vinden, waar en onder welke omstandigheden je het beste werkt: In een luidruchtige kamer, in de trein, ingepakt in drie dekens, luisterend naar muziek, whatever (is best een nederlands woord SJA). Kinderen en volwassenen met ADD presteren vaak het best onder nogal vreemde omstandigheden. Laat jezelf werken onder de omstandigheden waarbij je het best presteert. 25. Weet, dat het prima is om twee dingen tegelijk te doen: Dus met iemand praten en ondertussen breien, Stevig nadenken terwijl je onder de douche staat, of een stukje gaan hardlopen terwijl je een vergadering voorbereidt. Vaak moeten mensen met ADD meerdere dingen tegelijk doen, om überhaupt iets af te ronden. 26. Doe iets waar je goed in bent. Wederom, als het je makkelijk lijkt af te gaan, prima. Er is geen enkele regel die bepaalt dat je alleen maar dingen moet doen die je niet goed kan. 27. Hou ruimte vrij tussen afspraken om je gedachten even op een rijtje te zetten. Overgangen zijn moeilijk voor ADD'ers en mini-pauzes kunnen de overgang vergemakkelijken. 28. Hou een notitieboekje bij de hand, in de auto, naast je bed of in je jas. Je weet namelijk nooit wanneer je een goed idee krijgt en ook niet wanneer je iets moet onthouden. 29. Lees met een pen in je hand. Niet alleen om dingen te onderstrepen of in de kantlijn te schrijven, maar ook voor de onvermijdelijke stroom van andere gedachten die opkomen tijdens het lezen. (III) Omgaan met stemmingen. 30. Plan een structurele "uitblaastijd" in. Maak iedere week wat tijd vrij om gewoon even niets te doen en alles te laten vallen. Wat je ook wil doen : Jezelf bombarderen onder harde muziek, naar de racebaan gaan, een feest(maal) houden. Kies een activiteit waar je jezelf af en toe helemaal in kan verliezen. 31. Laadt regelmatig je eigen batterijen weer op. Samenhangend met # 30 , hebben mensen met ADD, dagelijks een paar momenten nodig om wat tijd te verspillen, zonder dat ze zich schuldig voelen. Een manier om deze tijd zonder schuldgevoel door te komen, is door het opladen van je batterijen te noemen. Doe een dutje. Kijk tv, mediteer. Iets rustig. Relaxend. Ontspannen. 32. Kies "goede" behulpzame verslavingen, zoals bijvoorbeeld sport. Veel volwassenen met ADD hebben een aanleg voor verslavend of dwangmatig gedrag in hun persoonlijkheid, in de zin dat ze altijd wel ergens aan verslaafd zijn. Zorg dat dit iets is waar je beter van wordt. 33. Begrijp stemmingswisselingen en leer hier mee omgaan. Begrijp dat je stemmingen doorlopend kunnen veranderen, ongeacht wat er in de wereld gebeurt. Verspil geen tijd met je af te vragen waar de stemmingswisseling vandaan komt en zoek ook niemand om de schuld te geven. Richt jezelf liever op leren accepteren dat je een slechte bui hebt, wetende dat het wel weer over gaat, en zoek manieren om het sneller te laten overgaan. Verandering van handelingen, bijvoorbeeld deelnemen aan een nieuwe activiteit (liefst interactief, dus niet kijken naar zwemmen, maar het zelf gaan doen), maar een gesprek houden met een vriend of gaan tennissen of een boek lezen, helpt enorm om over de stemming heen te komen. 34. Hou er rekening mee dat de volgende cyclus veel voorkomt bij volwassen met ADD: - Iets "prikkelt" je psychologisch systeem, een verandering of een overgang, een teleurstelling of zelfs een succes. Het voorgaande kan behoorlijk triviaal zijn. - Deze "prikkeling" wordt gevolgd door een mini-paniek, met een opeens optredend verlies van perspectief, de wereld wordt op zijn kop gezet. - Je probeert om te gaan met deze paniek door je vaak obsessief en volhardend te richten op één aspect van de situatie. Dit kan een uur duren, of een dag of zelfs een paar maanden. 35. Leg scenario's/plannen klaar tegen de onvermijdelijke verveling. Maak een lijst van vrienden die je dan belt. Houdt een paar video's bij de hand die je altijd boeien en ervoor zorgen dat je helemaal wordt afgeleid. Zorg dat je makkelijk kan gaan sporten. Zorg dat je een bokszak of kussen bij de hand hebt om tegenaan te meppen als je extra veel kwade energie in je hebt. Bereidt een paar peptalks voor die je tegen jezelf kan houden zoals "Je bent dit al eens vaker tegengekomen, dit is gewoon de ADD-blues (ADD-dip), het zal snel weer over zijn, Alles gaat verder goed." 36. Verwacht depressie na succes. In het algemeen klagen mensen met ADD erover dat ze na een succes paradoxaal genoeg depressief worden. Dit komt omdat de enorme stimulatie van het achternajagen of verkrijgen van een doel, of de voorbereiding is verdwenen. De klus is geklaard. Of hij nou wint of verliest, iemand met ADD mist het probleem, de enorme stimulatie en voelt zich depressief. 37. Leer symbolen, slogans, gezegden als ezelsbruggetjes bij het adresseren van tegenvallers, fouten, missers, vergeten afspraken of stemmingswisselingen, die ervoor zorgen dat je de zaken snel weer in het juiste perspectief ziet. Dus als je linksaf slaat in plaats van rechtsaf waardoor de hele groep een omweg maakt van 20 minuten, zeg dan gewoon "Oh, daar gaat mijn ADD weer", Dan dat je een zes uur durende ruzie krijgt over het feit dat je onbewust probeert de hele trip te saboteren. Dit is geen excuus. Je blijft nog steeds verantwoordelijk voor je daden, maar het is goed om te weten waar je daden vandaan komen en waarvan niet. 38. Gebruik "time-outs" zoals bij kinderen. Als je overstuur bent of overgestimuleerd, neem dan een time-out. Ga even weg. Ontspan jezelf. 39. Leer opkomen voor jezelf. Volwassenen met ADD zijn er zo aan gewend om te worden bekritiseerd, dat ze onnodig veel in de verdediging springen als ze voor zichzelf willen opkomen. Probeer af te stappen van die verdedigende houding. 40. Voorkom voortijdige beëindiging van een project, een ruzie, een deal, een afspraak of een gesprek. Probeer niet gelijk alles af te kappen, ook al jeuken je handen om dat toch te doen. 41. Probeer succesvolle momenten te verlengen en te onthouden. Ook over langere tijd. Je moet jezelf hier bewust en expres in trainen, omdat je het anders weer net zo snel vergeet. 42. Onthoud dat ADD er meestal ook voor zorgt dat je overmatige interesse en aandacht (HYPERFOCUS) besteedt aan iets. Deze overmatige aandacht kan zowel constructief als destructief werken. Kijk uit voor het destructieve gebruik: De aanleg om obsessief en vastgebeten vast te houden aan één of ander ingebeeld probleem, zonder het los te kunnen laten. 43. Sport veel en vaak. Je moet dit in je leven opnemen en erin houden. Sport is zonder meer eén van de beste behandelingen van ADD. Het helpt om agressie en overmatige energie op een positieve manier kwijt te raken. Het zorgt ook voor ruis-onderdrukking in je geest, het stimuleert je hormonale en neurochemische systeem op een natuurlijke, therapeutische manier en het ontspant en kalmeert je lichaam. Als je dat allemaal optelt bij de algemeen bekende gezondheidsredenen om aan sport te doen, dan zie je hoe belangrijk dit punt is. Maak er iets leuks van, zodat je er langere tijd mee bezig kan blijven, zo niet de rest van je hele leven. 44. Maak een goede keuze uit de mensen waarmee je omgaat. Het valt op hoezeer een ADD volwassene kan opbloeien door de keuze voor een specifiek maatje. 45. Leer te lachen om jezelf en anderen, met betrekking tot je symptomen, aangaande je vergeetachtigheid, je onvermogen om op tijd te letten, je tactloosheid of je impulsiviteit, of wat dan ook. Als je namelijk ontspannen genoeg bent om de lol van dit alles in te zien, dan zullen anderen je veel meer vergeven. 46. Plan activiteiten met vrienden. Houd je echt aan deze geplande activiteiten. Het is essentieel dat je verbonden blijft met andere mensen. 47. Zoek groepen en wordt er lid van, als je merkt dat mensen je mogen, waarderen, begrijpen of blij zijn dat je er bent. 48. Tegenovergesteld aan 47. Blijf niet te lang hangen bij groepen waarvan je de indruk hebt dat ze je niet waarderen, of begrijpen. 49. Deel complimenten uit, let op andere mensen. In het algemeen, leer sociale vaardigheden, zoals bijvoorbeeld van je coach. 50. Stel sociale deadlines.Vr. 26: Wat zijn de verschillen tussen ADHD en Bordeline? Antw. 26: Verschillende benadering bij ADHD en Borderline We weten inmiddels dan ADHD vaak verward wordt met Borderline, omdat beide stoornissen hoog scoren op dezelfde diagnostische criteria. Een specifieke ADHD-test, waardoor het onderscheid kan worden gemaakt, bestaat helaas nog niet. Toch zijn er een aantal punten die ikzelf onder de aandacht wil brengen: kenmerken waaraan zowel een ADHD'er als een Borderliner voldoen, maar beiden met een compleet andere motivatie. Kun je onderscheid maken tussen impulsiviteit bij mensen met ADHD en Borderline? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline is impulsief gedrag zelf-destructief. Impulsief gedrag wordt vertoond om depressieve klachten te verlichten. 2. Bij ADHD behelst impulsiviteit schijnbaar alles. ADHD'ers hebben altijd moeite zich te concentreren op een bezigheid, of zij zich nu goed of depressief voelen. Hoe zit het met de relatieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline komen veel relatieproblemen voort uit verlatingsangst. Veel Borderliners hebben een kindertijdverleden waarin zij aan hun lot zijn overgelaten. Zij hebben op jonge leeftijd niet geleerd zich te hechten aan iemand, en dit probleem duurt voort wanneer zij volwassen zijn. Borderliners kenmerken zich door aantrekken en afstoten. 2. Bij ADHD komen veel relatieproblemen voort uit het feit dat zij buitensporige stemmingswisselingen hebben. Wanneer zij "up" zijn (en dat kan door de eenvoudigste dingen veroorzaakt worden), zijn zij geanimeerd gezelschap, maar wanneer zij even later "down" zijn (ook door de meest triviale dingen) willen zij het liefst met rust gelaten worden of juist vermaakt worden. Het vergt heel veel van een partner om te gaan met de onvoorspelbaarheid van een ADHD'er. Wat is het verschil in concentratieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Een Borderliner kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "leeg" voelt. 2. Een ADHD'er kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "overvol" voelt, overspoeld door een stroom aan andere gedachten en prikkels. Ik denkt dat een onbehandelde ADHD een belangrijke oorzaak is van Borderline. ADHD kan heel "goed" samengaan met Borderline. Symptomen die geassocieerd worden met Borderline, zoals "het niet in staat zijn dingen af te maken", zijn bijvoorbeeld typische ADHD-symptomen!!! In een later stadium zal ik hier uitgebreider aandacht aan besteden.Vr. 27: Is ADHD een "modediagnose"? Antw. 27: De diagnose ADHD bestaat al meer dan 40 jaar, onder deze en andere namen (waaronder Minimal Brain Damage, MBD). De eerste rapportage over de effecten van amfetamine-achtige stoffen bij drukke kinderen dateert zelfs al van 1937! Deze lange geschiedenis lijkt niet zo modegevoelig. <BR> De laatste twintig jaar is veel wetenschappelijk onderzoek naar ADHD bij kinderen gedaan, waardoor veel meer duidelijk is geworden over de oorzaken, de hersenfunctiestoornissen en effectieve behandelingen. <BR><BR> Deze kennis dringt de laatste tijd via de media ook door tot het grote publiek. Hierdoor melden zich veel kinderen en volwassenen voor hulp omdat ze zichzelf herkennen in het beeld. <BR> Dit betekent niet dat ADHD opeens méér voorkomt of per se vaker dan reëel is wordt gediagnosticeerd. Er lijkt veeleer sprake van een inhaalslag. Op termijn zal ADHD een gewone diagnose worden, waarvan bekend is wat het is en dat behandeling mogelijk is. <BR> Overigens lijkt de kans op zowel overdiagnostiek als onderdiagnostiek van ADHD juist nu wel het grootst, nu hulpverleners nog niet allemaal voldoende zijn bijgeschoold om op de juiste wijze te diagnosticeren. Hopelijk zal nascholing van hulpverleners dit probleem op den duur oplossen.Vr. 28: Kan ADHD ook worden behandeld zonder medicijnen? Antw. 28: De meeste mensen stellen deze vraag als de diagnose wordt gesteld. Bijna niemand wil medicijnen gebruiken. Het maakt dat men dagelijks wordt herinnerd aan het feit dat er iets hapert in het hoofd. Medicijnen gebruiken is voor veel mensen in het begin moeilijk, het kost tijd om te accepteren dat medicatie nodig is. Anderzijds veroorzaakt ADHD soms zoveel last voor het dagelijks functioneren dat nauwelijks met medicijnen kan worden gewacht. Men hoopt en verwacht dan soms een wonder. Soms is het ook wonderlijk om te zien hoe iemand opknapt met de toename van controle over het eigen gedrag. Meestal echter is het na behandeling met medicijnen hard werken om de puinhoop te overzien, te aanvaarden en (met hulp) te gaan aanpakken. Medicatie is dus slechts het begin van de behandeling, maar wel een belangrijk begin. <BR> De diagnose ADHD is voor veel mensen een keerpunt. Het feit dat de problemen in een ander licht worden gesteld is vaak al een enorme opluchting. Veelgehoorde opmerkingen zijn: De dingen vallen op hun plaats of Ik kan het nu een plek geven. Men hoeft zichzelf niet meer steeds de schuld te geven van mislukkingen. Sommigen geeft dit zoveel energie dat ze denken geen medicijnen nodig te hebben. Hoewel niet is uit te sluiten dat dit voor enkelen opgaat, is niet onderzocht hoe het deze mensen na verloop van tijd vergaat. Op basis van het levenslange patroon van klachten en disfunctioneren valt eigenlijk niet te verwachten dat met alleen een verklaring voor de klachten (de diagnose) alle problemen zijn op te lossen. <BR> Behandeling met alleen coaching, begeleiding bij de planning van huishouden en werk, is op zich mogelijk. Maar omdat de kernsymptomen van ADHD niet veranderen, blijft men dan langer afhankelijk van de hulp van anderen. Het probleem bij ADHD is immers dat geleerde vaardigheden niet goed beklijven of dat oude gewoonten na verloop van tijd weer de kop op steken. De enorme energie die het kost om de controle te handhaven is niet langdurig op te brengen. Het zelf op tijd aan afspraken denken, vooruit denken, niet uitstellen, zijn zaken die niemand kan overnemen. Deze hersenfuncties worden direct door Ritalin bebloed. <BR> Men weet eigenlijk niet wat het is om overzicht te hebben over eigen plannen, geld en tijd. Daarom wordt geadviseerd in elk geval een behandeling met Ritalin te proberen, om daarna te beoordelen of de voordelen tegen de nadelen opwegen. <BR> De ervaring leert dat behandeling zonder medicijnen minder, en minder snel, resultaat oplevert. Het ordenen, het organiseren, het maken van keuzes blijft chaotisch. De behandeling zelf komt hierdoor vaak al niet goed van de grond, bijvoorbeeld omdat de afspraken niet goed in de agenda staan of omdat men vergeet in de agenda te kijken. Van dergelijke simpele problemen hangt het beginnen met de behandeling al af, laat staan het volhouden.Vr. 29: Hoe ziet de toekomst er uit van iemand met ADHD die pas als volwassene is gediagnosticeerd? Antw. 29: Deze vraag suggereert dat een diagnose op volwassen leeftijd slechter is voor de toekomst dan een diagnose op jongere leeftijd. Dat lijkt logisch, maar in feite is dat niet bekend. De prognose of het beloop blijkt afhankelijk van veel meer factoren dan alleen de ADHD en de eventuele behandeling. Voor de prognose blijken de bijkomende stoornissen (zoals depressies, angsten, gedragsstoornissen, alcohol- en drugsmisbruik) en de sociale omgeving thuis (bijvoorbeeld gescheiden ouders of ouders met psychische problemen) een grote rol te spelen. Daarbij moet in aanmerking worden genomen dat ADHD alleen, zonder bijkomende problemen, vrij zeldzaam is. Vr. 30: Hoe zit het met Ritalin in het verkeer? Antw. 30: Wie rijexamen wil doen, heeft daarvoor een geschiktheidsverklaring nodig. Sinds begin 2001 wordt zo'n verklaring steeds vaker geweigerd aan volwassenen met ADHD die Ritalin gebruiken. Soms alleen voor het behalen van het zogenaamd 'groot rijbewijs' (categorie C), maar steeds vaker ook voor het behalen van het A- of B-rijbewijs (voor het besturen van een motor of personenauto). Die weigering wordt dan gebaseerd op het feit dat Ritalin behoort tot de groep van de amfetaminen (stimulantia) en onder de opiumwet valt. Het CBR beroept zich daarbij op hoofdstuk 2.2 van de 'Regeling eisen geschiktheid', waarin staat dat behandeling met stimulantia iemand ongeschikt maakt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer: "De werkzaamheid en bijwerkingen van deze middelen op lange termijn zijn doorgaans niet goed te voorspellen. Het gaat daarbij om veranderingen in stemming of gedrag, zoals ernstige vormen van depressie of vermoeidheid. Behandeling met deze middelen maakt iemand daarom ongeschikt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer." <BR> Zowel de artsen bij het CBR als veel deskundigen op het gebied van ADHD erkennen dat hier sprake is van verouderde inzichten. Iemand met ADHD is immers juist beter geconcentreerd mét dan zonder Ritalin. Intussen zitten jongeren en volwassenen met ADHD met de frustratie dat ze óf met hun medicatie moeten stoppen om te mogen rijden, óf in de verleiding komen onjuiste gegevens in te vullen óf niet aan het gemotoriseerde verkeer kunnen deelnemen (met alle beperkingen van dien voor het zelfvertrouwen, het sociale en beroepsleven). <BR> In onderzoek werden zeven jongvolwassenen met ADHD vergeleken met normale controlepersonen wat betreft de rijvaardigheid. Ook werd de invloed van Ritalin op de rijvaardigheid bij de mensen met ADHD onderzocht. In dit onderzoek bleken ADHD-patiënten vergeleken met normaal meer ongelukken te hebben gehad, meer verkeersovertredingen te hebben begaan en - na inname van een nepmiddel of placebo - slechter te rijden tijdens een rijtest met een 'driving simulator'. De rijvaardigheid nam toe onder Ritalin. Deze uitkomst suggereert dat patiënten met ADHD voordeel kunnen hebben van behandeling met Ritalin tijdens deelname aan het verkeer. Het lijkt dan ook niet aannemelijk dat Ritalin de rijvaardigheid in negatieve zin be﮶loedt. Er is echter meer onderzoek nodig voordat de veiligheid van Ritalin in het verkeer definitief kan worden vastgesteld. <BR> Balans heeft, met hulp en steun van vele deskundigen, hierover een notitie geschreven voor de Minister van Verkeer en Waterstaat, met het verzoek de verouderde wetgeving ten spoedigste te veranderen.Vr. 31: Zijn personen met ADHD vaak hoogbegaafd? Antw. 31: Behalve voor de talloze problemen van volwassenen met ADHD wordt er tegenwoordig ook meer aandacht gevraagd voor de positieve aspecten van de stoornis. Dat is uiteraard verheugend, want niemand knapt op van alleen maar een rijtje negatieve kenmerken. In sommige populaire publicaties wordt dit echter te ver doorgetrokken. ADHD zou vaker voorkomen bij hoogbegaafden en personen met ADHD zouden meer dan gemiddeld creatief en inspirerend zijn. Uit onderzoek is dit tot nu toe echter nog niet naar voren gekomen. ADHD blijkt net zo vaak voor te komen bij hoogbegaafden als bij gemiddeld- en laagbegaafden.Vr. 32: Hoe zit het met ADHD in het verkeer? Antw. 32: Het is van belang te onderkennen welke risico?s ADHD voor deelname aan het verkeer met zich meebrengt. Uit onderzoek is namelijk bekend dat mensen met ADHD door gebrek aan overzicht, concentratieproblemen en impulsief gedrag meer kans hebben op verkeersongelukken. Adolescenten met ADHD hebben vier keer zo veel ongelukken als leeftijdgenoten zonder ADHD. Mensen met ADHD rijden vaker illegaal zonder rijbewijs, begaan meer snelheidsovertredingen en hebben vaker een rijbevoegdheidsontzegging gehad dan normaal. Bij ADHD is bovendien de kans op verslaving aan alcohol en/of drugs vergroot, waardoor de rijvaardigheid nog meer in het gedrang kan komen. <BR> Hierbij moet worden aangemerkt dat op dit moment de meerderheid van de volwassenen met ADHD niet is gediagnosticeerd en gewoon deelneemt aan het verkeer.Vr. 33: Hoe vertel ik het de werkgever? Antw. 33: Moet je de werkgever wel of niet vertellen dat je ADHD hebt? En zo ja, moet dat al in de proeftijd? En kom je dan nog wel in aanmerking voor promotie? Moet je het vertellen als er kritiek is op je functioneren, of in zo?n geval juist niet? Dit zijn moeilijke vragen waar geen algemeen antwoord op te geven is. Veel hangt af van de relatie met de werkgever en van zijn houding ten aanzien van problemen en klachten. De werkgever heeft formeel geen recht op informatie over de diagnose. Dat heeft alleen de bedrijfsarts, en dan nog alleen bij ziekte of disfunctioneren. Als er kritiek is op het functioneren kan het anders liggen dan kan het verstandig zijn aan te geven dat er problemen zijn met de concentratie of met overzicht houden en dat daarvoor reeds hulp wordt gezocht. Wellicht kan de werkgever helpen met een rustiger werkplek of hulp en steun bij het ordenen van de werkzaamheden. Het is niet verstandig om de diagnose ADHD uitsluitend als excuus voor mislukkingen aan te voeren dit geeft snel onbegrip en irritatie. Informatiefolders, boeken of materiaal van internet kunnen helpen de werkgever zo nodig te informeren over wat ADHD is, welke beperkingen het kan veroorzaken én welke oplossingen er zijn.* Veel gestelde vragen door bedrijven* Algemene informatie over klup.nl
Vr. 17: Welk type onderwijs is het meest geschikt voor een ADHD-kind? Antw. 17: Welk type onderwijs is het meest geschikt voor een ADHD-kind? Een ADHD’er is niet dom, maar heeft moeite om zich te concentreren. In het algemeen zijn kleine(re) groepen daarom het meest geschikt, om de logische reden dat een kind daarin minder snel wordt afgeleid en meer aandacht kan krijgen. Een adequate begeleiding door de leerkracht en eventueel remedial teaching zijn ook voorwaarden, al valt het in de huidige onderwijssituatie natuurlijk niet mee om dat te realiseren. Vaak hebben ADHD’ers problemen met de fijne motoriek of een houterige grove motoriek. Behalve remedial teaching kan ook fysiotherapie hier een goede ondersteuning bieden. Een algemeen advies voor een schooltype is nauwelijks te geven. Dat hangt onder andere af van de mate waarin een kind er ast van heeft. ADHD-leerlingen verschillen immers net zoveel van elkaar als andere kinderen. Per kind zal dus gewoon moeten worden bekeken welk soort onderwijs het best bij hem past. Pas als een kind in een ‘gewone’ nauwelijks te handhaven is - ook niet met behulp van medicatie - of heel veel moeite heeft om bij te blijven, wordt Speciaal Onderwijs een optie. Dan kan het hem weer helpen om verder te komen.Vr. 18: Wat zijn de sterke kanten van een ADHD’er ? Antw. 18: Wat zijn de sterke kanten van een ADHD’er ? ADHD’ers zijn vaak bijzonder creatief en kunnen zeer enthousiast, spontaan, open en energiek zijn. ADHD’ers die hun aandacht zeer lang op één onderwerp kunnen richten (hyperfocussen) zijn soms in staat om tot geniale ontdekkingen of oplossingen te komen. Einstein is hier een bekend voorbeeld van. Verder kunnen ze erg gevoelig en zorgzaam zijn en een goed inlevingsvermogen hebben.Vr. 19: Je vermoed... ADHD en dan? Antw. 19: Je vermoed... ADHD en dan? Belangrijk is om dan onderzoek te laten doen, dit kan ALLEEN door een adhd-specialist! Deze zijn te benaderen via de Regionale Specialisten van elke provincie. Wanneer u de Regionale Specialist van uw provincie belt, verwijst deze u door naar een ADHD-Specialist bij U in de buurt. De namen van de Regionale Specialisten van het 'Netwerk ADHD bij volwassenen' zijn: Groningen: mw. A. van Lammeren, psychiater Ac. Ziekenhuis Groningen Postbus 3001 9700 RB Groningen 050 - 3612008 Friesland: hr. M.N.A. Santana, psychiater GGZ Friesland Sixmastraat 1 8901 BS Leeuwarden 058 - 2848856 Drenthe: dhr. G.J. van Gelderen, vrijgevestigd psychiater, ADHD centrum Doevenkamp Doevenkamp 9a 9401 KN Assen 0592 - 309316 Overijssel: mw. P.J.M. van Wijngaarden, psychiater Verslavingskliniek Zwolle VK2 dr. van Thienenweg 8 8025 AL Zwolle 038 - 4540855 of 0572-369492 Gelderland: mw. C. Dokter, psychiater Riagg Oost Veluwe Stationsstraat 47a 7301 GC Apeldoorn 055 - 5262626 Noord-Brabant: hr. P.J.B. Carpentier, psychiater GGZ 's Hertogenbosch Postbus 70058 5201 DZ 's Hertogenbosch 073 - 6585111 Noord-Holland: A. Pull, arts/psychotherapeut De Geestgronden Schipholpoort 20 2034 MA Haarlem 023 - 5300500 Zuid-Holland: mw. L.E. Kalma, psychiater GGZ Delfland Reinier de Graafweg 7A 2625 AD Delft 015 - 2608776 Zeeland: hr. A.G. Kunst, psychiater Streekziekenhuis Walcheren Koudekerkseweg 88 4380 DD Vlissingen 0118 - 425245 Utrecht: mw N. Buitelaar, psychiater Riagg Stad Utrecht Tolsteegsingel 2a 3582 AC Utrecht 030 - 2587887 Limburg: dhr. J Cornelis, psychiater Psycho-Medisch Streekcentrum Vijverdal Maastricht 043 - 3685444 Vr. 20: Hoe herken je ADHD? Antw. 20: Hoe herken je ADHD? Van de hak op de tak... Rondrennen, de aandacht ergens niet bij kunnen houden, niet luisteren: het hoort bij kinderen. Ook volwassenen kunnen zich soms moeilijk concentreren, maken slordigheidsfouten of zitten onrustig te schuiven tijdens een vergadering. Maar bij sommige kinderen en volwassenen overheerst het gebrek aan concentratie en rust. Ze hebben moeite het dagelijks leven te organiseren en te plannen. Schoolprestaties en werk lijden hier ernstig onder. Ze hebben ook problemen in contacten met leeftijdgenoten en zijn thuis moeilijk hanteerbaar. Zulke kinderen en volwassenen lijden aan een aandachtstekortstoornis met hyperactviteit, vaak afgekort tot ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder, ook wel vertaald met Alle Dagen Heel Druk). Vroeger werd dit ook wel (niet helemaal juist) Minimal Brain Damage (MBD) genoemd. Let op: ADHD komt zowel bij kinderen als volwassenen voor !Vr. 21: Wat zijn de verschijnselen bij ADHD? Antw. 21: Wat zijn de verschijnselen bij ADHD? Een kind of volwassene kan ADHD hebben wanneer meerdere van onderstaande verschijnselen aanhoudend sterk aanwezig zijn, zowel thuis als op school of in sociale contacten. Aandachts- en concentratieproblemen Kinderen en volwassenen met ADHD zijn snel afgeleid. Elke prikkel - de telefoon, een kat in de tuin of een klasgenoot die zit te giechelen, maar ook de eigen fantasie en gedachtegang - laat hun aandacht afdwalen, waardoor ze vergeten waar ze mee bezig waren. Daardoor maken ze dingen niet af, beginnen om de haverklap aan iets anders en maken veel fouten. Verder kunnen kinderen en volwassenen met ADHD moeilijk luisteren en dingen onthouden, waardoor andere mensen het gevoel hebben nauwelijks contact met hen te krijgen. Ze vergeten afspraken en verjaardagen en raken spullen kwijt. Hyperactiviteit of overbeweeglijkheid Kinderen met ADHD wiebelen, draaien of friemelen voortdurend of tikken steeds met hun voet op de grond. Ze praten veel en druk en kunnen erg doordraven. Bij volwassenen met ADHD lijkt de hyperactiviteit op het oog vaak afgenomen. Van binnen voelen ze zich echter nog even onrustig als vroeger. Ze hebben geleerd de neiging tot bewegen te onderdrukken. Mensen met ADHD kunnen zich moeilijk ontspannen. Impulsiviteit Kinderen en volwassenen met ADHD handelen vóór ze denken. Ze doen onbezonnen dingen. Ze vallen mensen in de rede, flappen dingen eruit, geven antwoord voordat de vraag helemaal is gesteld en dringen voor zonder dit in de gaten te hebben. Overige verschijnselen heftige en onvoorspelbare emotionele uitbarstingen, bijvoorbeeld driftbuien en huilbuien. Dit komt ten dele door de ADHD, ten dele uit frustratie doordat veel dingen niet lukken. moeite onderscheid te maken tussen hoofd- en bijzaken. moeite sociale signalen op te vangen. weinig gevoel voor tijd hebben en moeilijk kunnen plannen. Dit uit zich bijvoorbeeld in te laat komen op afspraken en opdrachten niet op tijd afkrijgen. onhandigheid, houterigheid: vaak vallen en knoeien. Bijkomende klachten of problemen ADHD gaat bij meer dan de helft van de kinderen en volwassenen gepaard met andere psychische klachten, zoals depressie en angst- en dwangstoornissen. Bij kinderen komt de combinatie met leerproblemen, zoals dyslexie (leesblindheid), en agressief gedrag nogal eens voor. Volwassenen hebben soms ook een persoonlijkheidsstoornis, bijvoorbeeld borderline. ADHD kan verder samengaan met eet-, gok-, drugs- of alcoholverslaving.Vr. 22: Wat is ADD? Antw. 22: Wat is ADD? Verschillende vormen van ADHD Sommige kinderen en volwassenen met ADHD hebben wel grote problemen hun aandacht ergens bij te houden, maar zijn niet hyperactief. Ze zijn juist opvallend stil, dromerig en passief. Deze vorm van ADHD wordt ook wel ADD genoemd, attention deficit disorder. ADHD kan zich ook uiten in grote impulsiviteit en hyperactiviteit zonder aandachtsproblemen.Vr. 23: Wat zijn de Achtergronden bij ADHD? Antw. 23: Wat zijn de achtergronden bij ADHD? Achtergronden van ADHD ADHD ontstaat vóór het zevende jaar. Bij het ontstaan spelen biologische factoren een belangrijke rol. De verwerking van informatie uit de buitenwereld in de hersenen verloopt bij mensen met ADHD anders dan bij mensen zonder ADHD. Bij het onstaan hiervan is aanleg, met name erfelijkheid van groot belang: ADHD komt in bepaalde families vaker voor. Soms kan de aandoening het gevolg zijn van een hersenbeschadiging, bij de geboorte of door infectie of ernstig hoofdletsel. Verder kunnen persoonlijkheid en temperament de ADHD versterken: sommige mensen zijn ‘van nature’ impulsiever, opvliegender, beweeglijker of dromeriger dan anderen. Sociale factoren kunnen maken dat de ADHD tot uiting komt of verergert. Bijvoorbeeld spanningen tussen ouders, een chaotische opvoedingssituatie, veel afkeuring of pestgedrag op school.Vr. 24: Tips voor ouders van een kind met ADHD... Antw. 24: Tips voor ouders van een kind met ADHD... Zorg voor een duidelijke dagindeling, vaste regels en vaste plaatsen voor dingen in huis. Geef eenvoudige, korte opdrachten en regels. Geef uw kind complimenten voor goed gedrag en stimuleer leuke eigenschappen. Als uw kind ergens helemaal in opgaat, zoals een spannend computerspel, denk dan niet ‘hij kan het dus best, als hij maar wil...’. Dat is niet waar. Neem voldoende tijd voor uzelf, uw partner, uw andere kinderen en uw vrienden. Praat met de leerkrachten over de ADHD en de benadering van uw kind. Zoek meer informatie over ADHD, in bibliotheek, boekhandel of op internet.(lotgenotencontact) Zoek tijdig hulp.Vr. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Antw. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Door Dr Edward M. Hallowel en Dr John R. Ratey Vertaald door Sander J. Alkemade De behandeling van ADD begint met hoop. De meeste mensen die ontdekken dat ze ADD hebben, of het nu kinderen zijn of volwassenen, hebben geleden onder een hoop pijn. The emotionele beleving van ADD wordt overspoeld met schaamte, vernedering en zelf-kastijding. Tegen de tijd dat de diagnose ADD is gesteld, hebben veel mensen met ADD hun zelfvertrouwen verloren. Velen hebben verschillende therapeuten bezocht, zonder echt geholpen te zijn. Waardoor ze uiteindelijk alle hoop hebben verloren. De belangrijkste stap aan het begin van de behandeling is het opnieuw inprenten van hoop. Individuen met ADD kunnen zijn vergeten wat hun goed kanten zijn. Ze kunnen, ergens in het verleden, ieder vertrouwen hebben verloren in de mogelijkheid dat er eens iets wél goed zal uitpakken. Ze zitten vaak opgesloten in een soort hardnekkige vasthoudend patroon, waarbij alle theorie, behoorlijk veel veerkracht en inventiviteit ervoor moet zorgen dat ze hun hoofd boven water houden. Het is een tragisch verlies, het te snel opgeven van het leven. Maar veel mensen met ADD zien geen andere weg, dan voortdurend en herhaaldelijk falen. Hoop, is voor hun, het risico nemen om nogmaals tegen de vlakte gemept te worden. En toch, hebben deze mensen een enorme capaciteit om te hopen en te dromen. Meer nog dan de meeste mensen, hebben personen met ADD een fantastisch voorstellingsvermogen. Ze denken in het groot en ze dromen grote dromen. Ze kunnen de kleinste mogelijkheid aangrijpen en zich voorstellen hoe ze dit kunnen veranderen in een belangrijke doorbraak. Ze kunnen een toevallige ontmoeting kunne doen uitlopen op een geweldige avond uit. Ze floreren door hun dromen en ze hebben organisatorische methoden nodig om duidelijk te zijn en om ze op het goede spoor te houden. Maar zoals met de meeste dromers, gaan ze mank als de droom uit elkaar spat. Meestal als de diagnose ADD gesteld is, is dit uiteenspatten van dromen vaak genoeg gebeurd om ervoor te zorgen dat ze ervoor uitkijken om nog eens hoop te hebben. Het kleine kind houdt liever zijn mond, dan weer gepest te worden. De volwassene houdt liever zijn mond dicht dan het risico te lopen dat de zaken weer volledig in de soep lopen. De behandeling, moet dus beginnen met hoop. We verdelen de behandeling van ADD meestal in 5 basis gebieden: 1. Diagnose 2. Educatie 3. Structuur, ondersteuning en begeleiding 4. Verschillende vormen van psychotherapie 5. Medicatie In dit foldertje, zullen we een paar algemene principes aangeven, die los van de medicamenteuze benadering, op zowel de behandeling van kinderen alsook volwassenen met ADD van toepassing zijn. Een manier om de niet medicamenteuze behandeling van ADD te organiseren geschiedt via het geven van praktische suggesties of "tips" in de omgang. Vijftig van dergelijke tips staan hieronder weergegeven: (I) Inzicht en educatie. 1. Zorg dat je zeker bent van de diagnose. Zorg dat je werkt met een professional met een werkelijk begrip van ADD en die ervoor zorgt dat andere vergelijkbare of samenhangen de ziekten kunnen orden uitgesloten, zoals angststoornissen, depressie, schildklierproblemen, bipolaire stoornis, of obsessive-compulsive disorder. 2. School jezelf bij. Misschien is het allerbelangrijkste voor een goede behandeling wel, een goed begrip van de ziekte ADD. Lees boeken. Praat met deskundigen. Praat met andere volwassenen met ADD. Je bent dan in staat om je eigen behandeling op te stellen die past bij jouw specifieke versie van ADD. 3. Coaching. Het is handig voor je om een coach te hebben, iemand die dicht bij je staat, maar altijd met humor. Je coach kan je helpen om georganiseerd te blijven, ervoor zorgen dat je aan activiteiten blijft werken, je aanmoedigen of je helpen herinneren dat je weer aan het werk moet. Vriend, collega, of therapeut (het is mogelijk dat je partner je coach wordt, maar dit is wel riskant), een coach is iemand die ervoor zorgt dat zaken daadwerkelijk worden gedaan, je aanspoort zoals een trainer doet, je in de gaten houdt en meestal aan jouw kant staat. Een coach kan ongelooflijk behulpzaam zijn in de behandeling van ADD. 4. Aanmoediging. Volwassenen met ADD hebben grote hoeveelheden aanmoediging nodig. Dit is gedeeltelijk te wijten aan het feit dat ze enorme hoeveelheden zelfkritiek hebben, wat jaar in jaar uit alleen maar meer werd. Maar het gaat verder dan dat. Meer dan de doorsnee persoon, raakt de ADD volwassene de weg kwijt zonder aanmoediging en bloeit hij helemaal op als een kerstboom wanneer hij het wel krijgt. Vaak willen ze voor een ander werken volgens een patroon dat ze niet voor zichzelf zullen doen. Dit is niet "slecht", het is gewoon zo. Dit moet worden herkend en er moet gebruik van worden gemaakt. 5. Realiseer je wat ADD NIET is, bijvoorbeeld ruzie met je moeder. 6. Leid anderen op en betrek ze erbij. Net zoals het voor jou belangrijk is om je ziekte te begrijpen, zo geldt dat net zo goed, misschien zelfs wel meer voor de mensen in je omgeving. Familie, school, werk, vrienden. Zodra ze door hebben waar het om draait, begrijpen ze je beter en kunnen zelfs behulpzaam zijn. 7. Voel je niet meer schuldig over het feit dat je bezigheden zoekt met een grote mate van stimulatie. Begrijp dat je juist wordt aangetrokken tot sterk stimulerende situaties. Probeer ze alleen verstandig uit te zoeken en lig niet meer wakker over de "verkeerde" keuzen. 8. Luister naar de feedback van betrouwbare anderen. Volwassenen (en kinderen) met ADD zijn beruchte zelfobservanten. Ze gebruiken veel, van wat kan worden opgevat als ontkenning. 9. Overweeg om bij een supportgroep te gaan, of er zelf eentje op te richten. De meeste belangrijke informatie over ADD is helaas nog niet in de boeken terecht gekomen, maar blijft opgeslagen in de hoofden van mensen die ADD hebben. In een supportgroep kan deze informatie naar buiten komen. Bovendien bieden supportgroepen vaak precies de hulp die zo hard nodig is. 10. Probeer af te komen van alle negativiteit die zich door de jaren in je heeft opgebouwd, als je jaren door het leven bent gegaan, zonder te weten dat je ADD had. Een goede psychotherapeut kan hierbij behulpzaam zijn. 11. Voel je niet gebonden door conventionele carrière of conventionele manieren van omgaan met alles. Geef jezelf toestemming om jezelf te zijn. Stop met jezelf wijs te maken, dat je moet zijn zoals je altijd dacht dat je zou moeten zijn, dus bijvoorbeeld de model student, het georganiseerde staflid, en laat jezelf zijn zoals je bent. 12. Onthoudt, dat wat je hebt een neuropsychiatrische conditie is. Het is genetisch overgedragen. Het wordt veroorzaakt door biologie, door de manier waarop je hersenen 'bekabeld' zijn. Het is geen ziekte van de wil en ook geen moreel falen. Het wordt ook niet veroorzaakt door een zwakte in je karakter en ook geen onvermogen om volwassen te worden. De genezing kan dus ook niet worden gevonden in de kracht van de wil, ook niet in straf, niet in opoffering en ook niet in pijn. ONTHOUD DIT ALTIJD. Hoewel veel mensen dit toch proberen, zijn er velen met ADD die veel moeite hebben om te accepteren dat de ziekte zijn grondslag vindt in biologie, in plaats van in het karakter. 13. Probeer anderen te helpen, die ADD hebben. Je leert er namelijk een hoop van over de ziekte en haar verloop, en je bovendien voel je jezelf er beter door. (II) Beter Presteren. 14. Externe structuur. Structuur is de fundering in de non-medicamenteuze behandeling van kinderen met ADD. en waarschijnlijk geldt dit net zo voor volwassenen. Vervelend om op te stellen, maar eenmaal geïnstalleerd werkt structuur als de muren van de baan rond de bobslee. Ze zorgen ervoor dat je als een raket naar beneden kan en niet uit de baan vliegt. Maak frequent gebruik van : - lijsten - kleur codering - reminders/herinneringen aan iets - briefjes/notities voor jezelf - rituelen - archieven 15. Kleur codering. Zoals hierboven al genoemd, verdient kleurcodering extra aandacht. Veel mensen met ADD zijn visueel georiënteerd. Doe hier je voordeel mee, door zaken te herinneren middels kleuren: Archieven, memo's, brieven, teksten, roosters etc. Bijna alles wat je normaal in zwarte letters op wit papier zet, kan beter worden herinnerd, vastgehouden en daardoor stimulerender werken. door het gebruik van kleur. 16. Gebruik pizzazz (zelfs Kramers woordenboek laat het hier afweten, een snickers voor degene die het weet :-) Rekening houdend met tip #15, probeer je omgeving zo stimulerend mogelijk in te richten, zonder dat je overloopt. 17. Richt je omgeving in op beloning in plaats van dat je constant wordt gedemotiveerd. Om te begrijpen hoe een demotiverende omgeving eruit ziet, hoeven veel ADD volwassen maar terug te denken aan hun (middelbare) schooltijd. Nu je de vrijheid hebt van een volwassene, kun je het leven zo inrichten, dat je niet steeds wordt herinnerd aan je tekortkomingen en grenzen. 18. Houdt er rekening mee en accepteer dat X % van de projecten waar je mee bezig gaat, relaties die je hebt en verplichtingen ongetwijfeld volledig de mist in gaan. 19. Omhels uitdagingen. ADD mensen worden gedreven door uitdagingen. Zolang je weet dat er niet van alles iets terecht komt, en je niet te perfectionistisch wordt of vaag, lukt het je om een heleboel dingen wel goed te doen en blijf je uit de problemen. 20. Stel deadlines. Dus data (en niet datums) waarop iets persé gedaan moet zijn. 21. Breek grote klussen in kleine klusjes op. Verbind deadlines aan de kleinere klusjes. Dan zal namelijk, als was het tovenarij, de grote taak als vanzelf gedaan worden. Dit is één van de meest simpele en effectieve methoden van alle organisatorische methoden. Vaak kan een grote klus gevoelsmatig een overweldigend effect hebben op iemand met ADD. Alleen de gedachte al om eraan te gaan werken, kan er voor zorgen dat er niet eens aan begonnen wordt. Aan de andere kant, als een grote klus in kleinere klusjes wordt opgebroken, blijkt het vaak erg makkelijk om die uit te voeren. 22. Stel prioriteiten. Voorkom uitstellen. Als het druk wordt, verliest een persoon met ADD het perspectief: Het betalen van een parkeerboete kan net zo moeilijk worden als proberen de brand te blussen die in je prullenbak is ontstaan. Stel prioriteiten. Haal een keer diep adem. Doe de belangrijkste dingen eerst. Uitstellen, is éen van de basishandelingen van mensen met ADD. Je moet jezelf veel discipline opleggen om dit aan te zien komen en waar mogelijk uit de weg te gaan. 23. Accepteer dat je bang bent voor het feit dat zaken goed gaan. Accepteer scherpe kantjes als dingen te makkelijk gaan. Of als er eens geen conflict is. Maak dingen ook niet mooier dan ze zijn, om ze stimulerender te maken. 24. Probeer uit te vinden, waar en onder welke omstandigheden je het beste werkt: In een luidruchtige kamer, in de trein, ingepakt in drie dekens, luisterend naar muziek, whatever (is best een nederlands woord SJA). Kinderen en volwassenen met ADD presteren vaak het best onder nogal vreemde omstandigheden. Laat jezelf werken onder de omstandigheden waarbij je het best presteert. 25. Weet, dat het prima is om twee dingen tegelijk te doen: Dus met iemand praten en ondertussen breien, Stevig nadenken terwijl je onder de douche staat, of een stukje gaan hardlopen terwijl je een vergadering voorbereidt. Vaak moeten mensen met ADD meerdere dingen tegelijk doen, om überhaupt iets af te ronden. 26. Doe iets waar je goed in bent. Wederom, als het je makkelijk lijkt af te gaan, prima. Er is geen enkele regel die bepaalt dat je alleen maar dingen moet doen die je niet goed kan. 27. Hou ruimte vrij tussen afspraken om je gedachten even op een rijtje te zetten. Overgangen zijn moeilijk voor ADD'ers en mini-pauzes kunnen de overgang vergemakkelijken. 28. Hou een notitieboekje bij de hand, in de auto, naast je bed of in je jas. Je weet namelijk nooit wanneer je een goed idee krijgt en ook niet wanneer je iets moet onthouden. 29. Lees met een pen in je hand. Niet alleen om dingen te onderstrepen of in de kantlijn te schrijven, maar ook voor de onvermijdelijke stroom van andere gedachten die opkomen tijdens het lezen. (III) Omgaan met stemmingen. 30. Plan een structurele "uitblaastijd" in. Maak iedere week wat tijd vrij om gewoon even niets te doen en alles te laten vallen. Wat je ook wil doen : Jezelf bombarderen onder harde muziek, naar de racebaan gaan, een feest(maal) houden. Kies een activiteit waar je jezelf af en toe helemaal in kan verliezen. 31. Laadt regelmatig je eigen batterijen weer op. Samenhangend met # 30 , hebben mensen met ADD, dagelijks een paar momenten nodig om wat tijd te verspillen, zonder dat ze zich schuldig voelen. Een manier om deze tijd zonder schuldgevoel door te komen, is door het opladen van je batterijen te noemen. Doe een dutje. Kijk tv, mediteer. Iets rustig. Relaxend. Ontspannen. 32. Kies "goede" behulpzame verslavingen, zoals bijvoorbeeld sport. Veel volwassenen met ADD hebben een aanleg voor verslavend of dwangmatig gedrag in hun persoonlijkheid, in de zin dat ze altijd wel ergens aan verslaafd zijn. Zorg dat dit iets is waar je beter van wordt. 33. Begrijp stemmingswisselingen en leer hier mee omgaan. Begrijp dat je stemmingen doorlopend kunnen veranderen, ongeacht wat er in de wereld gebeurt. Verspil geen tijd met je af te vragen waar de stemmingswisseling vandaan komt en zoek ook niemand om de schuld te geven. Richt jezelf liever op leren accepteren dat je een slechte bui hebt, wetende dat het wel weer over gaat, en zoek manieren om het sneller te laten overgaan. Verandering van handelingen, bijvoorbeeld deelnemen aan een nieuwe activiteit (liefst interactief, dus niet kijken naar zwemmen, maar het zelf gaan doen), maar een gesprek houden met een vriend of gaan tennissen of een boek lezen, helpt enorm om over de stemming heen te komen. 34. Hou er rekening mee dat de volgende cyclus veel voorkomt bij volwassen met ADD: - Iets "prikkelt" je psychologisch systeem, een verandering of een overgang, een teleurstelling of zelfs een succes. Het voorgaande kan behoorlijk triviaal zijn. - Deze "prikkeling" wordt gevolgd door een mini-paniek, met een opeens optredend verlies van perspectief, de wereld wordt op zijn kop gezet. - Je probeert om te gaan met deze paniek door je vaak obsessief en volhardend te richten op één aspect van de situatie. Dit kan een uur duren, of een dag of zelfs een paar maanden. 35. Leg scenario's/plannen klaar tegen de onvermijdelijke verveling. Maak een lijst van vrienden die je dan belt. Houdt een paar video's bij de hand die je altijd boeien en ervoor zorgen dat je helemaal wordt afgeleid. Zorg dat je makkelijk kan gaan sporten. Zorg dat je een bokszak of kussen bij de hand hebt om tegenaan te meppen als je extra veel kwade energie in je hebt. Bereidt een paar peptalks voor die je tegen jezelf kan houden zoals "Je bent dit al eens vaker tegengekomen, dit is gewoon de ADD-blues (ADD-dip), het zal snel weer over zijn, Alles gaat verder goed." 36. Verwacht depressie na succes. In het algemeen klagen mensen met ADD erover dat ze na een succes paradoxaal genoeg depressief worden. Dit komt omdat de enorme stimulatie van het achternajagen of verkrijgen van een doel, of de voorbereiding is verdwenen. De klus is geklaard. Of hij nou wint of verliest, iemand met ADD mist het probleem, de enorme stimulatie en voelt zich depressief. 37. Leer symbolen, slogans, gezegden als ezelsbruggetjes bij het adresseren van tegenvallers, fouten, missers, vergeten afspraken of stemmingswisselingen, die ervoor zorgen dat je de zaken snel weer in het juiste perspectief ziet. Dus als je linksaf slaat in plaats van rechtsaf waardoor de hele groep een omweg maakt van 20 minuten, zeg dan gewoon "Oh, daar gaat mijn ADD weer", Dan dat je een zes uur durende ruzie krijgt over het feit dat je onbewust probeert de hele trip te saboteren. Dit is geen excuus. Je blijft nog steeds verantwoordelijk voor je daden, maar het is goed om te weten waar je daden vandaan komen en waarvan niet. 38. Gebruik "time-outs" zoals bij kinderen. Als je overstuur bent of overgestimuleerd, neem dan een time-out. Ga even weg. Ontspan jezelf. 39. Leer opkomen voor jezelf. Volwassenen met ADD zijn er zo aan gewend om te worden bekritiseerd, dat ze onnodig veel in de verdediging springen als ze voor zichzelf willen opkomen. Probeer af te stappen van die verdedigende houding. 40. Voorkom voortijdige beëindiging van een project, een ruzie, een deal, een afspraak of een gesprek. Probeer niet gelijk alles af te kappen, ook al jeuken je handen om dat toch te doen. 41. Probeer succesvolle momenten te verlengen en te onthouden. Ook over langere tijd. Je moet jezelf hier bewust en expres in trainen, omdat je het anders weer net zo snel vergeet. 42. Onthoud dat ADD er meestal ook voor zorgt dat je overmatige interesse en aandacht (HYPERFOCUS) besteedt aan iets. Deze overmatige aandacht kan zowel constructief als destructief werken. Kijk uit voor het destructieve gebruik: De aanleg om obsessief en vastgebeten vast te houden aan één of ander ingebeeld probleem, zonder het los te kunnen laten. 43. Sport veel en vaak. Je moet dit in je leven opnemen en erin houden. Sport is zonder meer eén van de beste behandelingen van ADD. Het helpt om agressie en overmatige energie op een positieve manier kwijt te raken. Het zorgt ook voor ruis-onderdrukking in je geest, het stimuleert je hormonale en neurochemische systeem op een natuurlijke, therapeutische manier en het ontspant en kalmeert je lichaam. Als je dat allemaal optelt bij de algemeen bekende gezondheidsredenen om aan sport te doen, dan zie je hoe belangrijk dit punt is. Maak er iets leuks van, zodat je er langere tijd mee bezig kan blijven, zo niet de rest van je hele leven. 44. Maak een goede keuze uit de mensen waarmee je omgaat. Het valt op hoezeer een ADD volwassene kan opbloeien door de keuze voor een specifiek maatje. 45. Leer te lachen om jezelf en anderen, met betrekking tot je symptomen, aangaande je vergeetachtigheid, je onvermogen om op tijd te letten, je tactloosheid of je impulsiviteit, of wat dan ook. Als je namelijk ontspannen genoeg bent om de lol van dit alles in te zien, dan zullen anderen je veel meer vergeven. 46. Plan activiteiten met vrienden. Houd je echt aan deze geplande activiteiten. Het is essentieel dat je verbonden blijft met andere mensen. 47. Zoek groepen en wordt er lid van, als je merkt dat mensen je mogen, waarderen, begrijpen of blij zijn dat je er bent. 48. Tegenovergesteld aan 47. Blijf niet te lang hangen bij groepen waarvan je de indruk hebt dat ze je niet waarderen, of begrijpen. 49. Deel complimenten uit, let op andere mensen. In het algemeen, leer sociale vaardigheden, zoals bijvoorbeeld van je coach. 50. Stel sociale deadlines.Vr. 26: Wat zijn de verschillen tussen ADHD en Bordeline? Antw. 26: Verschillende benadering bij ADHD en Borderline We weten inmiddels dan ADHD vaak verward wordt met Borderline, omdat beide stoornissen hoog scoren op dezelfde diagnostische criteria. Een specifieke ADHD-test, waardoor het onderscheid kan worden gemaakt, bestaat helaas nog niet. Toch zijn er een aantal punten die ikzelf onder de aandacht wil brengen: kenmerken waaraan zowel een ADHD'er als een Borderliner voldoen, maar beiden met een compleet andere motivatie. Kun je onderscheid maken tussen impulsiviteit bij mensen met ADHD en Borderline? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline is impulsief gedrag zelf-destructief. Impulsief gedrag wordt vertoond om depressieve klachten te verlichten. 2. Bij ADHD behelst impulsiviteit schijnbaar alles. ADHD'ers hebben altijd moeite zich te concentreren op een bezigheid, of zij zich nu goed of depressief voelen. Hoe zit het met de relatieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline komen veel relatieproblemen voort uit verlatingsangst. Veel Borderliners hebben een kindertijdverleden waarin zij aan hun lot zijn overgelaten. Zij hebben op jonge leeftijd niet geleerd zich te hechten aan iemand, en dit probleem duurt voort wanneer zij volwassen zijn. Borderliners kenmerken zich door aantrekken en afstoten. 2. Bij ADHD komen veel relatieproblemen voort uit het feit dat zij buitensporige stemmingswisselingen hebben. Wanneer zij "up" zijn (en dat kan door de eenvoudigste dingen veroorzaakt worden), zijn zij geanimeerd gezelschap, maar wanneer zij even later "down" zijn (ook door de meest triviale dingen) willen zij het liefst met rust gelaten worden of juist vermaakt worden. Het vergt heel veel van een partner om te gaan met de onvoorspelbaarheid van een ADHD'er. Wat is het verschil in concentratieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Een Borderliner kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "leeg" voelt. 2. Een ADHD'er kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "overvol" voelt, overspoeld door een stroom aan andere gedachten en prikkels. Ik denkt dat een onbehandelde ADHD een belangrijke oorzaak is van Borderline. ADHD kan heel "goed" samengaan met Borderline. Symptomen die geassocieerd worden met Borderline, zoals "het niet in staat zijn dingen af te maken", zijn bijvoorbeeld typische ADHD-symptomen!!! In een later stadium zal ik hier uitgebreider aandacht aan besteden.Vr. 27: Is ADHD een "modediagnose"? Antw. 27: De diagnose ADHD bestaat al meer dan 40 jaar, onder deze en andere namen (waaronder Minimal Brain Damage, MBD). De eerste rapportage over de effecten van amfetamine-achtige stoffen bij drukke kinderen dateert zelfs al van 1937! Deze lange geschiedenis lijkt niet zo modegevoelig. <BR> De laatste twintig jaar is veel wetenschappelijk onderzoek naar ADHD bij kinderen gedaan, waardoor veel meer duidelijk is geworden over de oorzaken, de hersenfunctiestoornissen en effectieve behandelingen. <BR><BR> Deze kennis dringt de laatste tijd via de media ook door tot het grote publiek. Hierdoor melden zich veel kinderen en volwassenen voor hulp omdat ze zichzelf herkennen in het beeld. <BR> Dit betekent niet dat ADHD opeens méér voorkomt of per se vaker dan reëel is wordt gediagnosticeerd. Er lijkt veeleer sprake van een inhaalslag. Op termijn zal ADHD een gewone diagnose worden, waarvan bekend is wat het is en dat behandeling mogelijk is. <BR> Overigens lijkt de kans op zowel overdiagnostiek als onderdiagnostiek van ADHD juist nu wel het grootst, nu hulpverleners nog niet allemaal voldoende zijn bijgeschoold om op de juiste wijze te diagnosticeren. Hopelijk zal nascholing van hulpverleners dit probleem op den duur oplossen.Vr. 28: Kan ADHD ook worden behandeld zonder medicijnen? Antw. 28: De meeste mensen stellen deze vraag als de diagnose wordt gesteld. Bijna niemand wil medicijnen gebruiken. Het maakt dat men dagelijks wordt herinnerd aan het feit dat er iets hapert in het hoofd. Medicijnen gebruiken is voor veel mensen in het begin moeilijk, het kost tijd om te accepteren dat medicatie nodig is. Anderzijds veroorzaakt ADHD soms zoveel last voor het dagelijks functioneren dat nauwelijks met medicijnen kan worden gewacht. Men hoopt en verwacht dan soms een wonder. Soms is het ook wonderlijk om te zien hoe iemand opknapt met de toename van controle over het eigen gedrag. Meestal echter is het na behandeling met medicijnen hard werken om de puinhoop te overzien, te aanvaarden en (met hulp) te gaan aanpakken. Medicatie is dus slechts het begin van de behandeling, maar wel een belangrijk begin. <BR> De diagnose ADHD is voor veel mensen een keerpunt. Het feit dat de problemen in een ander licht worden gesteld is vaak al een enorme opluchting. Veelgehoorde opmerkingen zijn: De dingen vallen op hun plaats of Ik kan het nu een plek geven. Men hoeft zichzelf niet meer steeds de schuld te geven van mislukkingen. Sommigen geeft dit zoveel energie dat ze denken geen medicijnen nodig te hebben. Hoewel niet is uit te sluiten dat dit voor enkelen opgaat, is niet onderzocht hoe het deze mensen na verloop van tijd vergaat. Op basis van het levenslange patroon van klachten en disfunctioneren valt eigenlijk niet te verwachten dat met alleen een verklaring voor de klachten (de diagnose) alle problemen zijn op te lossen. <BR> Behandeling met alleen coaching, begeleiding bij de planning van huishouden en werk, is op zich mogelijk. Maar omdat de kernsymptomen van ADHD niet veranderen, blijft men dan langer afhankelijk van de hulp van anderen. Het probleem bij ADHD is immers dat geleerde vaardigheden niet goed beklijven of dat oude gewoonten na verloop van tijd weer de kop op steken. De enorme energie die het kost om de controle te handhaven is niet langdurig op te brengen. Het zelf op tijd aan afspraken denken, vooruit denken, niet uitstellen, zijn zaken die niemand kan overnemen. Deze hersenfuncties worden direct door Ritalin bebloed. <BR> Men weet eigenlijk niet wat het is om overzicht te hebben over eigen plannen, geld en tijd. Daarom wordt geadviseerd in elk geval een behandeling met Ritalin te proberen, om daarna te beoordelen of de voordelen tegen de nadelen opwegen. <BR> De ervaring leert dat behandeling zonder medicijnen minder, en minder snel, resultaat oplevert. Het ordenen, het organiseren, het maken van keuzes blijft chaotisch. De behandeling zelf komt hierdoor vaak al niet goed van de grond, bijvoorbeeld omdat de afspraken niet goed in de agenda staan of omdat men vergeet in de agenda te kijken. Van dergelijke simpele problemen hangt het beginnen met de behandeling al af, laat staan het volhouden.Vr. 29: Hoe ziet de toekomst er uit van iemand met ADHD die pas als volwassene is gediagnosticeerd? Antw. 29: Deze vraag suggereert dat een diagnose op volwassen leeftijd slechter is voor de toekomst dan een diagnose op jongere leeftijd. Dat lijkt logisch, maar in feite is dat niet bekend. De prognose of het beloop blijkt afhankelijk van veel meer factoren dan alleen de ADHD en de eventuele behandeling. Voor de prognose blijken de bijkomende stoornissen (zoals depressies, angsten, gedragsstoornissen, alcohol- en drugsmisbruik) en de sociale omgeving thuis (bijvoorbeeld gescheiden ouders of ouders met psychische problemen) een grote rol te spelen. Daarbij moet in aanmerking worden genomen dat ADHD alleen, zonder bijkomende problemen, vrij zeldzaam is. Vr. 30: Hoe zit het met Ritalin in het verkeer? Antw. 30: Wie rijexamen wil doen, heeft daarvoor een geschiktheidsverklaring nodig. Sinds begin 2001 wordt zo'n verklaring steeds vaker geweigerd aan volwassenen met ADHD die Ritalin gebruiken. Soms alleen voor het behalen van het zogenaamd 'groot rijbewijs' (categorie C), maar steeds vaker ook voor het behalen van het A- of B-rijbewijs (voor het besturen van een motor of personenauto). Die weigering wordt dan gebaseerd op het feit dat Ritalin behoort tot de groep van de amfetaminen (stimulantia) en onder de opiumwet valt. Het CBR beroept zich daarbij op hoofdstuk 2.2 van de 'Regeling eisen geschiktheid', waarin staat dat behandeling met stimulantia iemand ongeschikt maakt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer: "De werkzaamheid en bijwerkingen van deze middelen op lange termijn zijn doorgaans niet goed te voorspellen. Het gaat daarbij om veranderingen in stemming of gedrag, zoals ernstige vormen van depressie of vermoeidheid. Behandeling met deze middelen maakt iemand daarom ongeschikt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer." <BR> Zowel de artsen bij het CBR als veel deskundigen op het gebied van ADHD erkennen dat hier sprake is van verouderde inzichten. Iemand met ADHD is immers juist beter geconcentreerd mét dan zonder Ritalin. Intussen zitten jongeren en volwassenen met ADHD met de frustratie dat ze óf met hun medicatie moeten stoppen om te mogen rijden, óf in de verleiding komen onjuiste gegevens in te vullen óf niet aan het gemotoriseerde verkeer kunnen deelnemen (met alle beperkingen van dien voor het zelfvertrouwen, het sociale en beroepsleven). <BR> In onderzoek werden zeven jongvolwassenen met ADHD vergeleken met normale controlepersonen wat betreft de rijvaardigheid. Ook werd de invloed van Ritalin op de rijvaardigheid bij de mensen met ADHD onderzocht. In dit onderzoek bleken ADHD-patiënten vergeleken met normaal meer ongelukken te hebben gehad, meer verkeersovertredingen te hebben begaan en - na inname van een nepmiddel of placebo - slechter te rijden tijdens een rijtest met een 'driving simulator'. De rijvaardigheid nam toe onder Ritalin. Deze uitkomst suggereert dat patiënten met ADHD voordeel kunnen hebben van behandeling met Ritalin tijdens deelname aan het verkeer. Het lijkt dan ook niet aannemelijk dat Ritalin de rijvaardigheid in negatieve zin be﮶loedt. Er is echter meer onderzoek nodig voordat de veiligheid van Ritalin in het verkeer definitief kan worden vastgesteld. <BR> Balans heeft, met hulp en steun van vele deskundigen, hierover een notitie geschreven voor de Minister van Verkeer en Waterstaat, met het verzoek de verouderde wetgeving ten spoedigste te veranderen.Vr. 31: Zijn personen met ADHD vaak hoogbegaafd? Antw. 31: Behalve voor de talloze problemen van volwassenen met ADHD wordt er tegenwoordig ook meer aandacht gevraagd voor de positieve aspecten van de stoornis. Dat is uiteraard verheugend, want niemand knapt op van alleen maar een rijtje negatieve kenmerken. In sommige populaire publicaties wordt dit echter te ver doorgetrokken. ADHD zou vaker voorkomen bij hoogbegaafden en personen met ADHD zouden meer dan gemiddeld creatief en inspirerend zijn. Uit onderzoek is dit tot nu toe echter nog niet naar voren gekomen. ADHD blijkt net zo vaak voor te komen bij hoogbegaafden als bij gemiddeld- en laagbegaafden.Vr. 32: Hoe zit het met ADHD in het verkeer? Antw. 32: Het is van belang te onderkennen welke risico?s ADHD voor deelname aan het verkeer met zich meebrengt. Uit onderzoek is namelijk bekend dat mensen met ADHD door gebrek aan overzicht, concentratieproblemen en impulsief gedrag meer kans hebben op verkeersongelukken. Adolescenten met ADHD hebben vier keer zo veel ongelukken als leeftijdgenoten zonder ADHD. Mensen met ADHD rijden vaker illegaal zonder rijbewijs, begaan meer snelheidsovertredingen en hebben vaker een rijbevoegdheidsontzegging gehad dan normaal. Bij ADHD is bovendien de kans op verslaving aan alcohol en/of drugs vergroot, waardoor de rijvaardigheid nog meer in het gedrang kan komen. <BR> Hierbij moet worden aangemerkt dat op dit moment de meerderheid van de volwassenen met ADHD niet is gediagnosticeerd en gewoon deelneemt aan het verkeer.Vr. 33: Hoe vertel ik het de werkgever? Antw. 33: Moet je de werkgever wel of niet vertellen dat je ADHD hebt? En zo ja, moet dat al in de proeftijd? En kom je dan nog wel in aanmerking voor promotie? Moet je het vertellen als er kritiek is op je functioneren, of in zo?n geval juist niet? Dit zijn moeilijke vragen waar geen algemeen antwoord op te geven is. Veel hangt af van de relatie met de werkgever en van zijn houding ten aanzien van problemen en klachten. De werkgever heeft formeel geen recht op informatie over de diagnose. Dat heeft alleen de bedrijfsarts, en dan nog alleen bij ziekte of disfunctioneren. Als er kritiek is op het functioneren kan het anders liggen dan kan het verstandig zijn aan te geven dat er problemen zijn met de concentratie of met overzicht houden en dat daarvoor reeds hulp wordt gezocht. Wellicht kan de werkgever helpen met een rustiger werkplek of hulp en steun bij het ordenen van de werkzaamheden. Het is niet verstandig om de diagnose ADHD uitsluitend als excuus voor mislukkingen aan te voeren dit geeft snel onbegrip en irritatie. Informatiefolders, boeken of materiaal van internet kunnen helpen de werkgever zo nodig te informeren over wat ADHD is, welke beperkingen het kan veroorzaken én welke oplossingen er zijn.* Veel gestelde vragen door bedrijven* Algemene informatie over klup.nl
Vr. 18: Wat zijn de sterke kanten van een ADHD’er ? Antw. 18: Wat zijn de sterke kanten van een ADHD’er ? ADHD’ers zijn vaak bijzonder creatief en kunnen zeer enthousiast, spontaan, open en energiek zijn. ADHD’ers die hun aandacht zeer lang op één onderwerp kunnen richten (hyperfocussen) zijn soms in staat om tot geniale ontdekkingen of oplossingen te komen. Einstein is hier een bekend voorbeeld van. Verder kunnen ze erg gevoelig en zorgzaam zijn en een goed inlevingsvermogen hebben.Vr. 19: Je vermoed... ADHD en dan? Antw. 19: Je vermoed... ADHD en dan? Belangrijk is om dan onderzoek te laten doen, dit kan ALLEEN door een adhd-specialist! Deze zijn te benaderen via de Regionale Specialisten van elke provincie. Wanneer u de Regionale Specialist van uw provincie belt, verwijst deze u door naar een ADHD-Specialist bij U in de buurt. De namen van de Regionale Specialisten van het 'Netwerk ADHD bij volwassenen' zijn: Groningen: mw. A. van Lammeren, psychiater Ac. Ziekenhuis Groningen Postbus 3001 9700 RB Groningen 050 - 3612008 Friesland: hr. M.N.A. Santana, psychiater GGZ Friesland Sixmastraat 1 8901 BS Leeuwarden 058 - 2848856 Drenthe: dhr. G.J. van Gelderen, vrijgevestigd psychiater, ADHD centrum Doevenkamp Doevenkamp 9a 9401 KN Assen 0592 - 309316 Overijssel: mw. P.J.M. van Wijngaarden, psychiater Verslavingskliniek Zwolle VK2 dr. van Thienenweg 8 8025 AL Zwolle 038 - 4540855 of 0572-369492 Gelderland: mw. C. Dokter, psychiater Riagg Oost Veluwe Stationsstraat 47a 7301 GC Apeldoorn 055 - 5262626 Noord-Brabant: hr. P.J.B. Carpentier, psychiater GGZ 's Hertogenbosch Postbus 70058 5201 DZ 's Hertogenbosch 073 - 6585111 Noord-Holland: A. Pull, arts/psychotherapeut De Geestgronden Schipholpoort 20 2034 MA Haarlem 023 - 5300500 Zuid-Holland: mw. L.E. Kalma, psychiater GGZ Delfland Reinier de Graafweg 7A 2625 AD Delft 015 - 2608776 Zeeland: hr. A.G. Kunst, psychiater Streekziekenhuis Walcheren Koudekerkseweg 88 4380 DD Vlissingen 0118 - 425245 Utrecht: mw N. Buitelaar, psychiater Riagg Stad Utrecht Tolsteegsingel 2a 3582 AC Utrecht 030 - 2587887 Limburg: dhr. J Cornelis, psychiater Psycho-Medisch Streekcentrum Vijverdal Maastricht 043 - 3685444 Vr. 20: Hoe herken je ADHD? Antw. 20: Hoe herken je ADHD? Van de hak op de tak... Rondrennen, de aandacht ergens niet bij kunnen houden, niet luisteren: het hoort bij kinderen. Ook volwassenen kunnen zich soms moeilijk concentreren, maken slordigheidsfouten of zitten onrustig te schuiven tijdens een vergadering. Maar bij sommige kinderen en volwassenen overheerst het gebrek aan concentratie en rust. Ze hebben moeite het dagelijks leven te organiseren en te plannen. Schoolprestaties en werk lijden hier ernstig onder. Ze hebben ook problemen in contacten met leeftijdgenoten en zijn thuis moeilijk hanteerbaar. Zulke kinderen en volwassenen lijden aan een aandachtstekortstoornis met hyperactviteit, vaak afgekort tot ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder, ook wel vertaald met Alle Dagen Heel Druk). Vroeger werd dit ook wel (niet helemaal juist) Minimal Brain Damage (MBD) genoemd. Let op: ADHD komt zowel bij kinderen als volwassenen voor !Vr. 21: Wat zijn de verschijnselen bij ADHD? Antw. 21: Wat zijn de verschijnselen bij ADHD? Een kind of volwassene kan ADHD hebben wanneer meerdere van onderstaande verschijnselen aanhoudend sterk aanwezig zijn, zowel thuis als op school of in sociale contacten. Aandachts- en concentratieproblemen Kinderen en volwassenen met ADHD zijn snel afgeleid. Elke prikkel - de telefoon, een kat in de tuin of een klasgenoot die zit te giechelen, maar ook de eigen fantasie en gedachtegang - laat hun aandacht afdwalen, waardoor ze vergeten waar ze mee bezig waren. Daardoor maken ze dingen niet af, beginnen om de haverklap aan iets anders en maken veel fouten. Verder kunnen kinderen en volwassenen met ADHD moeilijk luisteren en dingen onthouden, waardoor andere mensen het gevoel hebben nauwelijks contact met hen te krijgen. Ze vergeten afspraken en verjaardagen en raken spullen kwijt. Hyperactiviteit of overbeweeglijkheid Kinderen met ADHD wiebelen, draaien of friemelen voortdurend of tikken steeds met hun voet op de grond. Ze praten veel en druk en kunnen erg doordraven. Bij volwassenen met ADHD lijkt de hyperactiviteit op het oog vaak afgenomen. Van binnen voelen ze zich echter nog even onrustig als vroeger. Ze hebben geleerd de neiging tot bewegen te onderdrukken. Mensen met ADHD kunnen zich moeilijk ontspannen. Impulsiviteit Kinderen en volwassenen met ADHD handelen vóór ze denken. Ze doen onbezonnen dingen. Ze vallen mensen in de rede, flappen dingen eruit, geven antwoord voordat de vraag helemaal is gesteld en dringen voor zonder dit in de gaten te hebben. Overige verschijnselen heftige en onvoorspelbare emotionele uitbarstingen, bijvoorbeeld driftbuien en huilbuien. Dit komt ten dele door de ADHD, ten dele uit frustratie doordat veel dingen niet lukken. moeite onderscheid te maken tussen hoofd- en bijzaken. moeite sociale signalen op te vangen. weinig gevoel voor tijd hebben en moeilijk kunnen plannen. Dit uit zich bijvoorbeeld in te laat komen op afspraken en opdrachten niet op tijd afkrijgen. onhandigheid, houterigheid: vaak vallen en knoeien. Bijkomende klachten of problemen ADHD gaat bij meer dan de helft van de kinderen en volwassenen gepaard met andere psychische klachten, zoals depressie en angst- en dwangstoornissen. Bij kinderen komt de combinatie met leerproblemen, zoals dyslexie (leesblindheid), en agressief gedrag nogal eens voor. Volwassenen hebben soms ook een persoonlijkheidsstoornis, bijvoorbeeld borderline. ADHD kan verder samengaan met eet-, gok-, drugs- of alcoholverslaving.Vr. 22: Wat is ADD? Antw. 22: Wat is ADD? Verschillende vormen van ADHD Sommige kinderen en volwassenen met ADHD hebben wel grote problemen hun aandacht ergens bij te houden, maar zijn niet hyperactief. Ze zijn juist opvallend stil, dromerig en passief. Deze vorm van ADHD wordt ook wel ADD genoemd, attention deficit disorder. ADHD kan zich ook uiten in grote impulsiviteit en hyperactiviteit zonder aandachtsproblemen.Vr. 23: Wat zijn de Achtergronden bij ADHD? Antw. 23: Wat zijn de achtergronden bij ADHD? Achtergronden van ADHD ADHD ontstaat vóór het zevende jaar. Bij het ontstaan spelen biologische factoren een belangrijke rol. De verwerking van informatie uit de buitenwereld in de hersenen verloopt bij mensen met ADHD anders dan bij mensen zonder ADHD. Bij het onstaan hiervan is aanleg, met name erfelijkheid van groot belang: ADHD komt in bepaalde families vaker voor. Soms kan de aandoening het gevolg zijn van een hersenbeschadiging, bij de geboorte of door infectie of ernstig hoofdletsel. Verder kunnen persoonlijkheid en temperament de ADHD versterken: sommige mensen zijn ‘van nature’ impulsiever, opvliegender, beweeglijker of dromeriger dan anderen. Sociale factoren kunnen maken dat de ADHD tot uiting komt of verergert. Bijvoorbeeld spanningen tussen ouders, een chaotische opvoedingssituatie, veel afkeuring of pestgedrag op school.Vr. 24: Tips voor ouders van een kind met ADHD... Antw. 24: Tips voor ouders van een kind met ADHD... Zorg voor een duidelijke dagindeling, vaste regels en vaste plaatsen voor dingen in huis. Geef eenvoudige, korte opdrachten en regels. Geef uw kind complimenten voor goed gedrag en stimuleer leuke eigenschappen. Als uw kind ergens helemaal in opgaat, zoals een spannend computerspel, denk dan niet ‘hij kan het dus best, als hij maar wil...’. Dat is niet waar. Neem voldoende tijd voor uzelf, uw partner, uw andere kinderen en uw vrienden. Praat met de leerkrachten over de ADHD en de benadering van uw kind. Zoek meer informatie over ADHD, in bibliotheek, boekhandel of op internet.(lotgenotencontact) Zoek tijdig hulp.Vr. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Antw. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Door Dr Edward M. Hallowel en Dr John R. Ratey Vertaald door Sander J. Alkemade De behandeling van ADD begint met hoop. De meeste mensen die ontdekken dat ze ADD hebben, of het nu kinderen zijn of volwassenen, hebben geleden onder een hoop pijn. The emotionele beleving van ADD wordt overspoeld met schaamte, vernedering en zelf-kastijding. Tegen de tijd dat de diagnose ADD is gesteld, hebben veel mensen met ADD hun zelfvertrouwen verloren. Velen hebben verschillende therapeuten bezocht, zonder echt geholpen te zijn. Waardoor ze uiteindelijk alle hoop hebben verloren. De belangrijkste stap aan het begin van de behandeling is het opnieuw inprenten van hoop. Individuen met ADD kunnen zijn vergeten wat hun goed kanten zijn. Ze kunnen, ergens in het verleden, ieder vertrouwen hebben verloren in de mogelijkheid dat er eens iets wél goed zal uitpakken. Ze zitten vaak opgesloten in een soort hardnekkige vasthoudend patroon, waarbij alle theorie, behoorlijk veel veerkracht en inventiviteit ervoor moet zorgen dat ze hun hoofd boven water houden. Het is een tragisch verlies, het te snel opgeven van het leven. Maar veel mensen met ADD zien geen andere weg, dan voortdurend en herhaaldelijk falen. Hoop, is voor hun, het risico nemen om nogmaals tegen de vlakte gemept te worden. En toch, hebben deze mensen een enorme capaciteit om te hopen en te dromen. Meer nog dan de meeste mensen, hebben personen met ADD een fantastisch voorstellingsvermogen. Ze denken in het groot en ze dromen grote dromen. Ze kunnen de kleinste mogelijkheid aangrijpen en zich voorstellen hoe ze dit kunnen veranderen in een belangrijke doorbraak. Ze kunnen een toevallige ontmoeting kunne doen uitlopen op een geweldige avond uit. Ze floreren door hun dromen en ze hebben organisatorische methoden nodig om duidelijk te zijn en om ze op het goede spoor te houden. Maar zoals met de meeste dromers, gaan ze mank als de droom uit elkaar spat. Meestal als de diagnose ADD gesteld is, is dit uiteenspatten van dromen vaak genoeg gebeurd om ervoor te zorgen dat ze ervoor uitkijken om nog eens hoop te hebben. Het kleine kind houdt liever zijn mond, dan weer gepest te worden. De volwassene houdt liever zijn mond dicht dan het risico te lopen dat de zaken weer volledig in de soep lopen. De behandeling, moet dus beginnen met hoop. We verdelen de behandeling van ADD meestal in 5 basis gebieden: 1. Diagnose 2. Educatie 3. Structuur, ondersteuning en begeleiding 4. Verschillende vormen van psychotherapie 5. Medicatie In dit foldertje, zullen we een paar algemene principes aangeven, die los van de medicamenteuze benadering, op zowel de behandeling van kinderen alsook volwassenen met ADD van toepassing zijn. Een manier om de niet medicamenteuze behandeling van ADD te organiseren geschiedt via het geven van praktische suggesties of "tips" in de omgang. Vijftig van dergelijke tips staan hieronder weergegeven: (I) Inzicht en educatie. 1. Zorg dat je zeker bent van de diagnose. Zorg dat je werkt met een professional met een werkelijk begrip van ADD en die ervoor zorgt dat andere vergelijkbare of samenhangen de ziekten kunnen orden uitgesloten, zoals angststoornissen, depressie, schildklierproblemen, bipolaire stoornis, of obsessive-compulsive disorder. 2. School jezelf bij. Misschien is het allerbelangrijkste voor een goede behandeling wel, een goed begrip van de ziekte ADD. Lees boeken. Praat met deskundigen. Praat met andere volwassenen met ADD. Je bent dan in staat om je eigen behandeling op te stellen die past bij jouw specifieke versie van ADD. 3. Coaching. Het is handig voor je om een coach te hebben, iemand die dicht bij je staat, maar altijd met humor. Je coach kan je helpen om georganiseerd te blijven, ervoor zorgen dat je aan activiteiten blijft werken, je aanmoedigen of je helpen herinneren dat je weer aan het werk moet. Vriend, collega, of therapeut (het is mogelijk dat je partner je coach wordt, maar dit is wel riskant), een coach is iemand die ervoor zorgt dat zaken daadwerkelijk worden gedaan, je aanspoort zoals een trainer doet, je in de gaten houdt en meestal aan jouw kant staat. Een coach kan ongelooflijk behulpzaam zijn in de behandeling van ADD. 4. Aanmoediging. Volwassenen met ADD hebben grote hoeveelheden aanmoediging nodig. Dit is gedeeltelijk te wijten aan het feit dat ze enorme hoeveelheden zelfkritiek hebben, wat jaar in jaar uit alleen maar meer werd. Maar het gaat verder dan dat. Meer dan de doorsnee persoon, raakt de ADD volwassene de weg kwijt zonder aanmoediging en bloeit hij helemaal op als een kerstboom wanneer hij het wel krijgt. Vaak willen ze voor een ander werken volgens een patroon dat ze niet voor zichzelf zullen doen. Dit is niet "slecht", het is gewoon zo. Dit moet worden herkend en er moet gebruik van worden gemaakt. 5. Realiseer je wat ADD NIET is, bijvoorbeeld ruzie met je moeder. 6. Leid anderen op en betrek ze erbij. Net zoals het voor jou belangrijk is om je ziekte te begrijpen, zo geldt dat net zo goed, misschien zelfs wel meer voor de mensen in je omgeving. Familie, school, werk, vrienden. Zodra ze door hebben waar het om draait, begrijpen ze je beter en kunnen zelfs behulpzaam zijn. 7. Voel je niet meer schuldig over het feit dat je bezigheden zoekt met een grote mate van stimulatie. Begrijp dat je juist wordt aangetrokken tot sterk stimulerende situaties. Probeer ze alleen verstandig uit te zoeken en lig niet meer wakker over de "verkeerde" keuzen. 8. Luister naar de feedback van betrouwbare anderen. Volwassenen (en kinderen) met ADD zijn beruchte zelfobservanten. Ze gebruiken veel, van wat kan worden opgevat als ontkenning. 9. Overweeg om bij een supportgroep te gaan, of er zelf eentje op te richten. De meeste belangrijke informatie over ADD is helaas nog niet in de boeken terecht gekomen, maar blijft opgeslagen in de hoofden van mensen die ADD hebben. In een supportgroep kan deze informatie naar buiten komen. Bovendien bieden supportgroepen vaak precies de hulp die zo hard nodig is. 10. Probeer af te komen van alle negativiteit die zich door de jaren in je heeft opgebouwd, als je jaren door het leven bent gegaan, zonder te weten dat je ADD had. Een goede psychotherapeut kan hierbij behulpzaam zijn. 11. Voel je niet gebonden door conventionele carrière of conventionele manieren van omgaan met alles. Geef jezelf toestemming om jezelf te zijn. Stop met jezelf wijs te maken, dat je moet zijn zoals je altijd dacht dat je zou moeten zijn, dus bijvoorbeeld de model student, het georganiseerde staflid, en laat jezelf zijn zoals je bent. 12. Onthoudt, dat wat je hebt een neuropsychiatrische conditie is. Het is genetisch overgedragen. Het wordt veroorzaakt door biologie, door de manier waarop je hersenen 'bekabeld' zijn. Het is geen ziekte van de wil en ook geen moreel falen. Het wordt ook niet veroorzaakt door een zwakte in je karakter en ook geen onvermogen om volwassen te worden. De genezing kan dus ook niet worden gevonden in de kracht van de wil, ook niet in straf, niet in opoffering en ook niet in pijn. ONTHOUD DIT ALTIJD. Hoewel veel mensen dit toch proberen, zijn er velen met ADD die veel moeite hebben om te accepteren dat de ziekte zijn grondslag vindt in biologie, in plaats van in het karakter. 13. Probeer anderen te helpen, die ADD hebben. Je leert er namelijk een hoop van over de ziekte en haar verloop, en je bovendien voel je jezelf er beter door. (II) Beter Presteren. 14. Externe structuur. Structuur is de fundering in de non-medicamenteuze behandeling van kinderen met ADD. en waarschijnlijk geldt dit net zo voor volwassenen. Vervelend om op te stellen, maar eenmaal geïnstalleerd werkt structuur als de muren van de baan rond de bobslee. Ze zorgen ervoor dat je als een raket naar beneden kan en niet uit de baan vliegt. Maak frequent gebruik van : - lijsten - kleur codering - reminders/herinneringen aan iets - briefjes/notities voor jezelf - rituelen - archieven 15. Kleur codering. Zoals hierboven al genoemd, verdient kleurcodering extra aandacht. Veel mensen met ADD zijn visueel georiënteerd. Doe hier je voordeel mee, door zaken te herinneren middels kleuren: Archieven, memo's, brieven, teksten, roosters etc. Bijna alles wat je normaal in zwarte letters op wit papier zet, kan beter worden herinnerd, vastgehouden en daardoor stimulerender werken. door het gebruik van kleur. 16. Gebruik pizzazz (zelfs Kramers woordenboek laat het hier afweten, een snickers voor degene die het weet :-) Rekening houdend met tip #15, probeer je omgeving zo stimulerend mogelijk in te richten, zonder dat je overloopt. 17. Richt je omgeving in op beloning in plaats van dat je constant wordt gedemotiveerd. Om te begrijpen hoe een demotiverende omgeving eruit ziet, hoeven veel ADD volwassen maar terug te denken aan hun (middelbare) schooltijd. Nu je de vrijheid hebt van een volwassene, kun je het leven zo inrichten, dat je niet steeds wordt herinnerd aan je tekortkomingen en grenzen. 18. Houdt er rekening mee en accepteer dat X % van de projecten waar je mee bezig gaat, relaties die je hebt en verplichtingen ongetwijfeld volledig de mist in gaan. 19. Omhels uitdagingen. ADD mensen worden gedreven door uitdagingen. Zolang je weet dat er niet van alles iets terecht komt, en je niet te perfectionistisch wordt of vaag, lukt het je om een heleboel dingen wel goed te doen en blijf je uit de problemen. 20. Stel deadlines. Dus data (en niet datums) waarop iets persé gedaan moet zijn. 21. Breek grote klussen in kleine klusjes op. Verbind deadlines aan de kleinere klusjes. Dan zal namelijk, als was het tovenarij, de grote taak als vanzelf gedaan worden. Dit is één van de meest simpele en effectieve methoden van alle organisatorische methoden. Vaak kan een grote klus gevoelsmatig een overweldigend effect hebben op iemand met ADD. Alleen de gedachte al om eraan te gaan werken, kan er voor zorgen dat er niet eens aan begonnen wordt. Aan de andere kant, als een grote klus in kleinere klusjes wordt opgebroken, blijkt het vaak erg makkelijk om die uit te voeren. 22. Stel prioriteiten. Voorkom uitstellen. Als het druk wordt, verliest een persoon met ADD het perspectief: Het betalen van een parkeerboete kan net zo moeilijk worden als proberen de brand te blussen die in je prullenbak is ontstaan. Stel prioriteiten. Haal een keer diep adem. Doe de belangrijkste dingen eerst. Uitstellen, is éen van de basishandelingen van mensen met ADD. Je moet jezelf veel discipline opleggen om dit aan te zien komen en waar mogelijk uit de weg te gaan. 23. Accepteer dat je bang bent voor het feit dat zaken goed gaan. Accepteer scherpe kantjes als dingen te makkelijk gaan. Of als er eens geen conflict is. Maak dingen ook niet mooier dan ze zijn, om ze stimulerender te maken. 24. Probeer uit te vinden, waar en onder welke omstandigheden je het beste werkt: In een luidruchtige kamer, in de trein, ingepakt in drie dekens, luisterend naar muziek, whatever (is best een nederlands woord SJA). Kinderen en volwassenen met ADD presteren vaak het best onder nogal vreemde omstandigheden. Laat jezelf werken onder de omstandigheden waarbij je het best presteert. 25. Weet, dat het prima is om twee dingen tegelijk te doen: Dus met iemand praten en ondertussen breien, Stevig nadenken terwijl je onder de douche staat, of een stukje gaan hardlopen terwijl je een vergadering voorbereidt. Vaak moeten mensen met ADD meerdere dingen tegelijk doen, om überhaupt iets af te ronden. 26. Doe iets waar je goed in bent. Wederom, als het je makkelijk lijkt af te gaan, prima. Er is geen enkele regel die bepaalt dat je alleen maar dingen moet doen die je niet goed kan. 27. Hou ruimte vrij tussen afspraken om je gedachten even op een rijtje te zetten. Overgangen zijn moeilijk voor ADD'ers en mini-pauzes kunnen de overgang vergemakkelijken. 28. Hou een notitieboekje bij de hand, in de auto, naast je bed of in je jas. Je weet namelijk nooit wanneer je een goed idee krijgt en ook niet wanneer je iets moet onthouden. 29. Lees met een pen in je hand. Niet alleen om dingen te onderstrepen of in de kantlijn te schrijven, maar ook voor de onvermijdelijke stroom van andere gedachten die opkomen tijdens het lezen. (III) Omgaan met stemmingen. 30. Plan een structurele "uitblaastijd" in. Maak iedere week wat tijd vrij om gewoon even niets te doen en alles te laten vallen. Wat je ook wil doen : Jezelf bombarderen onder harde muziek, naar de racebaan gaan, een feest(maal) houden. Kies een activiteit waar je jezelf af en toe helemaal in kan verliezen. 31. Laadt regelmatig je eigen batterijen weer op. Samenhangend met # 30 , hebben mensen met ADD, dagelijks een paar momenten nodig om wat tijd te verspillen, zonder dat ze zich schuldig voelen. Een manier om deze tijd zonder schuldgevoel door te komen, is door het opladen van je batterijen te noemen. Doe een dutje. Kijk tv, mediteer. Iets rustig. Relaxend. Ontspannen. 32. Kies "goede" behulpzame verslavingen, zoals bijvoorbeeld sport. Veel volwassenen met ADD hebben een aanleg voor verslavend of dwangmatig gedrag in hun persoonlijkheid, in de zin dat ze altijd wel ergens aan verslaafd zijn. Zorg dat dit iets is waar je beter van wordt. 33. Begrijp stemmingswisselingen en leer hier mee omgaan. Begrijp dat je stemmingen doorlopend kunnen veranderen, ongeacht wat er in de wereld gebeurt. Verspil geen tijd met je af te vragen waar de stemmingswisseling vandaan komt en zoek ook niemand om de schuld te geven. Richt jezelf liever op leren accepteren dat je een slechte bui hebt, wetende dat het wel weer over gaat, en zoek manieren om het sneller te laten overgaan. Verandering van handelingen, bijvoorbeeld deelnemen aan een nieuwe activiteit (liefst interactief, dus niet kijken naar zwemmen, maar het zelf gaan doen), maar een gesprek houden met een vriend of gaan tennissen of een boek lezen, helpt enorm om over de stemming heen te komen. 34. Hou er rekening mee dat de volgende cyclus veel voorkomt bij volwassen met ADD: - Iets "prikkelt" je psychologisch systeem, een verandering of een overgang, een teleurstelling of zelfs een succes. Het voorgaande kan behoorlijk triviaal zijn. - Deze "prikkeling" wordt gevolgd door een mini-paniek, met een opeens optredend verlies van perspectief, de wereld wordt op zijn kop gezet. - Je probeert om te gaan met deze paniek door je vaak obsessief en volhardend te richten op één aspect van de situatie. Dit kan een uur duren, of een dag of zelfs een paar maanden. 35. Leg scenario's/plannen klaar tegen de onvermijdelijke verveling. Maak een lijst van vrienden die je dan belt. Houdt een paar video's bij de hand die je altijd boeien en ervoor zorgen dat je helemaal wordt afgeleid. Zorg dat je makkelijk kan gaan sporten. Zorg dat je een bokszak of kussen bij de hand hebt om tegenaan te meppen als je extra veel kwade energie in je hebt. Bereidt een paar peptalks voor die je tegen jezelf kan houden zoals "Je bent dit al eens vaker tegengekomen, dit is gewoon de ADD-blues (ADD-dip), het zal snel weer over zijn, Alles gaat verder goed." 36. Verwacht depressie na succes. In het algemeen klagen mensen met ADD erover dat ze na een succes paradoxaal genoeg depressief worden. Dit komt omdat de enorme stimulatie van het achternajagen of verkrijgen van een doel, of de voorbereiding is verdwenen. De klus is geklaard. Of hij nou wint of verliest, iemand met ADD mist het probleem, de enorme stimulatie en voelt zich depressief. 37. Leer symbolen, slogans, gezegden als ezelsbruggetjes bij het adresseren van tegenvallers, fouten, missers, vergeten afspraken of stemmingswisselingen, die ervoor zorgen dat je de zaken snel weer in het juiste perspectief ziet. Dus als je linksaf slaat in plaats van rechtsaf waardoor de hele groep een omweg maakt van 20 minuten, zeg dan gewoon "Oh, daar gaat mijn ADD weer", Dan dat je een zes uur durende ruzie krijgt over het feit dat je onbewust probeert de hele trip te saboteren. Dit is geen excuus. Je blijft nog steeds verantwoordelijk voor je daden, maar het is goed om te weten waar je daden vandaan komen en waarvan niet. 38. Gebruik "time-outs" zoals bij kinderen. Als je overstuur bent of overgestimuleerd, neem dan een time-out. Ga even weg. Ontspan jezelf. 39. Leer opkomen voor jezelf. Volwassenen met ADD zijn er zo aan gewend om te worden bekritiseerd, dat ze onnodig veel in de verdediging springen als ze voor zichzelf willen opkomen. Probeer af te stappen van die verdedigende houding. 40. Voorkom voortijdige beëindiging van een project, een ruzie, een deal, een afspraak of een gesprek. Probeer niet gelijk alles af te kappen, ook al jeuken je handen om dat toch te doen. 41. Probeer succesvolle momenten te verlengen en te onthouden. Ook over langere tijd. Je moet jezelf hier bewust en expres in trainen, omdat je het anders weer net zo snel vergeet. 42. Onthoud dat ADD er meestal ook voor zorgt dat je overmatige interesse en aandacht (HYPERFOCUS) besteedt aan iets. Deze overmatige aandacht kan zowel constructief als destructief werken. Kijk uit voor het destructieve gebruik: De aanleg om obsessief en vastgebeten vast te houden aan één of ander ingebeeld probleem, zonder het los te kunnen laten. 43. Sport veel en vaak. Je moet dit in je leven opnemen en erin houden. Sport is zonder meer eén van de beste behandelingen van ADD. Het helpt om agressie en overmatige energie op een positieve manier kwijt te raken. Het zorgt ook voor ruis-onderdrukking in je geest, het stimuleert je hormonale en neurochemische systeem op een natuurlijke, therapeutische manier en het ontspant en kalmeert je lichaam. Als je dat allemaal optelt bij de algemeen bekende gezondheidsredenen om aan sport te doen, dan zie je hoe belangrijk dit punt is. Maak er iets leuks van, zodat je er langere tijd mee bezig kan blijven, zo niet de rest van je hele leven. 44. Maak een goede keuze uit de mensen waarmee je omgaat. Het valt op hoezeer een ADD volwassene kan opbloeien door de keuze voor een specifiek maatje. 45. Leer te lachen om jezelf en anderen, met betrekking tot je symptomen, aangaande je vergeetachtigheid, je onvermogen om op tijd te letten, je tactloosheid of je impulsiviteit, of wat dan ook. Als je namelijk ontspannen genoeg bent om de lol van dit alles in te zien, dan zullen anderen je veel meer vergeven. 46. Plan activiteiten met vrienden. Houd je echt aan deze geplande activiteiten. Het is essentieel dat je verbonden blijft met andere mensen. 47. Zoek groepen en wordt er lid van, als je merkt dat mensen je mogen, waarderen, begrijpen of blij zijn dat je er bent. 48. Tegenovergesteld aan 47. Blijf niet te lang hangen bij groepen waarvan je de indruk hebt dat ze je niet waarderen, of begrijpen. 49. Deel complimenten uit, let op andere mensen. In het algemeen, leer sociale vaardigheden, zoals bijvoorbeeld van je coach. 50. Stel sociale deadlines.Vr. 26: Wat zijn de verschillen tussen ADHD en Bordeline? Antw. 26: Verschillende benadering bij ADHD en Borderline We weten inmiddels dan ADHD vaak verward wordt met Borderline, omdat beide stoornissen hoog scoren op dezelfde diagnostische criteria. Een specifieke ADHD-test, waardoor het onderscheid kan worden gemaakt, bestaat helaas nog niet. Toch zijn er een aantal punten die ikzelf onder de aandacht wil brengen: kenmerken waaraan zowel een ADHD'er als een Borderliner voldoen, maar beiden met een compleet andere motivatie. Kun je onderscheid maken tussen impulsiviteit bij mensen met ADHD en Borderline? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline is impulsief gedrag zelf-destructief. Impulsief gedrag wordt vertoond om depressieve klachten te verlichten. 2. Bij ADHD behelst impulsiviteit schijnbaar alles. ADHD'ers hebben altijd moeite zich te concentreren op een bezigheid, of zij zich nu goed of depressief voelen. Hoe zit het met de relatieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline komen veel relatieproblemen voort uit verlatingsangst. Veel Borderliners hebben een kindertijdverleden waarin zij aan hun lot zijn overgelaten. Zij hebben op jonge leeftijd niet geleerd zich te hechten aan iemand, en dit probleem duurt voort wanneer zij volwassen zijn. Borderliners kenmerken zich door aantrekken en afstoten. 2. Bij ADHD komen veel relatieproblemen voort uit het feit dat zij buitensporige stemmingswisselingen hebben. Wanneer zij "up" zijn (en dat kan door de eenvoudigste dingen veroorzaakt worden), zijn zij geanimeerd gezelschap, maar wanneer zij even later "down" zijn (ook door de meest triviale dingen) willen zij het liefst met rust gelaten worden of juist vermaakt worden. Het vergt heel veel van een partner om te gaan met de onvoorspelbaarheid van een ADHD'er. Wat is het verschil in concentratieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Een Borderliner kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "leeg" voelt. 2. Een ADHD'er kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "overvol" voelt, overspoeld door een stroom aan andere gedachten en prikkels. Ik denkt dat een onbehandelde ADHD een belangrijke oorzaak is van Borderline. ADHD kan heel "goed" samengaan met Borderline. Symptomen die geassocieerd worden met Borderline, zoals "het niet in staat zijn dingen af te maken", zijn bijvoorbeeld typische ADHD-symptomen!!! In een later stadium zal ik hier uitgebreider aandacht aan besteden.Vr. 27: Is ADHD een "modediagnose"? Antw. 27: De diagnose ADHD bestaat al meer dan 40 jaar, onder deze en andere namen (waaronder Minimal Brain Damage, MBD). De eerste rapportage over de effecten van amfetamine-achtige stoffen bij drukke kinderen dateert zelfs al van 1937! Deze lange geschiedenis lijkt niet zo modegevoelig. <BR> De laatste twintig jaar is veel wetenschappelijk onderzoek naar ADHD bij kinderen gedaan, waardoor veel meer duidelijk is geworden over de oorzaken, de hersenfunctiestoornissen en effectieve behandelingen. <BR><BR> Deze kennis dringt de laatste tijd via de media ook door tot het grote publiek. Hierdoor melden zich veel kinderen en volwassenen voor hulp omdat ze zichzelf herkennen in het beeld. <BR> Dit betekent niet dat ADHD opeens méér voorkomt of per se vaker dan reëel is wordt gediagnosticeerd. Er lijkt veeleer sprake van een inhaalslag. Op termijn zal ADHD een gewone diagnose worden, waarvan bekend is wat het is en dat behandeling mogelijk is. <BR> Overigens lijkt de kans op zowel overdiagnostiek als onderdiagnostiek van ADHD juist nu wel het grootst, nu hulpverleners nog niet allemaal voldoende zijn bijgeschoold om op de juiste wijze te diagnosticeren. Hopelijk zal nascholing van hulpverleners dit probleem op den duur oplossen.Vr. 28: Kan ADHD ook worden behandeld zonder medicijnen? Antw. 28: De meeste mensen stellen deze vraag als de diagnose wordt gesteld. Bijna niemand wil medicijnen gebruiken. Het maakt dat men dagelijks wordt herinnerd aan het feit dat er iets hapert in het hoofd. Medicijnen gebruiken is voor veel mensen in het begin moeilijk, het kost tijd om te accepteren dat medicatie nodig is. Anderzijds veroorzaakt ADHD soms zoveel last voor het dagelijks functioneren dat nauwelijks met medicijnen kan worden gewacht. Men hoopt en verwacht dan soms een wonder. Soms is het ook wonderlijk om te zien hoe iemand opknapt met de toename van controle over het eigen gedrag. Meestal echter is het na behandeling met medicijnen hard werken om de puinhoop te overzien, te aanvaarden en (met hulp) te gaan aanpakken. Medicatie is dus slechts het begin van de behandeling, maar wel een belangrijk begin. <BR> De diagnose ADHD is voor veel mensen een keerpunt. Het feit dat de problemen in een ander licht worden gesteld is vaak al een enorme opluchting. Veelgehoorde opmerkingen zijn: De dingen vallen op hun plaats of Ik kan het nu een plek geven. Men hoeft zichzelf niet meer steeds de schuld te geven van mislukkingen. Sommigen geeft dit zoveel energie dat ze denken geen medicijnen nodig te hebben. Hoewel niet is uit te sluiten dat dit voor enkelen opgaat, is niet onderzocht hoe het deze mensen na verloop van tijd vergaat. Op basis van het levenslange patroon van klachten en disfunctioneren valt eigenlijk niet te verwachten dat met alleen een verklaring voor de klachten (de diagnose) alle problemen zijn op te lossen. <BR> Behandeling met alleen coaching, begeleiding bij de planning van huishouden en werk, is op zich mogelijk. Maar omdat de kernsymptomen van ADHD niet veranderen, blijft men dan langer afhankelijk van de hulp van anderen. Het probleem bij ADHD is immers dat geleerde vaardigheden niet goed beklijven of dat oude gewoonten na verloop van tijd weer de kop op steken. De enorme energie die het kost om de controle te handhaven is niet langdurig op te brengen. Het zelf op tijd aan afspraken denken, vooruit denken, niet uitstellen, zijn zaken die niemand kan overnemen. Deze hersenfuncties worden direct door Ritalin bebloed. <BR> Men weet eigenlijk niet wat het is om overzicht te hebben over eigen plannen, geld en tijd. Daarom wordt geadviseerd in elk geval een behandeling met Ritalin te proberen, om daarna te beoordelen of de voordelen tegen de nadelen opwegen. <BR> De ervaring leert dat behandeling zonder medicijnen minder, en minder snel, resultaat oplevert. Het ordenen, het organiseren, het maken van keuzes blijft chaotisch. De behandeling zelf komt hierdoor vaak al niet goed van de grond, bijvoorbeeld omdat de afspraken niet goed in de agenda staan of omdat men vergeet in de agenda te kijken. Van dergelijke simpele problemen hangt het beginnen met de behandeling al af, laat staan het volhouden.Vr. 29: Hoe ziet de toekomst er uit van iemand met ADHD die pas als volwassene is gediagnosticeerd? Antw. 29: Deze vraag suggereert dat een diagnose op volwassen leeftijd slechter is voor de toekomst dan een diagnose op jongere leeftijd. Dat lijkt logisch, maar in feite is dat niet bekend. De prognose of het beloop blijkt afhankelijk van veel meer factoren dan alleen de ADHD en de eventuele behandeling. Voor de prognose blijken de bijkomende stoornissen (zoals depressies, angsten, gedragsstoornissen, alcohol- en drugsmisbruik) en de sociale omgeving thuis (bijvoorbeeld gescheiden ouders of ouders met psychische problemen) een grote rol te spelen. Daarbij moet in aanmerking worden genomen dat ADHD alleen, zonder bijkomende problemen, vrij zeldzaam is. Vr. 30: Hoe zit het met Ritalin in het verkeer? Antw. 30: Wie rijexamen wil doen, heeft daarvoor een geschiktheidsverklaring nodig. Sinds begin 2001 wordt zo'n verklaring steeds vaker geweigerd aan volwassenen met ADHD die Ritalin gebruiken. Soms alleen voor het behalen van het zogenaamd 'groot rijbewijs' (categorie C), maar steeds vaker ook voor het behalen van het A- of B-rijbewijs (voor het besturen van een motor of personenauto). Die weigering wordt dan gebaseerd op het feit dat Ritalin behoort tot de groep van de amfetaminen (stimulantia) en onder de opiumwet valt. Het CBR beroept zich daarbij op hoofdstuk 2.2 van de 'Regeling eisen geschiktheid', waarin staat dat behandeling met stimulantia iemand ongeschikt maakt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer: "De werkzaamheid en bijwerkingen van deze middelen op lange termijn zijn doorgaans niet goed te voorspellen. Het gaat daarbij om veranderingen in stemming of gedrag, zoals ernstige vormen van depressie of vermoeidheid. Behandeling met deze middelen maakt iemand daarom ongeschikt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer." <BR> Zowel de artsen bij het CBR als veel deskundigen op het gebied van ADHD erkennen dat hier sprake is van verouderde inzichten. Iemand met ADHD is immers juist beter geconcentreerd mét dan zonder Ritalin. Intussen zitten jongeren en volwassenen met ADHD met de frustratie dat ze óf met hun medicatie moeten stoppen om te mogen rijden, óf in de verleiding komen onjuiste gegevens in te vullen óf niet aan het gemotoriseerde verkeer kunnen deelnemen (met alle beperkingen van dien voor het zelfvertrouwen, het sociale en beroepsleven). <BR> In onderzoek werden zeven jongvolwassenen met ADHD vergeleken met normale controlepersonen wat betreft de rijvaardigheid. Ook werd de invloed van Ritalin op de rijvaardigheid bij de mensen met ADHD onderzocht. In dit onderzoek bleken ADHD-patiënten vergeleken met normaal meer ongelukken te hebben gehad, meer verkeersovertredingen te hebben begaan en - na inname van een nepmiddel of placebo - slechter te rijden tijdens een rijtest met een 'driving simulator'. De rijvaardigheid nam toe onder Ritalin. Deze uitkomst suggereert dat patiënten met ADHD voordeel kunnen hebben van behandeling met Ritalin tijdens deelname aan het verkeer. Het lijkt dan ook niet aannemelijk dat Ritalin de rijvaardigheid in negatieve zin be﮶loedt. Er is echter meer onderzoek nodig voordat de veiligheid van Ritalin in het verkeer definitief kan worden vastgesteld. <BR> Balans heeft, met hulp en steun van vele deskundigen, hierover een notitie geschreven voor de Minister van Verkeer en Waterstaat, met het verzoek de verouderde wetgeving ten spoedigste te veranderen.Vr. 31: Zijn personen met ADHD vaak hoogbegaafd? Antw. 31: Behalve voor de talloze problemen van volwassenen met ADHD wordt er tegenwoordig ook meer aandacht gevraagd voor de positieve aspecten van de stoornis. Dat is uiteraard verheugend, want niemand knapt op van alleen maar een rijtje negatieve kenmerken. In sommige populaire publicaties wordt dit echter te ver doorgetrokken. ADHD zou vaker voorkomen bij hoogbegaafden en personen met ADHD zouden meer dan gemiddeld creatief en inspirerend zijn. Uit onderzoek is dit tot nu toe echter nog niet naar voren gekomen. ADHD blijkt net zo vaak voor te komen bij hoogbegaafden als bij gemiddeld- en laagbegaafden.Vr. 32: Hoe zit het met ADHD in het verkeer? Antw. 32: Het is van belang te onderkennen welke risico?s ADHD voor deelname aan het verkeer met zich meebrengt. Uit onderzoek is namelijk bekend dat mensen met ADHD door gebrek aan overzicht, concentratieproblemen en impulsief gedrag meer kans hebben op verkeersongelukken. Adolescenten met ADHD hebben vier keer zo veel ongelukken als leeftijdgenoten zonder ADHD. Mensen met ADHD rijden vaker illegaal zonder rijbewijs, begaan meer snelheidsovertredingen en hebben vaker een rijbevoegdheidsontzegging gehad dan normaal. Bij ADHD is bovendien de kans op verslaving aan alcohol en/of drugs vergroot, waardoor de rijvaardigheid nog meer in het gedrang kan komen. <BR> Hierbij moet worden aangemerkt dat op dit moment de meerderheid van de volwassenen met ADHD niet is gediagnosticeerd en gewoon deelneemt aan het verkeer.Vr. 33: Hoe vertel ik het de werkgever? Antw. 33: Moet je de werkgever wel of niet vertellen dat je ADHD hebt? En zo ja, moet dat al in de proeftijd? En kom je dan nog wel in aanmerking voor promotie? Moet je het vertellen als er kritiek is op je functioneren, of in zo?n geval juist niet? Dit zijn moeilijke vragen waar geen algemeen antwoord op te geven is. Veel hangt af van de relatie met de werkgever en van zijn houding ten aanzien van problemen en klachten. De werkgever heeft formeel geen recht op informatie over de diagnose. Dat heeft alleen de bedrijfsarts, en dan nog alleen bij ziekte of disfunctioneren. Als er kritiek is op het functioneren kan het anders liggen dan kan het verstandig zijn aan te geven dat er problemen zijn met de concentratie of met overzicht houden en dat daarvoor reeds hulp wordt gezocht. Wellicht kan de werkgever helpen met een rustiger werkplek of hulp en steun bij het ordenen van de werkzaamheden. Het is niet verstandig om de diagnose ADHD uitsluitend als excuus voor mislukkingen aan te voeren dit geeft snel onbegrip en irritatie. Informatiefolders, boeken of materiaal van internet kunnen helpen de werkgever zo nodig te informeren over wat ADHD is, welke beperkingen het kan veroorzaken én welke oplossingen er zijn.* Veel gestelde vragen door bedrijven* Algemene informatie over klup.nl
Vr. 19: Je vermoed... ADHD en dan? Antw. 19: Je vermoed... ADHD en dan? Belangrijk is om dan onderzoek te laten doen, dit kan ALLEEN door een adhd-specialist! Deze zijn te benaderen via de Regionale Specialisten van elke provincie. Wanneer u de Regionale Specialist van uw provincie belt, verwijst deze u door naar een ADHD-Specialist bij U in de buurt. De namen van de Regionale Specialisten van het 'Netwerk ADHD bij volwassenen' zijn: Groningen: mw. A. van Lammeren, psychiater Ac. Ziekenhuis Groningen Postbus 3001 9700 RB Groningen 050 - 3612008 Friesland: hr. M.N.A. Santana, psychiater GGZ Friesland Sixmastraat 1 8901 BS Leeuwarden 058 - 2848856 Drenthe: dhr. G.J. van Gelderen, vrijgevestigd psychiater, ADHD centrum Doevenkamp Doevenkamp 9a 9401 KN Assen 0592 - 309316 Overijssel: mw. P.J.M. van Wijngaarden, psychiater Verslavingskliniek Zwolle VK2 dr. van Thienenweg 8 8025 AL Zwolle 038 - 4540855 of 0572-369492 Gelderland: mw. C. Dokter, psychiater Riagg Oost Veluwe Stationsstraat 47a 7301 GC Apeldoorn 055 - 5262626 Noord-Brabant: hr. P.J.B. Carpentier, psychiater GGZ 's Hertogenbosch Postbus 70058 5201 DZ 's Hertogenbosch 073 - 6585111 Noord-Holland: A. Pull, arts/psychotherapeut De Geestgronden Schipholpoort 20 2034 MA Haarlem 023 - 5300500 Zuid-Holland: mw. L.E. Kalma, psychiater GGZ Delfland Reinier de Graafweg 7A 2625 AD Delft 015 - 2608776 Zeeland: hr. A.G. Kunst, psychiater Streekziekenhuis Walcheren Koudekerkseweg 88 4380 DD Vlissingen 0118 - 425245 Utrecht: mw N. Buitelaar, psychiater Riagg Stad Utrecht Tolsteegsingel 2a 3582 AC Utrecht 030 - 2587887 Limburg: dhr. J Cornelis, psychiater Psycho-Medisch Streekcentrum Vijverdal Maastricht 043 - 3685444 Vr. 20: Hoe herken je ADHD? Antw. 20: Hoe herken je ADHD? Van de hak op de tak... Rondrennen, de aandacht ergens niet bij kunnen houden, niet luisteren: het hoort bij kinderen. Ook volwassenen kunnen zich soms moeilijk concentreren, maken slordigheidsfouten of zitten onrustig te schuiven tijdens een vergadering. Maar bij sommige kinderen en volwassenen overheerst het gebrek aan concentratie en rust. Ze hebben moeite het dagelijks leven te organiseren en te plannen. Schoolprestaties en werk lijden hier ernstig onder. Ze hebben ook problemen in contacten met leeftijdgenoten en zijn thuis moeilijk hanteerbaar. Zulke kinderen en volwassenen lijden aan een aandachtstekortstoornis met hyperactviteit, vaak afgekort tot ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder, ook wel vertaald met Alle Dagen Heel Druk). Vroeger werd dit ook wel (niet helemaal juist) Minimal Brain Damage (MBD) genoemd. Let op: ADHD komt zowel bij kinderen als volwassenen voor !Vr. 21: Wat zijn de verschijnselen bij ADHD? Antw. 21: Wat zijn de verschijnselen bij ADHD? Een kind of volwassene kan ADHD hebben wanneer meerdere van onderstaande verschijnselen aanhoudend sterk aanwezig zijn, zowel thuis als op school of in sociale contacten. Aandachts- en concentratieproblemen Kinderen en volwassenen met ADHD zijn snel afgeleid. Elke prikkel - de telefoon, een kat in de tuin of een klasgenoot die zit te giechelen, maar ook de eigen fantasie en gedachtegang - laat hun aandacht afdwalen, waardoor ze vergeten waar ze mee bezig waren. Daardoor maken ze dingen niet af, beginnen om de haverklap aan iets anders en maken veel fouten. Verder kunnen kinderen en volwassenen met ADHD moeilijk luisteren en dingen onthouden, waardoor andere mensen het gevoel hebben nauwelijks contact met hen te krijgen. Ze vergeten afspraken en verjaardagen en raken spullen kwijt. Hyperactiviteit of overbeweeglijkheid Kinderen met ADHD wiebelen, draaien of friemelen voortdurend of tikken steeds met hun voet op de grond. Ze praten veel en druk en kunnen erg doordraven. Bij volwassenen met ADHD lijkt de hyperactiviteit op het oog vaak afgenomen. Van binnen voelen ze zich echter nog even onrustig als vroeger. Ze hebben geleerd de neiging tot bewegen te onderdrukken. Mensen met ADHD kunnen zich moeilijk ontspannen. Impulsiviteit Kinderen en volwassenen met ADHD handelen vóór ze denken. Ze doen onbezonnen dingen. Ze vallen mensen in de rede, flappen dingen eruit, geven antwoord voordat de vraag helemaal is gesteld en dringen voor zonder dit in de gaten te hebben. Overige verschijnselen heftige en onvoorspelbare emotionele uitbarstingen, bijvoorbeeld driftbuien en huilbuien. Dit komt ten dele door de ADHD, ten dele uit frustratie doordat veel dingen niet lukken. moeite onderscheid te maken tussen hoofd- en bijzaken. moeite sociale signalen op te vangen. weinig gevoel voor tijd hebben en moeilijk kunnen plannen. Dit uit zich bijvoorbeeld in te laat komen op afspraken en opdrachten niet op tijd afkrijgen. onhandigheid, houterigheid: vaak vallen en knoeien. Bijkomende klachten of problemen ADHD gaat bij meer dan de helft van de kinderen en volwassenen gepaard met andere psychische klachten, zoals depressie en angst- en dwangstoornissen. Bij kinderen komt de combinatie met leerproblemen, zoals dyslexie (leesblindheid), en agressief gedrag nogal eens voor. Volwassenen hebben soms ook een persoonlijkheidsstoornis, bijvoorbeeld borderline. ADHD kan verder samengaan met eet-, gok-, drugs- of alcoholverslaving.Vr. 22: Wat is ADD? Antw. 22: Wat is ADD? Verschillende vormen van ADHD Sommige kinderen en volwassenen met ADHD hebben wel grote problemen hun aandacht ergens bij te houden, maar zijn niet hyperactief. Ze zijn juist opvallend stil, dromerig en passief. Deze vorm van ADHD wordt ook wel ADD genoemd, attention deficit disorder. ADHD kan zich ook uiten in grote impulsiviteit en hyperactiviteit zonder aandachtsproblemen.Vr. 23: Wat zijn de Achtergronden bij ADHD? Antw. 23: Wat zijn de achtergronden bij ADHD? Achtergronden van ADHD ADHD ontstaat vóór het zevende jaar. Bij het ontstaan spelen biologische factoren een belangrijke rol. De verwerking van informatie uit de buitenwereld in de hersenen verloopt bij mensen met ADHD anders dan bij mensen zonder ADHD. Bij het onstaan hiervan is aanleg, met name erfelijkheid van groot belang: ADHD komt in bepaalde families vaker voor. Soms kan de aandoening het gevolg zijn van een hersenbeschadiging, bij de geboorte of door infectie of ernstig hoofdletsel. Verder kunnen persoonlijkheid en temperament de ADHD versterken: sommige mensen zijn ‘van nature’ impulsiever, opvliegender, beweeglijker of dromeriger dan anderen. Sociale factoren kunnen maken dat de ADHD tot uiting komt of verergert. Bijvoorbeeld spanningen tussen ouders, een chaotische opvoedingssituatie, veel afkeuring of pestgedrag op school.Vr. 24: Tips voor ouders van een kind met ADHD... Antw. 24: Tips voor ouders van een kind met ADHD... Zorg voor een duidelijke dagindeling, vaste regels en vaste plaatsen voor dingen in huis. Geef eenvoudige, korte opdrachten en regels. Geef uw kind complimenten voor goed gedrag en stimuleer leuke eigenschappen. Als uw kind ergens helemaal in opgaat, zoals een spannend computerspel, denk dan niet ‘hij kan het dus best, als hij maar wil...’. Dat is niet waar. Neem voldoende tijd voor uzelf, uw partner, uw andere kinderen en uw vrienden. Praat met de leerkrachten over de ADHD en de benadering van uw kind. Zoek meer informatie over ADHD, in bibliotheek, boekhandel of op internet.(lotgenotencontact) Zoek tijdig hulp.Vr. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Antw. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Door Dr Edward M. Hallowel en Dr John R. Ratey Vertaald door Sander J. Alkemade De behandeling van ADD begint met hoop. De meeste mensen die ontdekken dat ze ADD hebben, of het nu kinderen zijn of volwassenen, hebben geleden onder een hoop pijn. The emotionele beleving van ADD wordt overspoeld met schaamte, vernedering en zelf-kastijding. Tegen de tijd dat de diagnose ADD is gesteld, hebben veel mensen met ADD hun zelfvertrouwen verloren. Velen hebben verschillende therapeuten bezocht, zonder echt geholpen te zijn. Waardoor ze uiteindelijk alle hoop hebben verloren. De belangrijkste stap aan het begin van de behandeling is het opnieuw inprenten van hoop. Individuen met ADD kunnen zijn vergeten wat hun goed kanten zijn. Ze kunnen, ergens in het verleden, ieder vertrouwen hebben verloren in de mogelijkheid dat er eens iets wél goed zal uitpakken. Ze zitten vaak opgesloten in een soort hardnekkige vasthoudend patroon, waarbij alle theorie, behoorlijk veel veerkracht en inventiviteit ervoor moet zorgen dat ze hun hoofd boven water houden. Het is een tragisch verlies, het te snel opgeven van het leven. Maar veel mensen met ADD zien geen andere weg, dan voortdurend en herhaaldelijk falen. Hoop, is voor hun, het risico nemen om nogmaals tegen de vlakte gemept te worden. En toch, hebben deze mensen een enorme capaciteit om te hopen en te dromen. Meer nog dan de meeste mensen, hebben personen met ADD een fantastisch voorstellingsvermogen. Ze denken in het groot en ze dromen grote dromen. Ze kunnen de kleinste mogelijkheid aangrijpen en zich voorstellen hoe ze dit kunnen veranderen in een belangrijke doorbraak. Ze kunnen een toevallige ontmoeting kunne doen uitlopen op een geweldige avond uit. Ze floreren door hun dromen en ze hebben organisatorische methoden nodig om duidelijk te zijn en om ze op het goede spoor te houden. Maar zoals met de meeste dromers, gaan ze mank als de droom uit elkaar spat. Meestal als de diagnose ADD gesteld is, is dit uiteenspatten van dromen vaak genoeg gebeurd om ervoor te zorgen dat ze ervoor uitkijken om nog eens hoop te hebben. Het kleine kind houdt liever zijn mond, dan weer gepest te worden. De volwassene houdt liever zijn mond dicht dan het risico te lopen dat de zaken weer volledig in de soep lopen. De behandeling, moet dus beginnen met hoop. We verdelen de behandeling van ADD meestal in 5 basis gebieden: 1. Diagnose 2. Educatie 3. Structuur, ondersteuning en begeleiding 4. Verschillende vormen van psychotherapie 5. Medicatie In dit foldertje, zullen we een paar algemene principes aangeven, die los van de medicamenteuze benadering, op zowel de behandeling van kinderen alsook volwassenen met ADD van toepassing zijn. Een manier om de niet medicamenteuze behandeling van ADD te organiseren geschiedt via het geven van praktische suggesties of "tips" in de omgang. Vijftig van dergelijke tips staan hieronder weergegeven: (I) Inzicht en educatie. 1. Zorg dat je zeker bent van de diagnose. Zorg dat je werkt met een professional met een werkelijk begrip van ADD en die ervoor zorgt dat andere vergelijkbare of samenhangen de ziekten kunnen orden uitgesloten, zoals angststoornissen, depressie, schildklierproblemen, bipolaire stoornis, of obsessive-compulsive disorder. 2. School jezelf bij. Misschien is het allerbelangrijkste voor een goede behandeling wel, een goed begrip van de ziekte ADD. Lees boeken. Praat met deskundigen. Praat met andere volwassenen met ADD. Je bent dan in staat om je eigen behandeling op te stellen die past bij jouw specifieke versie van ADD. 3. Coaching. Het is handig voor je om een coach te hebben, iemand die dicht bij je staat, maar altijd met humor. Je coach kan je helpen om georganiseerd te blijven, ervoor zorgen dat je aan activiteiten blijft werken, je aanmoedigen of je helpen herinneren dat je weer aan het werk moet. Vriend, collega, of therapeut (het is mogelijk dat je partner je coach wordt, maar dit is wel riskant), een coach is iemand die ervoor zorgt dat zaken daadwerkelijk worden gedaan, je aanspoort zoals een trainer doet, je in de gaten houdt en meestal aan jouw kant staat. Een coach kan ongelooflijk behulpzaam zijn in de behandeling van ADD. 4. Aanmoediging. Volwassenen met ADD hebben grote hoeveelheden aanmoediging nodig. Dit is gedeeltelijk te wijten aan het feit dat ze enorme hoeveelheden zelfkritiek hebben, wat jaar in jaar uit alleen maar meer werd. Maar het gaat verder dan dat. Meer dan de doorsnee persoon, raakt de ADD volwassene de weg kwijt zonder aanmoediging en bloeit hij helemaal op als een kerstboom wanneer hij het wel krijgt. Vaak willen ze voor een ander werken volgens een patroon dat ze niet voor zichzelf zullen doen. Dit is niet "slecht", het is gewoon zo. Dit moet worden herkend en er moet gebruik van worden gemaakt. 5. Realiseer je wat ADD NIET is, bijvoorbeeld ruzie met je moeder. 6. Leid anderen op en betrek ze erbij. Net zoals het voor jou belangrijk is om je ziekte te begrijpen, zo geldt dat net zo goed, misschien zelfs wel meer voor de mensen in je omgeving. Familie, school, werk, vrienden. Zodra ze door hebben waar het om draait, begrijpen ze je beter en kunnen zelfs behulpzaam zijn. 7. Voel je niet meer schuldig over het feit dat je bezigheden zoekt met een grote mate van stimulatie. Begrijp dat je juist wordt aangetrokken tot sterk stimulerende situaties. Probeer ze alleen verstandig uit te zoeken en lig niet meer wakker over de "verkeerde" keuzen. 8. Luister naar de feedback van betrouwbare anderen. Volwassenen (en kinderen) met ADD zijn beruchte zelfobservanten. Ze gebruiken veel, van wat kan worden opgevat als ontkenning. 9. Overweeg om bij een supportgroep te gaan, of er zelf eentje op te richten. De meeste belangrijke informatie over ADD is helaas nog niet in de boeken terecht gekomen, maar blijft opgeslagen in de hoofden van mensen die ADD hebben. In een supportgroep kan deze informatie naar buiten komen. Bovendien bieden supportgroepen vaak precies de hulp die zo hard nodig is. 10. Probeer af te komen van alle negativiteit die zich door de jaren in je heeft opgebouwd, als je jaren door het leven bent gegaan, zonder te weten dat je ADD had. Een goede psychotherapeut kan hierbij behulpzaam zijn. 11. Voel je niet gebonden door conventionele carrière of conventionele manieren van omgaan met alles. Geef jezelf toestemming om jezelf te zijn. Stop met jezelf wijs te maken, dat je moet zijn zoals je altijd dacht dat je zou moeten zijn, dus bijvoorbeeld de model student, het georganiseerde staflid, en laat jezelf zijn zoals je bent. 12. Onthoudt, dat wat je hebt een neuropsychiatrische conditie is. Het is genetisch overgedragen. Het wordt veroorzaakt door biologie, door de manier waarop je hersenen 'bekabeld' zijn. Het is geen ziekte van de wil en ook geen moreel falen. Het wordt ook niet veroorzaakt door een zwakte in je karakter en ook geen onvermogen om volwassen te worden. De genezing kan dus ook niet worden gevonden in de kracht van de wil, ook niet in straf, niet in opoffering en ook niet in pijn. ONTHOUD DIT ALTIJD. Hoewel veel mensen dit toch proberen, zijn er velen met ADD die veel moeite hebben om te accepteren dat de ziekte zijn grondslag vindt in biologie, in plaats van in het karakter. 13. Probeer anderen te helpen, die ADD hebben. Je leert er namelijk een hoop van over de ziekte en haar verloop, en je bovendien voel je jezelf er beter door. (II) Beter Presteren. 14. Externe structuur. Structuur is de fundering in de non-medicamenteuze behandeling van kinderen met ADD. en waarschijnlijk geldt dit net zo voor volwassenen. Vervelend om op te stellen, maar eenmaal geïnstalleerd werkt structuur als de muren van de baan rond de bobslee. Ze zorgen ervoor dat je als een raket naar beneden kan en niet uit de baan vliegt. Maak frequent gebruik van : - lijsten - kleur codering - reminders/herinneringen aan iets - briefjes/notities voor jezelf - rituelen - archieven 15. Kleur codering. Zoals hierboven al genoemd, verdient kleurcodering extra aandacht. Veel mensen met ADD zijn visueel georiënteerd. Doe hier je voordeel mee, door zaken te herinneren middels kleuren: Archieven, memo's, brieven, teksten, roosters etc. Bijna alles wat je normaal in zwarte letters op wit papier zet, kan beter worden herinnerd, vastgehouden en daardoor stimulerender werken. door het gebruik van kleur. 16. Gebruik pizzazz (zelfs Kramers woordenboek laat het hier afweten, een snickers voor degene die het weet :-) Rekening houdend met tip #15, probeer je omgeving zo stimulerend mogelijk in te richten, zonder dat je overloopt. 17. Richt je omgeving in op beloning in plaats van dat je constant wordt gedemotiveerd. Om te begrijpen hoe een demotiverende omgeving eruit ziet, hoeven veel ADD volwassen maar terug te denken aan hun (middelbare) schooltijd. Nu je de vrijheid hebt van een volwassene, kun je het leven zo inrichten, dat je niet steeds wordt herinnerd aan je tekortkomingen en grenzen. 18. Houdt er rekening mee en accepteer dat X % van de projecten waar je mee bezig gaat, relaties die je hebt en verplichtingen ongetwijfeld volledig de mist in gaan. 19. Omhels uitdagingen. ADD mensen worden gedreven door uitdagingen. Zolang je weet dat er niet van alles iets terecht komt, en je niet te perfectionistisch wordt of vaag, lukt het je om een heleboel dingen wel goed te doen en blijf je uit de problemen. 20. Stel deadlines. Dus data (en niet datums) waarop iets persé gedaan moet zijn. 21. Breek grote klussen in kleine klusjes op. Verbind deadlines aan de kleinere klusjes. Dan zal namelijk, als was het tovenarij, de grote taak als vanzelf gedaan worden. Dit is één van de meest simpele en effectieve methoden van alle organisatorische methoden. Vaak kan een grote klus gevoelsmatig een overweldigend effect hebben op iemand met ADD. Alleen de gedachte al om eraan te gaan werken, kan er voor zorgen dat er niet eens aan begonnen wordt. Aan de andere kant, als een grote klus in kleinere klusjes wordt opgebroken, blijkt het vaak erg makkelijk om die uit te voeren. 22. Stel prioriteiten. Voorkom uitstellen. Als het druk wordt, verliest een persoon met ADD het perspectief: Het betalen van een parkeerboete kan net zo moeilijk worden als proberen de brand te blussen die in je prullenbak is ontstaan. Stel prioriteiten. Haal een keer diep adem. Doe de belangrijkste dingen eerst. Uitstellen, is éen van de basishandelingen van mensen met ADD. Je moet jezelf veel discipline opleggen om dit aan te zien komen en waar mogelijk uit de weg te gaan. 23. Accepteer dat je bang bent voor het feit dat zaken goed gaan. Accepteer scherpe kantjes als dingen te makkelijk gaan. Of als er eens geen conflict is. Maak dingen ook niet mooier dan ze zijn, om ze stimulerender te maken. 24. Probeer uit te vinden, waar en onder welke omstandigheden je het beste werkt: In een luidruchtige kamer, in de trein, ingepakt in drie dekens, luisterend naar muziek, whatever (is best een nederlands woord SJA). Kinderen en volwassenen met ADD presteren vaak het best onder nogal vreemde omstandigheden. Laat jezelf werken onder de omstandigheden waarbij je het best presteert. 25. Weet, dat het prima is om twee dingen tegelijk te doen: Dus met iemand praten en ondertussen breien, Stevig nadenken terwijl je onder de douche staat, of een stukje gaan hardlopen terwijl je een vergadering voorbereidt. Vaak moeten mensen met ADD meerdere dingen tegelijk doen, om überhaupt iets af te ronden. 26. Doe iets waar je goed in bent. Wederom, als het je makkelijk lijkt af te gaan, prima. Er is geen enkele regel die bepaalt dat je alleen maar dingen moet doen die je niet goed kan. 27. Hou ruimte vrij tussen afspraken om je gedachten even op een rijtje te zetten. Overgangen zijn moeilijk voor ADD'ers en mini-pauzes kunnen de overgang vergemakkelijken. 28. Hou een notitieboekje bij de hand, in de auto, naast je bed of in je jas. Je weet namelijk nooit wanneer je een goed idee krijgt en ook niet wanneer je iets moet onthouden. 29. Lees met een pen in je hand. Niet alleen om dingen te onderstrepen of in de kantlijn te schrijven, maar ook voor de onvermijdelijke stroom van andere gedachten die opkomen tijdens het lezen. (III) Omgaan met stemmingen. 30. Plan een structurele "uitblaastijd" in. Maak iedere week wat tijd vrij om gewoon even niets te doen en alles te laten vallen. Wat je ook wil doen : Jezelf bombarderen onder harde muziek, naar de racebaan gaan, een feest(maal) houden. Kies een activiteit waar je jezelf af en toe helemaal in kan verliezen. 31. Laadt regelmatig je eigen batterijen weer op. Samenhangend met # 30 , hebben mensen met ADD, dagelijks een paar momenten nodig om wat tijd te verspillen, zonder dat ze zich schuldig voelen. Een manier om deze tijd zonder schuldgevoel door te komen, is door het opladen van je batterijen te noemen. Doe een dutje. Kijk tv, mediteer. Iets rustig. Relaxend. Ontspannen. 32. Kies "goede" behulpzame verslavingen, zoals bijvoorbeeld sport. Veel volwassenen met ADD hebben een aanleg voor verslavend of dwangmatig gedrag in hun persoonlijkheid, in de zin dat ze altijd wel ergens aan verslaafd zijn. Zorg dat dit iets is waar je beter van wordt. 33. Begrijp stemmingswisselingen en leer hier mee omgaan. Begrijp dat je stemmingen doorlopend kunnen veranderen, ongeacht wat er in de wereld gebeurt. Verspil geen tijd met je af te vragen waar de stemmingswisseling vandaan komt en zoek ook niemand om de schuld te geven. Richt jezelf liever op leren accepteren dat je een slechte bui hebt, wetende dat het wel weer over gaat, en zoek manieren om het sneller te laten overgaan. Verandering van handelingen, bijvoorbeeld deelnemen aan een nieuwe activiteit (liefst interactief, dus niet kijken naar zwemmen, maar het zelf gaan doen), maar een gesprek houden met een vriend of gaan tennissen of een boek lezen, helpt enorm om over de stemming heen te komen. 34. Hou er rekening mee dat de volgende cyclus veel voorkomt bij volwassen met ADD: - Iets "prikkelt" je psychologisch systeem, een verandering of een overgang, een teleurstelling of zelfs een succes. Het voorgaande kan behoorlijk triviaal zijn. - Deze "prikkeling" wordt gevolgd door een mini-paniek, met een opeens optredend verlies van perspectief, de wereld wordt op zijn kop gezet. - Je probeert om te gaan met deze paniek door je vaak obsessief en volhardend te richten op één aspect van de situatie. Dit kan een uur duren, of een dag of zelfs een paar maanden. 35. Leg scenario's/plannen klaar tegen de onvermijdelijke verveling. Maak een lijst van vrienden die je dan belt. Houdt een paar video's bij de hand die je altijd boeien en ervoor zorgen dat je helemaal wordt afgeleid. Zorg dat je makkelijk kan gaan sporten. Zorg dat je een bokszak of kussen bij de hand hebt om tegenaan te meppen als je extra veel kwade energie in je hebt. Bereidt een paar peptalks voor die je tegen jezelf kan houden zoals "Je bent dit al eens vaker tegengekomen, dit is gewoon de ADD-blues (ADD-dip), het zal snel weer over zijn, Alles gaat verder goed." 36. Verwacht depressie na succes. In het algemeen klagen mensen met ADD erover dat ze na een succes paradoxaal genoeg depressief worden. Dit komt omdat de enorme stimulatie van het achternajagen of verkrijgen van een doel, of de voorbereiding is verdwenen. De klus is geklaard. Of hij nou wint of verliest, iemand met ADD mist het probleem, de enorme stimulatie en voelt zich depressief. 37. Leer symbolen, slogans, gezegden als ezelsbruggetjes bij het adresseren van tegenvallers, fouten, missers, vergeten afspraken of stemmingswisselingen, die ervoor zorgen dat je de zaken snel weer in het juiste perspectief ziet. Dus als je linksaf slaat in plaats van rechtsaf waardoor de hele groep een omweg maakt van 20 minuten, zeg dan gewoon "Oh, daar gaat mijn ADD weer", Dan dat je een zes uur durende ruzie krijgt over het feit dat je onbewust probeert de hele trip te saboteren. Dit is geen excuus. Je blijft nog steeds verantwoordelijk voor je daden, maar het is goed om te weten waar je daden vandaan komen en waarvan niet. 38. Gebruik "time-outs" zoals bij kinderen. Als je overstuur bent of overgestimuleerd, neem dan een time-out. Ga even weg. Ontspan jezelf. 39. Leer opkomen voor jezelf. Volwassenen met ADD zijn er zo aan gewend om te worden bekritiseerd, dat ze onnodig veel in de verdediging springen als ze voor zichzelf willen opkomen. Probeer af te stappen van die verdedigende houding. 40. Voorkom voortijdige beëindiging van een project, een ruzie, een deal, een afspraak of een gesprek. Probeer niet gelijk alles af te kappen, ook al jeuken je handen om dat toch te doen. 41. Probeer succesvolle momenten te verlengen en te onthouden. Ook over langere tijd. Je moet jezelf hier bewust en expres in trainen, omdat je het anders weer net zo snel vergeet. 42. Onthoud dat ADD er meestal ook voor zorgt dat je overmatige interesse en aandacht (HYPERFOCUS) besteedt aan iets. Deze overmatige aandacht kan zowel constructief als destructief werken. Kijk uit voor het destructieve gebruik: De aanleg om obsessief en vastgebeten vast te houden aan één of ander ingebeeld probleem, zonder het los te kunnen laten. 43. Sport veel en vaak. Je moet dit in je leven opnemen en erin houden. Sport is zonder meer eén van de beste behandelingen van ADD. Het helpt om agressie en overmatige energie op een positieve manier kwijt te raken. Het zorgt ook voor ruis-onderdrukking in je geest, het stimuleert je hormonale en neurochemische systeem op een natuurlijke, therapeutische manier en het ontspant en kalmeert je lichaam. Als je dat allemaal optelt bij de algemeen bekende gezondheidsredenen om aan sport te doen, dan zie je hoe belangrijk dit punt is. Maak er iets leuks van, zodat je er langere tijd mee bezig kan blijven, zo niet de rest van je hele leven. 44. Maak een goede keuze uit de mensen waarmee je omgaat. Het valt op hoezeer een ADD volwassene kan opbloeien door de keuze voor een specifiek maatje. 45. Leer te lachen om jezelf en anderen, met betrekking tot je symptomen, aangaande je vergeetachtigheid, je onvermogen om op tijd te letten, je tactloosheid of je impulsiviteit, of wat dan ook. Als je namelijk ontspannen genoeg bent om de lol van dit alles in te zien, dan zullen anderen je veel meer vergeven. 46. Plan activiteiten met vrienden. Houd je echt aan deze geplande activiteiten. Het is essentieel dat je verbonden blijft met andere mensen. 47. Zoek groepen en wordt er lid van, als je merkt dat mensen je mogen, waarderen, begrijpen of blij zijn dat je er bent. 48. Tegenovergesteld aan 47. Blijf niet te lang hangen bij groepen waarvan je de indruk hebt dat ze je niet waarderen, of begrijpen. 49. Deel complimenten uit, let op andere mensen. In het algemeen, leer sociale vaardigheden, zoals bijvoorbeeld van je coach. 50. Stel sociale deadlines.Vr. 26: Wat zijn de verschillen tussen ADHD en Bordeline? Antw. 26: Verschillende benadering bij ADHD en Borderline We weten inmiddels dan ADHD vaak verward wordt met Borderline, omdat beide stoornissen hoog scoren op dezelfde diagnostische criteria. Een specifieke ADHD-test, waardoor het onderscheid kan worden gemaakt, bestaat helaas nog niet. Toch zijn er een aantal punten die ikzelf onder de aandacht wil brengen: kenmerken waaraan zowel een ADHD'er als een Borderliner voldoen, maar beiden met een compleet andere motivatie. Kun je onderscheid maken tussen impulsiviteit bij mensen met ADHD en Borderline? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline is impulsief gedrag zelf-destructief. Impulsief gedrag wordt vertoond om depressieve klachten te verlichten. 2. Bij ADHD behelst impulsiviteit schijnbaar alles. ADHD'ers hebben altijd moeite zich te concentreren op een bezigheid, of zij zich nu goed of depressief voelen. Hoe zit het met de relatieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline komen veel relatieproblemen voort uit verlatingsangst. Veel Borderliners hebben een kindertijdverleden waarin zij aan hun lot zijn overgelaten. Zij hebben op jonge leeftijd niet geleerd zich te hechten aan iemand, en dit probleem duurt voort wanneer zij volwassen zijn. Borderliners kenmerken zich door aantrekken en afstoten. 2. Bij ADHD komen veel relatieproblemen voort uit het feit dat zij buitensporige stemmingswisselingen hebben. Wanneer zij "up" zijn (en dat kan door de eenvoudigste dingen veroorzaakt worden), zijn zij geanimeerd gezelschap, maar wanneer zij even later "down" zijn (ook door de meest triviale dingen) willen zij het liefst met rust gelaten worden of juist vermaakt worden. Het vergt heel veel van een partner om te gaan met de onvoorspelbaarheid van een ADHD'er. Wat is het verschil in concentratieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Een Borderliner kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "leeg" voelt. 2. Een ADHD'er kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "overvol" voelt, overspoeld door een stroom aan andere gedachten en prikkels. Ik denkt dat een onbehandelde ADHD een belangrijke oorzaak is van Borderline. ADHD kan heel "goed" samengaan met Borderline. Symptomen die geassocieerd worden met Borderline, zoals "het niet in staat zijn dingen af te maken", zijn bijvoorbeeld typische ADHD-symptomen!!! In een later stadium zal ik hier uitgebreider aandacht aan besteden.Vr. 27: Is ADHD een "modediagnose"? Antw. 27: De diagnose ADHD bestaat al meer dan 40 jaar, onder deze en andere namen (waaronder Minimal Brain Damage, MBD). De eerste rapportage over de effecten van amfetamine-achtige stoffen bij drukke kinderen dateert zelfs al van 1937! Deze lange geschiedenis lijkt niet zo modegevoelig. <BR> De laatste twintig jaar is veel wetenschappelijk onderzoek naar ADHD bij kinderen gedaan, waardoor veel meer duidelijk is geworden over de oorzaken, de hersenfunctiestoornissen en effectieve behandelingen. <BR><BR> Deze kennis dringt de laatste tijd via de media ook door tot het grote publiek. Hierdoor melden zich veel kinderen en volwassenen voor hulp omdat ze zichzelf herkennen in het beeld. <BR> Dit betekent niet dat ADHD opeens méér voorkomt of per se vaker dan reëel is wordt gediagnosticeerd. Er lijkt veeleer sprake van een inhaalslag. Op termijn zal ADHD een gewone diagnose worden, waarvan bekend is wat het is en dat behandeling mogelijk is. <BR> Overigens lijkt de kans op zowel overdiagnostiek als onderdiagnostiek van ADHD juist nu wel het grootst, nu hulpverleners nog niet allemaal voldoende zijn bijgeschoold om op de juiste wijze te diagnosticeren. Hopelijk zal nascholing van hulpverleners dit probleem op den duur oplossen.Vr. 28: Kan ADHD ook worden behandeld zonder medicijnen? Antw. 28: De meeste mensen stellen deze vraag als de diagnose wordt gesteld. Bijna niemand wil medicijnen gebruiken. Het maakt dat men dagelijks wordt herinnerd aan het feit dat er iets hapert in het hoofd. Medicijnen gebruiken is voor veel mensen in het begin moeilijk, het kost tijd om te accepteren dat medicatie nodig is. Anderzijds veroorzaakt ADHD soms zoveel last voor het dagelijks functioneren dat nauwelijks met medicijnen kan worden gewacht. Men hoopt en verwacht dan soms een wonder. Soms is het ook wonderlijk om te zien hoe iemand opknapt met de toename van controle over het eigen gedrag. Meestal echter is het na behandeling met medicijnen hard werken om de puinhoop te overzien, te aanvaarden en (met hulp) te gaan aanpakken. Medicatie is dus slechts het begin van de behandeling, maar wel een belangrijk begin. <BR> De diagnose ADHD is voor veel mensen een keerpunt. Het feit dat de problemen in een ander licht worden gesteld is vaak al een enorme opluchting. Veelgehoorde opmerkingen zijn: De dingen vallen op hun plaats of Ik kan het nu een plek geven. Men hoeft zichzelf niet meer steeds de schuld te geven van mislukkingen. Sommigen geeft dit zoveel energie dat ze denken geen medicijnen nodig te hebben. Hoewel niet is uit te sluiten dat dit voor enkelen opgaat, is niet onderzocht hoe het deze mensen na verloop van tijd vergaat. Op basis van het levenslange patroon van klachten en disfunctioneren valt eigenlijk niet te verwachten dat met alleen een verklaring voor de klachten (de diagnose) alle problemen zijn op te lossen. <BR> Behandeling met alleen coaching, begeleiding bij de planning van huishouden en werk, is op zich mogelijk. Maar omdat de kernsymptomen van ADHD niet veranderen, blijft men dan langer afhankelijk van de hulp van anderen. Het probleem bij ADHD is immers dat geleerde vaardigheden niet goed beklijven of dat oude gewoonten na verloop van tijd weer de kop op steken. De enorme energie die het kost om de controle te handhaven is niet langdurig op te brengen. Het zelf op tijd aan afspraken denken, vooruit denken, niet uitstellen, zijn zaken die niemand kan overnemen. Deze hersenfuncties worden direct door Ritalin bebloed. <BR> Men weet eigenlijk niet wat het is om overzicht te hebben over eigen plannen, geld en tijd. Daarom wordt geadviseerd in elk geval een behandeling met Ritalin te proberen, om daarna te beoordelen of de voordelen tegen de nadelen opwegen. <BR> De ervaring leert dat behandeling zonder medicijnen minder, en minder snel, resultaat oplevert. Het ordenen, het organiseren, het maken van keuzes blijft chaotisch. De behandeling zelf komt hierdoor vaak al niet goed van de grond, bijvoorbeeld omdat de afspraken niet goed in de agenda staan of omdat men vergeet in de agenda te kijken. Van dergelijke simpele problemen hangt het beginnen met de behandeling al af, laat staan het volhouden.Vr. 29: Hoe ziet de toekomst er uit van iemand met ADHD die pas als volwassene is gediagnosticeerd? Antw. 29: Deze vraag suggereert dat een diagnose op volwassen leeftijd slechter is voor de toekomst dan een diagnose op jongere leeftijd. Dat lijkt logisch, maar in feite is dat niet bekend. De prognose of het beloop blijkt afhankelijk van veel meer factoren dan alleen de ADHD en de eventuele behandeling. Voor de prognose blijken de bijkomende stoornissen (zoals depressies, angsten, gedragsstoornissen, alcohol- en drugsmisbruik) en de sociale omgeving thuis (bijvoorbeeld gescheiden ouders of ouders met psychische problemen) een grote rol te spelen. Daarbij moet in aanmerking worden genomen dat ADHD alleen, zonder bijkomende problemen, vrij zeldzaam is. Vr. 30: Hoe zit het met Ritalin in het verkeer? Antw. 30: Wie rijexamen wil doen, heeft daarvoor een geschiktheidsverklaring nodig. Sinds begin 2001 wordt zo'n verklaring steeds vaker geweigerd aan volwassenen met ADHD die Ritalin gebruiken. Soms alleen voor het behalen van het zogenaamd 'groot rijbewijs' (categorie C), maar steeds vaker ook voor het behalen van het A- of B-rijbewijs (voor het besturen van een motor of personenauto). Die weigering wordt dan gebaseerd op het feit dat Ritalin behoort tot de groep van de amfetaminen (stimulantia) en onder de opiumwet valt. Het CBR beroept zich daarbij op hoofdstuk 2.2 van de 'Regeling eisen geschiktheid', waarin staat dat behandeling met stimulantia iemand ongeschikt maakt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer: "De werkzaamheid en bijwerkingen van deze middelen op lange termijn zijn doorgaans niet goed te voorspellen. Het gaat daarbij om veranderingen in stemming of gedrag, zoals ernstige vormen van depressie of vermoeidheid. Behandeling met deze middelen maakt iemand daarom ongeschikt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer." <BR> Zowel de artsen bij het CBR als veel deskundigen op het gebied van ADHD erkennen dat hier sprake is van verouderde inzichten. Iemand met ADHD is immers juist beter geconcentreerd mét dan zonder Ritalin. Intussen zitten jongeren en volwassenen met ADHD met de frustratie dat ze óf met hun medicatie moeten stoppen om te mogen rijden, óf in de verleiding komen onjuiste gegevens in te vullen óf niet aan het gemotoriseerde verkeer kunnen deelnemen (met alle beperkingen van dien voor het zelfvertrouwen, het sociale en beroepsleven). <BR> In onderzoek werden zeven jongvolwassenen met ADHD vergeleken met normale controlepersonen wat betreft de rijvaardigheid. Ook werd de invloed van Ritalin op de rijvaardigheid bij de mensen met ADHD onderzocht. In dit onderzoek bleken ADHD-patiënten vergeleken met normaal meer ongelukken te hebben gehad, meer verkeersovertredingen te hebben begaan en - na inname van een nepmiddel of placebo - slechter te rijden tijdens een rijtest met een 'driving simulator'. De rijvaardigheid nam toe onder Ritalin. Deze uitkomst suggereert dat patiënten met ADHD voordeel kunnen hebben van behandeling met Ritalin tijdens deelname aan het verkeer. Het lijkt dan ook niet aannemelijk dat Ritalin de rijvaardigheid in negatieve zin be﮶loedt. Er is echter meer onderzoek nodig voordat de veiligheid van Ritalin in het verkeer definitief kan worden vastgesteld. <BR> Balans heeft, met hulp en steun van vele deskundigen, hierover een notitie geschreven voor de Minister van Verkeer en Waterstaat, met het verzoek de verouderde wetgeving ten spoedigste te veranderen.Vr. 31: Zijn personen met ADHD vaak hoogbegaafd? Antw. 31: Behalve voor de talloze problemen van volwassenen met ADHD wordt er tegenwoordig ook meer aandacht gevraagd voor de positieve aspecten van de stoornis. Dat is uiteraard verheugend, want niemand knapt op van alleen maar een rijtje negatieve kenmerken. In sommige populaire publicaties wordt dit echter te ver doorgetrokken. ADHD zou vaker voorkomen bij hoogbegaafden en personen met ADHD zouden meer dan gemiddeld creatief en inspirerend zijn. Uit onderzoek is dit tot nu toe echter nog niet naar voren gekomen. ADHD blijkt net zo vaak voor te komen bij hoogbegaafden als bij gemiddeld- en laagbegaafden.Vr. 32: Hoe zit het met ADHD in het verkeer? Antw. 32: Het is van belang te onderkennen welke risico?s ADHD voor deelname aan het verkeer met zich meebrengt. Uit onderzoek is namelijk bekend dat mensen met ADHD door gebrek aan overzicht, concentratieproblemen en impulsief gedrag meer kans hebben op verkeersongelukken. Adolescenten met ADHD hebben vier keer zo veel ongelukken als leeftijdgenoten zonder ADHD. Mensen met ADHD rijden vaker illegaal zonder rijbewijs, begaan meer snelheidsovertredingen en hebben vaker een rijbevoegdheidsontzegging gehad dan normaal. Bij ADHD is bovendien de kans op verslaving aan alcohol en/of drugs vergroot, waardoor de rijvaardigheid nog meer in het gedrang kan komen. <BR> Hierbij moet worden aangemerkt dat op dit moment de meerderheid van de volwassenen met ADHD niet is gediagnosticeerd en gewoon deelneemt aan het verkeer.Vr. 33: Hoe vertel ik het de werkgever? Antw. 33: Moet je de werkgever wel of niet vertellen dat je ADHD hebt? En zo ja, moet dat al in de proeftijd? En kom je dan nog wel in aanmerking voor promotie? Moet je het vertellen als er kritiek is op je functioneren, of in zo?n geval juist niet? Dit zijn moeilijke vragen waar geen algemeen antwoord op te geven is. Veel hangt af van de relatie met de werkgever en van zijn houding ten aanzien van problemen en klachten. De werkgever heeft formeel geen recht op informatie over de diagnose. Dat heeft alleen de bedrijfsarts, en dan nog alleen bij ziekte of disfunctioneren. Als er kritiek is op het functioneren kan het anders liggen dan kan het verstandig zijn aan te geven dat er problemen zijn met de concentratie of met overzicht houden en dat daarvoor reeds hulp wordt gezocht. Wellicht kan de werkgever helpen met een rustiger werkplek of hulp en steun bij het ordenen van de werkzaamheden. Het is niet verstandig om de diagnose ADHD uitsluitend als excuus voor mislukkingen aan te voeren dit geeft snel onbegrip en irritatie. Informatiefolders, boeken of materiaal van internet kunnen helpen de werkgever zo nodig te informeren over wat ADHD is, welke beperkingen het kan veroorzaken én welke oplossingen er zijn.* Veel gestelde vragen door bedrijven* Algemene informatie over klup.nl
Vr. 20: Hoe herken je ADHD? Antw. 20: Hoe herken je ADHD? Van de hak op de tak... Rondrennen, de aandacht ergens niet bij kunnen houden, niet luisteren: het hoort bij kinderen. Ook volwassenen kunnen zich soms moeilijk concentreren, maken slordigheidsfouten of zitten onrustig te schuiven tijdens een vergadering. Maar bij sommige kinderen en volwassenen overheerst het gebrek aan concentratie en rust. Ze hebben moeite het dagelijks leven te organiseren en te plannen. Schoolprestaties en werk lijden hier ernstig onder. Ze hebben ook problemen in contacten met leeftijdgenoten en zijn thuis moeilijk hanteerbaar. Zulke kinderen en volwassenen lijden aan een aandachtstekortstoornis met hyperactviteit, vaak afgekort tot ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder, ook wel vertaald met Alle Dagen Heel Druk). Vroeger werd dit ook wel (niet helemaal juist) Minimal Brain Damage (MBD) genoemd. Let op: ADHD komt zowel bij kinderen als volwassenen voor !Vr. 21: Wat zijn de verschijnselen bij ADHD? Antw. 21: Wat zijn de verschijnselen bij ADHD? Een kind of volwassene kan ADHD hebben wanneer meerdere van onderstaande verschijnselen aanhoudend sterk aanwezig zijn, zowel thuis als op school of in sociale contacten. Aandachts- en concentratieproblemen Kinderen en volwassenen met ADHD zijn snel afgeleid. Elke prikkel - de telefoon, een kat in de tuin of een klasgenoot die zit te giechelen, maar ook de eigen fantasie en gedachtegang - laat hun aandacht afdwalen, waardoor ze vergeten waar ze mee bezig waren. Daardoor maken ze dingen niet af, beginnen om de haverklap aan iets anders en maken veel fouten. Verder kunnen kinderen en volwassenen met ADHD moeilijk luisteren en dingen onthouden, waardoor andere mensen het gevoel hebben nauwelijks contact met hen te krijgen. Ze vergeten afspraken en verjaardagen en raken spullen kwijt. Hyperactiviteit of overbeweeglijkheid Kinderen met ADHD wiebelen, draaien of friemelen voortdurend of tikken steeds met hun voet op de grond. Ze praten veel en druk en kunnen erg doordraven. Bij volwassenen met ADHD lijkt de hyperactiviteit op het oog vaak afgenomen. Van binnen voelen ze zich echter nog even onrustig als vroeger. Ze hebben geleerd de neiging tot bewegen te onderdrukken. Mensen met ADHD kunnen zich moeilijk ontspannen. Impulsiviteit Kinderen en volwassenen met ADHD handelen vóór ze denken. Ze doen onbezonnen dingen. Ze vallen mensen in de rede, flappen dingen eruit, geven antwoord voordat de vraag helemaal is gesteld en dringen voor zonder dit in de gaten te hebben. Overige verschijnselen heftige en onvoorspelbare emotionele uitbarstingen, bijvoorbeeld driftbuien en huilbuien. Dit komt ten dele door de ADHD, ten dele uit frustratie doordat veel dingen niet lukken. moeite onderscheid te maken tussen hoofd- en bijzaken. moeite sociale signalen op te vangen. weinig gevoel voor tijd hebben en moeilijk kunnen plannen. Dit uit zich bijvoorbeeld in te laat komen op afspraken en opdrachten niet op tijd afkrijgen. onhandigheid, houterigheid: vaak vallen en knoeien. Bijkomende klachten of problemen ADHD gaat bij meer dan de helft van de kinderen en volwassenen gepaard met andere psychische klachten, zoals depressie en angst- en dwangstoornissen. Bij kinderen komt de combinatie met leerproblemen, zoals dyslexie (leesblindheid), en agressief gedrag nogal eens voor. Volwassenen hebben soms ook een persoonlijkheidsstoornis, bijvoorbeeld borderline. ADHD kan verder samengaan met eet-, gok-, drugs- of alcoholverslaving.Vr. 22: Wat is ADD? Antw. 22: Wat is ADD? Verschillende vormen van ADHD Sommige kinderen en volwassenen met ADHD hebben wel grote problemen hun aandacht ergens bij te houden, maar zijn niet hyperactief. Ze zijn juist opvallend stil, dromerig en passief. Deze vorm van ADHD wordt ook wel ADD genoemd, attention deficit disorder. ADHD kan zich ook uiten in grote impulsiviteit en hyperactiviteit zonder aandachtsproblemen.Vr. 23: Wat zijn de Achtergronden bij ADHD? Antw. 23: Wat zijn de achtergronden bij ADHD? Achtergronden van ADHD ADHD ontstaat vóór het zevende jaar. Bij het ontstaan spelen biologische factoren een belangrijke rol. De verwerking van informatie uit de buitenwereld in de hersenen verloopt bij mensen met ADHD anders dan bij mensen zonder ADHD. Bij het onstaan hiervan is aanleg, met name erfelijkheid van groot belang: ADHD komt in bepaalde families vaker voor. Soms kan de aandoening het gevolg zijn van een hersenbeschadiging, bij de geboorte of door infectie of ernstig hoofdletsel. Verder kunnen persoonlijkheid en temperament de ADHD versterken: sommige mensen zijn ‘van nature’ impulsiever, opvliegender, beweeglijker of dromeriger dan anderen. Sociale factoren kunnen maken dat de ADHD tot uiting komt of verergert. Bijvoorbeeld spanningen tussen ouders, een chaotische opvoedingssituatie, veel afkeuring of pestgedrag op school.Vr. 24: Tips voor ouders van een kind met ADHD... Antw. 24: Tips voor ouders van een kind met ADHD... Zorg voor een duidelijke dagindeling, vaste regels en vaste plaatsen voor dingen in huis. Geef eenvoudige, korte opdrachten en regels. Geef uw kind complimenten voor goed gedrag en stimuleer leuke eigenschappen. Als uw kind ergens helemaal in opgaat, zoals een spannend computerspel, denk dan niet ‘hij kan het dus best, als hij maar wil...’. Dat is niet waar. Neem voldoende tijd voor uzelf, uw partner, uw andere kinderen en uw vrienden. Praat met de leerkrachten over de ADHD en de benadering van uw kind. Zoek meer informatie over ADHD, in bibliotheek, boekhandel of op internet.(lotgenotencontact) Zoek tijdig hulp.Vr. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Antw. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Door Dr Edward M. Hallowel en Dr John R. Ratey Vertaald door Sander J. Alkemade De behandeling van ADD begint met hoop. De meeste mensen die ontdekken dat ze ADD hebben, of het nu kinderen zijn of volwassenen, hebben geleden onder een hoop pijn. The emotionele beleving van ADD wordt overspoeld met schaamte, vernedering en zelf-kastijding. Tegen de tijd dat de diagnose ADD is gesteld, hebben veel mensen met ADD hun zelfvertrouwen verloren. Velen hebben verschillende therapeuten bezocht, zonder echt geholpen te zijn. Waardoor ze uiteindelijk alle hoop hebben verloren. De belangrijkste stap aan het begin van de behandeling is het opnieuw inprenten van hoop. Individuen met ADD kunnen zijn vergeten wat hun goed kanten zijn. Ze kunnen, ergens in het verleden, ieder vertrouwen hebben verloren in de mogelijkheid dat er eens iets wél goed zal uitpakken. Ze zitten vaak opgesloten in een soort hardnekkige vasthoudend patroon, waarbij alle theorie, behoorlijk veel veerkracht en inventiviteit ervoor moet zorgen dat ze hun hoofd boven water houden. Het is een tragisch verlies, het te snel opgeven van het leven. Maar veel mensen met ADD zien geen andere weg, dan voortdurend en herhaaldelijk falen. Hoop, is voor hun, het risico nemen om nogmaals tegen de vlakte gemept te worden. En toch, hebben deze mensen een enorme capaciteit om te hopen en te dromen. Meer nog dan de meeste mensen, hebben personen met ADD een fantastisch voorstellingsvermogen. Ze denken in het groot en ze dromen grote dromen. Ze kunnen de kleinste mogelijkheid aangrijpen en zich voorstellen hoe ze dit kunnen veranderen in een belangrijke doorbraak. Ze kunnen een toevallige ontmoeting kunne doen uitlopen op een geweldige avond uit. Ze floreren door hun dromen en ze hebben organisatorische methoden nodig om duidelijk te zijn en om ze op het goede spoor te houden. Maar zoals met de meeste dromers, gaan ze mank als de droom uit elkaar spat. Meestal als de diagnose ADD gesteld is, is dit uiteenspatten van dromen vaak genoeg gebeurd om ervoor te zorgen dat ze ervoor uitkijken om nog eens hoop te hebben. Het kleine kind houdt liever zijn mond, dan weer gepest te worden. De volwassene houdt liever zijn mond dicht dan het risico te lopen dat de zaken weer volledig in de soep lopen. De behandeling, moet dus beginnen met hoop. We verdelen de behandeling van ADD meestal in 5 basis gebieden: 1. Diagnose 2. Educatie 3. Structuur, ondersteuning en begeleiding 4. Verschillende vormen van psychotherapie 5. Medicatie In dit foldertje, zullen we een paar algemene principes aangeven, die los van de medicamenteuze benadering, op zowel de behandeling van kinderen alsook volwassenen met ADD van toepassing zijn. Een manier om de niet medicamenteuze behandeling van ADD te organiseren geschiedt via het geven van praktische suggesties of "tips" in de omgang. Vijftig van dergelijke tips staan hieronder weergegeven: (I) Inzicht en educatie. 1. Zorg dat je zeker bent van de diagnose. Zorg dat je werkt met een professional met een werkelijk begrip van ADD en die ervoor zorgt dat andere vergelijkbare of samenhangen de ziekten kunnen orden uitgesloten, zoals angststoornissen, depressie, schildklierproblemen, bipolaire stoornis, of obsessive-compulsive disorder. 2. School jezelf bij. Misschien is het allerbelangrijkste voor een goede behandeling wel, een goed begrip van de ziekte ADD. Lees boeken. Praat met deskundigen. Praat met andere volwassenen met ADD. Je bent dan in staat om je eigen behandeling op te stellen die past bij jouw specifieke versie van ADD. 3. Coaching. Het is handig voor je om een coach te hebben, iemand die dicht bij je staat, maar altijd met humor. Je coach kan je helpen om georganiseerd te blijven, ervoor zorgen dat je aan activiteiten blijft werken, je aanmoedigen of je helpen herinneren dat je weer aan het werk moet. Vriend, collega, of therapeut (het is mogelijk dat je partner je coach wordt, maar dit is wel riskant), een coach is iemand die ervoor zorgt dat zaken daadwerkelijk worden gedaan, je aanspoort zoals een trainer doet, je in de gaten houdt en meestal aan jouw kant staat. Een coach kan ongelooflijk behulpzaam zijn in de behandeling van ADD. 4. Aanmoediging. Volwassenen met ADD hebben grote hoeveelheden aanmoediging nodig. Dit is gedeeltelijk te wijten aan het feit dat ze enorme hoeveelheden zelfkritiek hebben, wat jaar in jaar uit alleen maar meer werd. Maar het gaat verder dan dat. Meer dan de doorsnee persoon, raakt de ADD volwassene de weg kwijt zonder aanmoediging en bloeit hij helemaal op als een kerstboom wanneer hij het wel krijgt. Vaak willen ze voor een ander werken volgens een patroon dat ze niet voor zichzelf zullen doen. Dit is niet "slecht", het is gewoon zo. Dit moet worden herkend en er moet gebruik van worden gemaakt. 5. Realiseer je wat ADD NIET is, bijvoorbeeld ruzie met je moeder. 6. Leid anderen op en betrek ze erbij. Net zoals het voor jou belangrijk is om je ziekte te begrijpen, zo geldt dat net zo goed, misschien zelfs wel meer voor de mensen in je omgeving. Familie, school, werk, vrienden. Zodra ze door hebben waar het om draait, begrijpen ze je beter en kunnen zelfs behulpzaam zijn. 7. Voel je niet meer schuldig over het feit dat je bezigheden zoekt met een grote mate van stimulatie. Begrijp dat je juist wordt aangetrokken tot sterk stimulerende situaties. Probeer ze alleen verstandig uit te zoeken en lig niet meer wakker over de "verkeerde" keuzen. 8. Luister naar de feedback van betrouwbare anderen. Volwassenen (en kinderen) met ADD zijn beruchte zelfobservanten. Ze gebruiken veel, van wat kan worden opgevat als ontkenning. 9. Overweeg om bij een supportgroep te gaan, of er zelf eentje op te richten. De meeste belangrijke informatie over ADD is helaas nog niet in de boeken terecht gekomen, maar blijft opgeslagen in de hoofden van mensen die ADD hebben. In een supportgroep kan deze informatie naar buiten komen. Bovendien bieden supportgroepen vaak precies de hulp die zo hard nodig is. 10. Probeer af te komen van alle negativiteit die zich door de jaren in je heeft opgebouwd, als je jaren door het leven bent gegaan, zonder te weten dat je ADD had. Een goede psychotherapeut kan hierbij behulpzaam zijn. 11. Voel je niet gebonden door conventionele carrière of conventionele manieren van omgaan met alles. Geef jezelf toestemming om jezelf te zijn. Stop met jezelf wijs te maken, dat je moet zijn zoals je altijd dacht dat je zou moeten zijn, dus bijvoorbeeld de model student, het georganiseerde staflid, en laat jezelf zijn zoals je bent. 12. Onthoudt, dat wat je hebt een neuropsychiatrische conditie is. Het is genetisch overgedragen. Het wordt veroorzaakt door biologie, door de manier waarop je hersenen 'bekabeld' zijn. Het is geen ziekte van de wil en ook geen moreel falen. Het wordt ook niet veroorzaakt door een zwakte in je karakter en ook geen onvermogen om volwassen te worden. De genezing kan dus ook niet worden gevonden in de kracht van de wil, ook niet in straf, niet in opoffering en ook niet in pijn. ONTHOUD DIT ALTIJD. Hoewel veel mensen dit toch proberen, zijn er velen met ADD die veel moeite hebben om te accepteren dat de ziekte zijn grondslag vindt in biologie, in plaats van in het karakter. 13. Probeer anderen te helpen, die ADD hebben. Je leert er namelijk een hoop van over de ziekte en haar verloop, en je bovendien voel je jezelf er beter door. (II) Beter Presteren. 14. Externe structuur. Structuur is de fundering in de non-medicamenteuze behandeling van kinderen met ADD. en waarschijnlijk geldt dit net zo voor volwassenen. Vervelend om op te stellen, maar eenmaal geïnstalleerd werkt structuur als de muren van de baan rond de bobslee. Ze zorgen ervoor dat je als een raket naar beneden kan en niet uit de baan vliegt. Maak frequent gebruik van : - lijsten - kleur codering - reminders/herinneringen aan iets - briefjes/notities voor jezelf - rituelen - archieven 15. Kleur codering. Zoals hierboven al genoemd, verdient kleurcodering extra aandacht. Veel mensen met ADD zijn visueel georiënteerd. Doe hier je voordeel mee, door zaken te herinneren middels kleuren: Archieven, memo's, brieven, teksten, roosters etc. Bijna alles wat je normaal in zwarte letters op wit papier zet, kan beter worden herinnerd, vastgehouden en daardoor stimulerender werken. door het gebruik van kleur. 16. Gebruik pizzazz (zelfs Kramers woordenboek laat het hier afweten, een snickers voor degene die het weet :-) Rekening houdend met tip #15, probeer je omgeving zo stimulerend mogelijk in te richten, zonder dat je overloopt. 17. Richt je omgeving in op beloning in plaats van dat je constant wordt gedemotiveerd. Om te begrijpen hoe een demotiverende omgeving eruit ziet, hoeven veel ADD volwassen maar terug te denken aan hun (middelbare) schooltijd. Nu je de vrijheid hebt van een volwassene, kun je het leven zo inrichten, dat je niet steeds wordt herinnerd aan je tekortkomingen en grenzen. 18. Houdt er rekening mee en accepteer dat X % van de projecten waar je mee bezig gaat, relaties die je hebt en verplichtingen ongetwijfeld volledig de mist in gaan. 19. Omhels uitdagingen. ADD mensen worden gedreven door uitdagingen. Zolang je weet dat er niet van alles iets terecht komt, en je niet te perfectionistisch wordt of vaag, lukt het je om een heleboel dingen wel goed te doen en blijf je uit de problemen. 20. Stel deadlines. Dus data (en niet datums) waarop iets persé gedaan moet zijn. 21. Breek grote klussen in kleine klusjes op. Verbind deadlines aan de kleinere klusjes. Dan zal namelijk, als was het tovenarij, de grote taak als vanzelf gedaan worden. Dit is één van de meest simpele en effectieve methoden van alle organisatorische methoden. Vaak kan een grote klus gevoelsmatig een overweldigend effect hebben op iemand met ADD. Alleen de gedachte al om eraan te gaan werken, kan er voor zorgen dat er niet eens aan begonnen wordt. Aan de andere kant, als een grote klus in kleinere klusjes wordt opgebroken, blijkt het vaak erg makkelijk om die uit te voeren. 22. Stel prioriteiten. Voorkom uitstellen. Als het druk wordt, verliest een persoon met ADD het perspectief: Het betalen van een parkeerboete kan net zo moeilijk worden als proberen de brand te blussen die in je prullenbak is ontstaan. Stel prioriteiten. Haal een keer diep adem. Doe de belangrijkste dingen eerst. Uitstellen, is éen van de basishandelingen van mensen met ADD. Je moet jezelf veel discipline opleggen om dit aan te zien komen en waar mogelijk uit de weg te gaan. 23. Accepteer dat je bang bent voor het feit dat zaken goed gaan. Accepteer scherpe kantjes als dingen te makkelijk gaan. Of als er eens geen conflict is. Maak dingen ook niet mooier dan ze zijn, om ze stimulerender te maken. 24. Probeer uit te vinden, waar en onder welke omstandigheden je het beste werkt: In een luidruchtige kamer, in de trein, ingepakt in drie dekens, luisterend naar muziek, whatever (is best een nederlands woord SJA). Kinderen en volwassenen met ADD presteren vaak het best onder nogal vreemde omstandigheden. Laat jezelf werken onder de omstandigheden waarbij je het best presteert. 25. Weet, dat het prima is om twee dingen tegelijk te doen: Dus met iemand praten en ondertussen breien, Stevig nadenken terwijl je onder de douche staat, of een stukje gaan hardlopen terwijl je een vergadering voorbereidt. Vaak moeten mensen met ADD meerdere dingen tegelijk doen, om überhaupt iets af te ronden. 26. Doe iets waar je goed in bent. Wederom, als het je makkelijk lijkt af te gaan, prima. Er is geen enkele regel die bepaalt dat je alleen maar dingen moet doen die je niet goed kan. 27. Hou ruimte vrij tussen afspraken om je gedachten even op een rijtje te zetten. Overgangen zijn moeilijk voor ADD'ers en mini-pauzes kunnen de overgang vergemakkelijken. 28. Hou een notitieboekje bij de hand, in de auto, naast je bed of in je jas. Je weet namelijk nooit wanneer je een goed idee krijgt en ook niet wanneer je iets moet onthouden. 29. Lees met een pen in je hand. Niet alleen om dingen te onderstrepen of in de kantlijn te schrijven, maar ook voor de onvermijdelijke stroom van andere gedachten die opkomen tijdens het lezen. (III) Omgaan met stemmingen. 30. Plan een structurele "uitblaastijd" in. Maak iedere week wat tijd vrij om gewoon even niets te doen en alles te laten vallen. Wat je ook wil doen : Jezelf bombarderen onder harde muziek, naar de racebaan gaan, een feest(maal) houden. Kies een activiteit waar je jezelf af en toe helemaal in kan verliezen. 31. Laadt regelmatig je eigen batterijen weer op. Samenhangend met # 30 , hebben mensen met ADD, dagelijks een paar momenten nodig om wat tijd te verspillen, zonder dat ze zich schuldig voelen. Een manier om deze tijd zonder schuldgevoel door te komen, is door het opladen van je batterijen te noemen. Doe een dutje. Kijk tv, mediteer. Iets rustig. Relaxend. Ontspannen. 32. Kies "goede" behulpzame verslavingen, zoals bijvoorbeeld sport. Veel volwassenen met ADD hebben een aanleg voor verslavend of dwangmatig gedrag in hun persoonlijkheid, in de zin dat ze altijd wel ergens aan verslaafd zijn. Zorg dat dit iets is waar je beter van wordt. 33. Begrijp stemmingswisselingen en leer hier mee omgaan. Begrijp dat je stemmingen doorlopend kunnen veranderen, ongeacht wat er in de wereld gebeurt. Verspil geen tijd met je af te vragen waar de stemmingswisseling vandaan komt en zoek ook niemand om de schuld te geven. Richt jezelf liever op leren accepteren dat je een slechte bui hebt, wetende dat het wel weer over gaat, en zoek manieren om het sneller te laten overgaan. Verandering van handelingen, bijvoorbeeld deelnemen aan een nieuwe activiteit (liefst interactief, dus niet kijken naar zwemmen, maar het zelf gaan doen), maar een gesprek houden met een vriend of gaan tennissen of een boek lezen, helpt enorm om over de stemming heen te komen. 34. Hou er rekening mee dat de volgende cyclus veel voorkomt bij volwassen met ADD: - Iets "prikkelt" je psychologisch systeem, een verandering of een overgang, een teleurstelling of zelfs een succes. Het voorgaande kan behoorlijk triviaal zijn. - Deze "prikkeling" wordt gevolgd door een mini-paniek, met een opeens optredend verlies van perspectief, de wereld wordt op zijn kop gezet. - Je probeert om te gaan met deze paniek door je vaak obsessief en volhardend te richten op één aspect van de situatie. Dit kan een uur duren, of een dag of zelfs een paar maanden. 35. Leg scenario's/plannen klaar tegen de onvermijdelijke verveling. Maak een lijst van vrienden die je dan belt. Houdt een paar video's bij de hand die je altijd boeien en ervoor zorgen dat je helemaal wordt afgeleid. Zorg dat je makkelijk kan gaan sporten. Zorg dat je een bokszak of kussen bij de hand hebt om tegenaan te meppen als je extra veel kwade energie in je hebt. Bereidt een paar peptalks voor die je tegen jezelf kan houden zoals "Je bent dit al eens vaker tegengekomen, dit is gewoon de ADD-blues (ADD-dip), het zal snel weer over zijn, Alles gaat verder goed." 36. Verwacht depressie na succes. In het algemeen klagen mensen met ADD erover dat ze na een succes paradoxaal genoeg depressief worden. Dit komt omdat de enorme stimulatie van het achternajagen of verkrijgen van een doel, of de voorbereiding is verdwenen. De klus is geklaard. Of hij nou wint of verliest, iemand met ADD mist het probleem, de enorme stimulatie en voelt zich depressief. 37. Leer symbolen, slogans, gezegden als ezelsbruggetjes bij het adresseren van tegenvallers, fouten, missers, vergeten afspraken of stemmingswisselingen, die ervoor zorgen dat je de zaken snel weer in het juiste perspectief ziet. Dus als je linksaf slaat in plaats van rechtsaf waardoor de hele groep een omweg maakt van 20 minuten, zeg dan gewoon "Oh, daar gaat mijn ADD weer", Dan dat je een zes uur durende ruzie krijgt over het feit dat je onbewust probeert de hele trip te saboteren. Dit is geen excuus. Je blijft nog steeds verantwoordelijk voor je daden, maar het is goed om te weten waar je daden vandaan komen en waarvan niet. 38. Gebruik "time-outs" zoals bij kinderen. Als je overstuur bent of overgestimuleerd, neem dan een time-out. Ga even weg. Ontspan jezelf. 39. Leer opkomen voor jezelf. Volwassenen met ADD zijn er zo aan gewend om te worden bekritiseerd, dat ze onnodig veel in de verdediging springen als ze voor zichzelf willen opkomen. Probeer af te stappen van die verdedigende houding. 40. Voorkom voortijdige beëindiging van een project, een ruzie, een deal, een afspraak of een gesprek. Probeer niet gelijk alles af te kappen, ook al jeuken je handen om dat toch te doen. 41. Probeer succesvolle momenten te verlengen en te onthouden. Ook over langere tijd. Je moet jezelf hier bewust en expres in trainen, omdat je het anders weer net zo snel vergeet. 42. Onthoud dat ADD er meestal ook voor zorgt dat je overmatige interesse en aandacht (HYPERFOCUS) besteedt aan iets. Deze overmatige aandacht kan zowel constructief als destructief werken. Kijk uit voor het destructieve gebruik: De aanleg om obsessief en vastgebeten vast te houden aan één of ander ingebeeld probleem, zonder het los te kunnen laten. 43. Sport veel en vaak. Je moet dit in je leven opnemen en erin houden. Sport is zonder meer eén van de beste behandelingen van ADD. Het helpt om agressie en overmatige energie op een positieve manier kwijt te raken. Het zorgt ook voor ruis-onderdrukking in je geest, het stimuleert je hormonale en neurochemische systeem op een natuurlijke, therapeutische manier en het ontspant en kalmeert je lichaam. Als je dat allemaal optelt bij de algemeen bekende gezondheidsredenen om aan sport te doen, dan zie je hoe belangrijk dit punt is. Maak er iets leuks van, zodat je er langere tijd mee bezig kan blijven, zo niet de rest van je hele leven. 44. Maak een goede keuze uit de mensen waarmee je omgaat. Het valt op hoezeer een ADD volwassene kan opbloeien door de keuze voor een specifiek maatje. 45. Leer te lachen om jezelf en anderen, met betrekking tot je symptomen, aangaande je vergeetachtigheid, je onvermogen om op tijd te letten, je tactloosheid of je impulsiviteit, of wat dan ook. Als je namelijk ontspannen genoeg bent om de lol van dit alles in te zien, dan zullen anderen je veel meer vergeven. 46. Plan activiteiten met vrienden. Houd je echt aan deze geplande activiteiten. Het is essentieel dat je verbonden blijft met andere mensen. 47. Zoek groepen en wordt er lid van, als je merkt dat mensen je mogen, waarderen, begrijpen of blij zijn dat je er bent. 48. Tegenovergesteld aan 47. Blijf niet te lang hangen bij groepen waarvan je de indruk hebt dat ze je niet waarderen, of begrijpen. 49. Deel complimenten uit, let op andere mensen. In het algemeen, leer sociale vaardigheden, zoals bijvoorbeeld van je coach. 50. Stel sociale deadlines.Vr. 26: Wat zijn de verschillen tussen ADHD en Bordeline? Antw. 26: Verschillende benadering bij ADHD en Borderline We weten inmiddels dan ADHD vaak verward wordt met Borderline, omdat beide stoornissen hoog scoren op dezelfde diagnostische criteria. Een specifieke ADHD-test, waardoor het onderscheid kan worden gemaakt, bestaat helaas nog niet. Toch zijn er een aantal punten die ikzelf onder de aandacht wil brengen: kenmerken waaraan zowel een ADHD'er als een Borderliner voldoen, maar beiden met een compleet andere motivatie. Kun je onderscheid maken tussen impulsiviteit bij mensen met ADHD en Borderline? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline is impulsief gedrag zelf-destructief. Impulsief gedrag wordt vertoond om depressieve klachten te verlichten. 2. Bij ADHD behelst impulsiviteit schijnbaar alles. ADHD'ers hebben altijd moeite zich te concentreren op een bezigheid, of zij zich nu goed of depressief voelen. Hoe zit het met de relatieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline komen veel relatieproblemen voort uit verlatingsangst. Veel Borderliners hebben een kindertijdverleden waarin zij aan hun lot zijn overgelaten. Zij hebben op jonge leeftijd niet geleerd zich te hechten aan iemand, en dit probleem duurt voort wanneer zij volwassen zijn. Borderliners kenmerken zich door aantrekken en afstoten. 2. Bij ADHD komen veel relatieproblemen voort uit het feit dat zij buitensporige stemmingswisselingen hebben. Wanneer zij "up" zijn (en dat kan door de eenvoudigste dingen veroorzaakt worden), zijn zij geanimeerd gezelschap, maar wanneer zij even later "down" zijn (ook door de meest triviale dingen) willen zij het liefst met rust gelaten worden of juist vermaakt worden. Het vergt heel veel van een partner om te gaan met de onvoorspelbaarheid van een ADHD'er. Wat is het verschil in concentratieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Een Borderliner kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "leeg" voelt. 2. Een ADHD'er kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "overvol" voelt, overspoeld door een stroom aan andere gedachten en prikkels. Ik denkt dat een onbehandelde ADHD een belangrijke oorzaak is van Borderline. ADHD kan heel "goed" samengaan met Borderline. Symptomen die geassocieerd worden met Borderline, zoals "het niet in staat zijn dingen af te maken", zijn bijvoorbeeld typische ADHD-symptomen!!! In een later stadium zal ik hier uitgebreider aandacht aan besteden.Vr. 27: Is ADHD een "modediagnose"? Antw. 27: De diagnose ADHD bestaat al meer dan 40 jaar, onder deze en andere namen (waaronder Minimal Brain Damage, MBD). De eerste rapportage over de effecten van amfetamine-achtige stoffen bij drukke kinderen dateert zelfs al van 1937! Deze lange geschiedenis lijkt niet zo modegevoelig. <BR> De laatste twintig jaar is veel wetenschappelijk onderzoek naar ADHD bij kinderen gedaan, waardoor veel meer duidelijk is geworden over de oorzaken, de hersenfunctiestoornissen en effectieve behandelingen. <BR><BR> Deze kennis dringt de laatste tijd via de media ook door tot het grote publiek. Hierdoor melden zich veel kinderen en volwassenen voor hulp omdat ze zichzelf herkennen in het beeld. <BR> Dit betekent niet dat ADHD opeens méér voorkomt of per se vaker dan reëel is wordt gediagnosticeerd. Er lijkt veeleer sprake van een inhaalslag. Op termijn zal ADHD een gewone diagnose worden, waarvan bekend is wat het is en dat behandeling mogelijk is. <BR> Overigens lijkt de kans op zowel overdiagnostiek als onderdiagnostiek van ADHD juist nu wel het grootst, nu hulpverleners nog niet allemaal voldoende zijn bijgeschoold om op de juiste wijze te diagnosticeren. Hopelijk zal nascholing van hulpverleners dit probleem op den duur oplossen.Vr. 28: Kan ADHD ook worden behandeld zonder medicijnen? Antw. 28: De meeste mensen stellen deze vraag als de diagnose wordt gesteld. Bijna niemand wil medicijnen gebruiken. Het maakt dat men dagelijks wordt herinnerd aan het feit dat er iets hapert in het hoofd. Medicijnen gebruiken is voor veel mensen in het begin moeilijk, het kost tijd om te accepteren dat medicatie nodig is. Anderzijds veroorzaakt ADHD soms zoveel last voor het dagelijks functioneren dat nauwelijks met medicijnen kan worden gewacht. Men hoopt en verwacht dan soms een wonder. Soms is het ook wonderlijk om te zien hoe iemand opknapt met de toename van controle over het eigen gedrag. Meestal echter is het na behandeling met medicijnen hard werken om de puinhoop te overzien, te aanvaarden en (met hulp) te gaan aanpakken. Medicatie is dus slechts het begin van de behandeling, maar wel een belangrijk begin. <BR> De diagnose ADHD is voor veel mensen een keerpunt. Het feit dat de problemen in een ander licht worden gesteld is vaak al een enorme opluchting. Veelgehoorde opmerkingen zijn: De dingen vallen op hun plaats of Ik kan het nu een plek geven. Men hoeft zichzelf niet meer steeds de schuld te geven van mislukkingen. Sommigen geeft dit zoveel energie dat ze denken geen medicijnen nodig te hebben. Hoewel niet is uit te sluiten dat dit voor enkelen opgaat, is niet onderzocht hoe het deze mensen na verloop van tijd vergaat. Op basis van het levenslange patroon van klachten en disfunctioneren valt eigenlijk niet te verwachten dat met alleen een verklaring voor de klachten (de diagnose) alle problemen zijn op te lossen. <BR> Behandeling met alleen coaching, begeleiding bij de planning van huishouden en werk, is op zich mogelijk. Maar omdat de kernsymptomen van ADHD niet veranderen, blijft men dan langer afhankelijk van de hulp van anderen. Het probleem bij ADHD is immers dat geleerde vaardigheden niet goed beklijven of dat oude gewoonten na verloop van tijd weer de kop op steken. De enorme energie die het kost om de controle te handhaven is niet langdurig op te brengen. Het zelf op tijd aan afspraken denken, vooruit denken, niet uitstellen, zijn zaken die niemand kan overnemen. Deze hersenfuncties worden direct door Ritalin bebloed. <BR> Men weet eigenlijk niet wat het is om overzicht te hebben over eigen plannen, geld en tijd. Daarom wordt geadviseerd in elk geval een behandeling met Ritalin te proberen, om daarna te beoordelen of de voordelen tegen de nadelen opwegen. <BR> De ervaring leert dat behandeling zonder medicijnen minder, en minder snel, resultaat oplevert. Het ordenen, het organiseren, het maken van keuzes blijft chaotisch. De behandeling zelf komt hierdoor vaak al niet goed van de grond, bijvoorbeeld omdat de afspraken niet goed in de agenda staan of omdat men vergeet in de agenda te kijken. Van dergelijke simpele problemen hangt het beginnen met de behandeling al af, laat staan het volhouden.Vr. 29: Hoe ziet de toekomst er uit van iemand met ADHD die pas als volwassene is gediagnosticeerd? Antw. 29: Deze vraag suggereert dat een diagnose op volwassen leeftijd slechter is voor de toekomst dan een diagnose op jongere leeftijd. Dat lijkt logisch, maar in feite is dat niet bekend. De prognose of het beloop blijkt afhankelijk van veel meer factoren dan alleen de ADHD en de eventuele behandeling. Voor de prognose blijken de bijkomende stoornissen (zoals depressies, angsten, gedragsstoornissen, alcohol- en drugsmisbruik) en de sociale omgeving thuis (bijvoorbeeld gescheiden ouders of ouders met psychische problemen) een grote rol te spelen. Daarbij moet in aanmerking worden genomen dat ADHD alleen, zonder bijkomende problemen, vrij zeldzaam is. Vr. 30: Hoe zit het met Ritalin in het verkeer? Antw. 30: Wie rijexamen wil doen, heeft daarvoor een geschiktheidsverklaring nodig. Sinds begin 2001 wordt zo'n verklaring steeds vaker geweigerd aan volwassenen met ADHD die Ritalin gebruiken. Soms alleen voor het behalen van het zogenaamd 'groot rijbewijs' (categorie C), maar steeds vaker ook voor het behalen van het A- of B-rijbewijs (voor het besturen van een motor of personenauto). Die weigering wordt dan gebaseerd op het feit dat Ritalin behoort tot de groep van de amfetaminen (stimulantia) en onder de opiumwet valt. Het CBR beroept zich daarbij op hoofdstuk 2.2 van de 'Regeling eisen geschiktheid', waarin staat dat behandeling met stimulantia iemand ongeschikt maakt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer: "De werkzaamheid en bijwerkingen van deze middelen op lange termijn zijn doorgaans niet goed te voorspellen. Het gaat daarbij om veranderingen in stemming of gedrag, zoals ernstige vormen van depressie of vermoeidheid. Behandeling met deze middelen maakt iemand daarom ongeschikt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer." <BR> Zowel de artsen bij het CBR als veel deskundigen op het gebied van ADHD erkennen dat hier sprake is van verouderde inzichten. Iemand met ADHD is immers juist beter geconcentreerd mét dan zonder Ritalin. Intussen zitten jongeren en volwassenen met ADHD met de frustratie dat ze óf met hun medicatie moeten stoppen om te mogen rijden, óf in de verleiding komen onjuiste gegevens in te vullen óf niet aan het gemotoriseerde verkeer kunnen deelnemen (met alle beperkingen van dien voor het zelfvertrouwen, het sociale en beroepsleven). <BR> In onderzoek werden zeven jongvolwassenen met ADHD vergeleken met normale controlepersonen wat betreft de rijvaardigheid. Ook werd de invloed van Ritalin op de rijvaardigheid bij de mensen met ADHD onderzocht. In dit onderzoek bleken ADHD-patiënten vergeleken met normaal meer ongelukken te hebben gehad, meer verkeersovertredingen te hebben begaan en - na inname van een nepmiddel of placebo - slechter te rijden tijdens een rijtest met een 'driving simulator'. De rijvaardigheid nam toe onder Ritalin. Deze uitkomst suggereert dat patiënten met ADHD voordeel kunnen hebben van behandeling met Ritalin tijdens deelname aan het verkeer. Het lijkt dan ook niet aannemelijk dat Ritalin de rijvaardigheid in negatieve zin be﮶loedt. Er is echter meer onderzoek nodig voordat de veiligheid van Ritalin in het verkeer definitief kan worden vastgesteld. <BR> Balans heeft, met hulp en steun van vele deskundigen, hierover een notitie geschreven voor de Minister van Verkeer en Waterstaat, met het verzoek de verouderde wetgeving ten spoedigste te veranderen.Vr. 31: Zijn personen met ADHD vaak hoogbegaafd? Antw. 31: Behalve voor de talloze problemen van volwassenen met ADHD wordt er tegenwoordig ook meer aandacht gevraagd voor de positieve aspecten van de stoornis. Dat is uiteraard verheugend, want niemand knapt op van alleen maar een rijtje negatieve kenmerken. In sommige populaire publicaties wordt dit echter te ver doorgetrokken. ADHD zou vaker voorkomen bij hoogbegaafden en personen met ADHD zouden meer dan gemiddeld creatief en inspirerend zijn. Uit onderzoek is dit tot nu toe echter nog niet naar voren gekomen. ADHD blijkt net zo vaak voor te komen bij hoogbegaafden als bij gemiddeld- en laagbegaafden.Vr. 32: Hoe zit het met ADHD in het verkeer? Antw. 32: Het is van belang te onderkennen welke risico?s ADHD voor deelname aan het verkeer met zich meebrengt. Uit onderzoek is namelijk bekend dat mensen met ADHD door gebrek aan overzicht, concentratieproblemen en impulsief gedrag meer kans hebben op verkeersongelukken. Adolescenten met ADHD hebben vier keer zo veel ongelukken als leeftijdgenoten zonder ADHD. Mensen met ADHD rijden vaker illegaal zonder rijbewijs, begaan meer snelheidsovertredingen en hebben vaker een rijbevoegdheidsontzegging gehad dan normaal. Bij ADHD is bovendien de kans op verslaving aan alcohol en/of drugs vergroot, waardoor de rijvaardigheid nog meer in het gedrang kan komen. <BR> Hierbij moet worden aangemerkt dat op dit moment de meerderheid van de volwassenen met ADHD niet is gediagnosticeerd en gewoon deelneemt aan het verkeer.Vr. 33: Hoe vertel ik het de werkgever? Antw. 33: Moet je de werkgever wel of niet vertellen dat je ADHD hebt? En zo ja, moet dat al in de proeftijd? En kom je dan nog wel in aanmerking voor promotie? Moet je het vertellen als er kritiek is op je functioneren, of in zo?n geval juist niet? Dit zijn moeilijke vragen waar geen algemeen antwoord op te geven is. Veel hangt af van de relatie met de werkgever en van zijn houding ten aanzien van problemen en klachten. De werkgever heeft formeel geen recht op informatie over de diagnose. Dat heeft alleen de bedrijfsarts, en dan nog alleen bij ziekte of disfunctioneren. Als er kritiek is op het functioneren kan het anders liggen dan kan het verstandig zijn aan te geven dat er problemen zijn met de concentratie of met overzicht houden en dat daarvoor reeds hulp wordt gezocht. Wellicht kan de werkgever helpen met een rustiger werkplek of hulp en steun bij het ordenen van de werkzaamheden. Het is niet verstandig om de diagnose ADHD uitsluitend als excuus voor mislukkingen aan te voeren dit geeft snel onbegrip en irritatie. Informatiefolders, boeken of materiaal van internet kunnen helpen de werkgever zo nodig te informeren over wat ADHD is, welke beperkingen het kan veroorzaken én welke oplossingen er zijn.* Veel gestelde vragen door bedrijven* Algemene informatie over klup.nl
Vr. 21: Wat zijn de verschijnselen bij ADHD? Antw. 21: Wat zijn de verschijnselen bij ADHD? Een kind of volwassene kan ADHD hebben wanneer meerdere van onderstaande verschijnselen aanhoudend sterk aanwezig zijn, zowel thuis als op school of in sociale contacten. Aandachts- en concentratieproblemen Kinderen en volwassenen met ADHD zijn snel afgeleid. Elke prikkel - de telefoon, een kat in de tuin of een klasgenoot die zit te giechelen, maar ook de eigen fantasie en gedachtegang - laat hun aandacht afdwalen, waardoor ze vergeten waar ze mee bezig waren. Daardoor maken ze dingen niet af, beginnen om de haverklap aan iets anders en maken veel fouten. Verder kunnen kinderen en volwassenen met ADHD moeilijk luisteren en dingen onthouden, waardoor andere mensen het gevoel hebben nauwelijks contact met hen te krijgen. Ze vergeten afspraken en verjaardagen en raken spullen kwijt. Hyperactiviteit of overbeweeglijkheid Kinderen met ADHD wiebelen, draaien of friemelen voortdurend of tikken steeds met hun voet op de grond. Ze praten veel en druk en kunnen erg doordraven. Bij volwassenen met ADHD lijkt de hyperactiviteit op het oog vaak afgenomen. Van binnen voelen ze zich echter nog even onrustig als vroeger. Ze hebben geleerd de neiging tot bewegen te onderdrukken. Mensen met ADHD kunnen zich moeilijk ontspannen. Impulsiviteit Kinderen en volwassenen met ADHD handelen vóór ze denken. Ze doen onbezonnen dingen. Ze vallen mensen in de rede, flappen dingen eruit, geven antwoord voordat de vraag helemaal is gesteld en dringen voor zonder dit in de gaten te hebben. Overige verschijnselen heftige en onvoorspelbare emotionele uitbarstingen, bijvoorbeeld driftbuien en huilbuien. Dit komt ten dele door de ADHD, ten dele uit frustratie doordat veel dingen niet lukken. moeite onderscheid te maken tussen hoofd- en bijzaken. moeite sociale signalen op te vangen. weinig gevoel voor tijd hebben en moeilijk kunnen plannen. Dit uit zich bijvoorbeeld in te laat komen op afspraken en opdrachten niet op tijd afkrijgen. onhandigheid, houterigheid: vaak vallen en knoeien. Bijkomende klachten of problemen ADHD gaat bij meer dan de helft van de kinderen en volwassenen gepaard met andere psychische klachten, zoals depressie en angst- en dwangstoornissen. Bij kinderen komt de combinatie met leerproblemen, zoals dyslexie (leesblindheid), en agressief gedrag nogal eens voor. Volwassenen hebben soms ook een persoonlijkheidsstoornis, bijvoorbeeld borderline. ADHD kan verder samengaan met eet-, gok-, drugs- of alcoholverslaving.Vr. 22: Wat is ADD? Antw. 22: Wat is ADD? Verschillende vormen van ADHD Sommige kinderen en volwassenen met ADHD hebben wel grote problemen hun aandacht ergens bij te houden, maar zijn niet hyperactief. Ze zijn juist opvallend stil, dromerig en passief. Deze vorm van ADHD wordt ook wel ADD genoemd, attention deficit disorder. ADHD kan zich ook uiten in grote impulsiviteit en hyperactiviteit zonder aandachtsproblemen.Vr. 23: Wat zijn de Achtergronden bij ADHD? Antw. 23: Wat zijn de achtergronden bij ADHD? Achtergronden van ADHD ADHD ontstaat vóór het zevende jaar. Bij het ontstaan spelen biologische factoren een belangrijke rol. De verwerking van informatie uit de buitenwereld in de hersenen verloopt bij mensen met ADHD anders dan bij mensen zonder ADHD. Bij het onstaan hiervan is aanleg, met name erfelijkheid van groot belang: ADHD komt in bepaalde families vaker voor. Soms kan de aandoening het gevolg zijn van een hersenbeschadiging, bij de geboorte of door infectie of ernstig hoofdletsel. Verder kunnen persoonlijkheid en temperament de ADHD versterken: sommige mensen zijn ‘van nature’ impulsiever, opvliegender, beweeglijker of dromeriger dan anderen. Sociale factoren kunnen maken dat de ADHD tot uiting komt of verergert. Bijvoorbeeld spanningen tussen ouders, een chaotische opvoedingssituatie, veel afkeuring of pestgedrag op school.Vr. 24: Tips voor ouders van een kind met ADHD... Antw. 24: Tips voor ouders van een kind met ADHD... Zorg voor een duidelijke dagindeling, vaste regels en vaste plaatsen voor dingen in huis. Geef eenvoudige, korte opdrachten en regels. Geef uw kind complimenten voor goed gedrag en stimuleer leuke eigenschappen. Als uw kind ergens helemaal in opgaat, zoals een spannend computerspel, denk dan niet ‘hij kan het dus best, als hij maar wil...’. Dat is niet waar. Neem voldoende tijd voor uzelf, uw partner, uw andere kinderen en uw vrienden. Praat met de leerkrachten over de ADHD en de benadering van uw kind. Zoek meer informatie over ADHD, in bibliotheek, boekhandel of op internet.(lotgenotencontact) Zoek tijdig hulp.Vr. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Antw. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Door Dr Edward M. Hallowel en Dr John R. Ratey Vertaald door Sander J. Alkemade De behandeling van ADD begint met hoop. De meeste mensen die ontdekken dat ze ADD hebben, of het nu kinderen zijn of volwassenen, hebben geleden onder een hoop pijn. The emotionele beleving van ADD wordt overspoeld met schaamte, vernedering en zelf-kastijding. Tegen de tijd dat de diagnose ADD is gesteld, hebben veel mensen met ADD hun zelfvertrouwen verloren. Velen hebben verschillende therapeuten bezocht, zonder echt geholpen te zijn. Waardoor ze uiteindelijk alle hoop hebben verloren. De belangrijkste stap aan het begin van de behandeling is het opnieuw inprenten van hoop. Individuen met ADD kunnen zijn vergeten wat hun goed kanten zijn. Ze kunnen, ergens in het verleden, ieder vertrouwen hebben verloren in de mogelijkheid dat er eens iets wél goed zal uitpakken. Ze zitten vaak opgesloten in een soort hardnekkige vasthoudend patroon, waarbij alle theorie, behoorlijk veel veerkracht en inventiviteit ervoor moet zorgen dat ze hun hoofd boven water houden. Het is een tragisch verlies, het te snel opgeven van het leven. Maar veel mensen met ADD zien geen andere weg, dan voortdurend en herhaaldelijk falen. Hoop, is voor hun, het risico nemen om nogmaals tegen de vlakte gemept te worden. En toch, hebben deze mensen een enorme capaciteit om te hopen en te dromen. Meer nog dan de meeste mensen, hebben personen met ADD een fantastisch voorstellingsvermogen. Ze denken in het groot en ze dromen grote dromen. Ze kunnen de kleinste mogelijkheid aangrijpen en zich voorstellen hoe ze dit kunnen veranderen in een belangrijke doorbraak. Ze kunnen een toevallige ontmoeting kunne doen uitlopen op een geweldige avond uit. Ze floreren door hun dromen en ze hebben organisatorische methoden nodig om duidelijk te zijn en om ze op het goede spoor te houden. Maar zoals met de meeste dromers, gaan ze mank als de droom uit elkaar spat. Meestal als de diagnose ADD gesteld is, is dit uiteenspatten van dromen vaak genoeg gebeurd om ervoor te zorgen dat ze ervoor uitkijken om nog eens hoop te hebben. Het kleine kind houdt liever zijn mond, dan weer gepest te worden. De volwassene houdt liever zijn mond dicht dan het risico te lopen dat de zaken weer volledig in de soep lopen. De behandeling, moet dus beginnen met hoop. We verdelen de behandeling van ADD meestal in 5 basis gebieden: 1. Diagnose 2. Educatie 3. Structuur, ondersteuning en begeleiding 4. Verschillende vormen van psychotherapie 5. Medicatie In dit foldertje, zullen we een paar algemene principes aangeven, die los van de medicamenteuze benadering, op zowel de behandeling van kinderen alsook volwassenen met ADD van toepassing zijn. Een manier om de niet medicamenteuze behandeling van ADD te organiseren geschiedt via het geven van praktische suggesties of "tips" in de omgang. Vijftig van dergelijke tips staan hieronder weergegeven: (I) Inzicht en educatie. 1. Zorg dat je zeker bent van de diagnose. Zorg dat je werkt met een professional met een werkelijk begrip van ADD en die ervoor zorgt dat andere vergelijkbare of samenhangen de ziekten kunnen orden uitgesloten, zoals angststoornissen, depressie, schildklierproblemen, bipolaire stoornis, of obsessive-compulsive disorder. 2. School jezelf bij. Misschien is het allerbelangrijkste voor een goede behandeling wel, een goed begrip van de ziekte ADD. Lees boeken. Praat met deskundigen. Praat met andere volwassenen met ADD. Je bent dan in staat om je eigen behandeling op te stellen die past bij jouw specifieke versie van ADD. 3. Coaching. Het is handig voor je om een coach te hebben, iemand die dicht bij je staat, maar altijd met humor. Je coach kan je helpen om georganiseerd te blijven, ervoor zorgen dat je aan activiteiten blijft werken, je aanmoedigen of je helpen herinneren dat je weer aan het werk moet. Vriend, collega, of therapeut (het is mogelijk dat je partner je coach wordt, maar dit is wel riskant), een coach is iemand die ervoor zorgt dat zaken daadwerkelijk worden gedaan, je aanspoort zoals een trainer doet, je in de gaten houdt en meestal aan jouw kant staat. Een coach kan ongelooflijk behulpzaam zijn in de behandeling van ADD. 4. Aanmoediging. Volwassenen met ADD hebben grote hoeveelheden aanmoediging nodig. Dit is gedeeltelijk te wijten aan het feit dat ze enorme hoeveelheden zelfkritiek hebben, wat jaar in jaar uit alleen maar meer werd. Maar het gaat verder dan dat. Meer dan de doorsnee persoon, raakt de ADD volwassene de weg kwijt zonder aanmoediging en bloeit hij helemaal op als een kerstboom wanneer hij het wel krijgt. Vaak willen ze voor een ander werken volgens een patroon dat ze niet voor zichzelf zullen doen. Dit is niet "slecht", het is gewoon zo. Dit moet worden herkend en er moet gebruik van worden gemaakt. 5. Realiseer je wat ADD NIET is, bijvoorbeeld ruzie met je moeder. 6. Leid anderen op en betrek ze erbij. Net zoals het voor jou belangrijk is om je ziekte te begrijpen, zo geldt dat net zo goed, misschien zelfs wel meer voor de mensen in je omgeving. Familie, school, werk, vrienden. Zodra ze door hebben waar het om draait, begrijpen ze je beter en kunnen zelfs behulpzaam zijn. 7. Voel je niet meer schuldig over het feit dat je bezigheden zoekt met een grote mate van stimulatie. Begrijp dat je juist wordt aangetrokken tot sterk stimulerende situaties. Probeer ze alleen verstandig uit te zoeken en lig niet meer wakker over de "verkeerde" keuzen. 8. Luister naar de feedback van betrouwbare anderen. Volwassenen (en kinderen) met ADD zijn beruchte zelfobservanten. Ze gebruiken veel, van wat kan worden opgevat als ontkenning. 9. Overweeg om bij een supportgroep te gaan, of er zelf eentje op te richten. De meeste belangrijke informatie over ADD is helaas nog niet in de boeken terecht gekomen, maar blijft opgeslagen in de hoofden van mensen die ADD hebben. In een supportgroep kan deze informatie naar buiten komen. Bovendien bieden supportgroepen vaak precies de hulp die zo hard nodig is. 10. Probeer af te komen van alle negativiteit die zich door de jaren in je heeft opgebouwd, als je jaren door het leven bent gegaan, zonder te weten dat je ADD had. Een goede psychotherapeut kan hierbij behulpzaam zijn. 11. Voel je niet gebonden door conventionele carrière of conventionele manieren van omgaan met alles. Geef jezelf toestemming om jezelf te zijn. Stop met jezelf wijs te maken, dat je moet zijn zoals je altijd dacht dat je zou moeten zijn, dus bijvoorbeeld de model student, het georganiseerde staflid, en laat jezelf zijn zoals je bent. 12. Onthoudt, dat wat je hebt een neuropsychiatrische conditie is. Het is genetisch overgedragen. Het wordt veroorzaakt door biologie, door de manier waarop je hersenen 'bekabeld' zijn. Het is geen ziekte van de wil en ook geen moreel falen. Het wordt ook niet veroorzaakt door een zwakte in je karakter en ook geen onvermogen om volwassen te worden. De genezing kan dus ook niet worden gevonden in de kracht van de wil, ook niet in straf, niet in opoffering en ook niet in pijn. ONTHOUD DIT ALTIJD. Hoewel veel mensen dit toch proberen, zijn er velen met ADD die veel moeite hebben om te accepteren dat de ziekte zijn grondslag vindt in biologie, in plaats van in het karakter. 13. Probeer anderen te helpen, die ADD hebben. Je leert er namelijk een hoop van over de ziekte en haar verloop, en je bovendien voel je jezelf er beter door. (II) Beter Presteren. 14. Externe structuur. Structuur is de fundering in de non-medicamenteuze behandeling van kinderen met ADD. en waarschijnlijk geldt dit net zo voor volwassenen. Vervelend om op te stellen, maar eenmaal geïnstalleerd werkt structuur als de muren van de baan rond de bobslee. Ze zorgen ervoor dat je als een raket naar beneden kan en niet uit de baan vliegt. Maak frequent gebruik van : - lijsten - kleur codering - reminders/herinneringen aan iets - briefjes/notities voor jezelf - rituelen - archieven 15. Kleur codering. Zoals hierboven al genoemd, verdient kleurcodering extra aandacht. Veel mensen met ADD zijn visueel georiënteerd. Doe hier je voordeel mee, door zaken te herinneren middels kleuren: Archieven, memo's, brieven, teksten, roosters etc. Bijna alles wat je normaal in zwarte letters op wit papier zet, kan beter worden herinnerd, vastgehouden en daardoor stimulerender werken. door het gebruik van kleur. 16. Gebruik pizzazz (zelfs Kramers woordenboek laat het hier afweten, een snickers voor degene die het weet :-) Rekening houdend met tip #15, probeer je omgeving zo stimulerend mogelijk in te richten, zonder dat je overloopt. 17. Richt je omgeving in op beloning in plaats van dat je constant wordt gedemotiveerd. Om te begrijpen hoe een demotiverende omgeving eruit ziet, hoeven veel ADD volwassen maar terug te denken aan hun (middelbare) schooltijd. Nu je de vrijheid hebt van een volwassene, kun je het leven zo inrichten, dat je niet steeds wordt herinnerd aan je tekortkomingen en grenzen. 18. Houdt er rekening mee en accepteer dat X % van de projecten waar je mee bezig gaat, relaties die je hebt en verplichtingen ongetwijfeld volledig de mist in gaan. 19. Omhels uitdagingen. ADD mensen worden gedreven door uitdagingen. Zolang je weet dat er niet van alles iets terecht komt, en je niet te perfectionistisch wordt of vaag, lukt het je om een heleboel dingen wel goed te doen en blijf je uit de problemen. 20. Stel deadlines. Dus data (en niet datums) waarop iets persé gedaan moet zijn. 21. Breek grote klussen in kleine klusjes op. Verbind deadlines aan de kleinere klusjes. Dan zal namelijk, als was het tovenarij, de grote taak als vanzelf gedaan worden. Dit is één van de meest simpele en effectieve methoden van alle organisatorische methoden. Vaak kan een grote klus gevoelsmatig een overweldigend effect hebben op iemand met ADD. Alleen de gedachte al om eraan te gaan werken, kan er voor zorgen dat er niet eens aan begonnen wordt. Aan de andere kant, als een grote klus in kleinere klusjes wordt opgebroken, blijkt het vaak erg makkelijk om die uit te voeren. 22. Stel prioriteiten. Voorkom uitstellen. Als het druk wordt, verliest een persoon met ADD het perspectief: Het betalen van een parkeerboete kan net zo moeilijk worden als proberen de brand te blussen die in je prullenbak is ontstaan. Stel prioriteiten. Haal een keer diep adem. Doe de belangrijkste dingen eerst. Uitstellen, is éen van de basishandelingen van mensen met ADD. Je moet jezelf veel discipline opleggen om dit aan te zien komen en waar mogelijk uit de weg te gaan. 23. Accepteer dat je bang bent voor het feit dat zaken goed gaan. Accepteer scherpe kantjes als dingen te makkelijk gaan. Of als er eens geen conflict is. Maak dingen ook niet mooier dan ze zijn, om ze stimulerender te maken. 24. Probeer uit te vinden, waar en onder welke omstandigheden je het beste werkt: In een luidruchtige kamer, in de trein, ingepakt in drie dekens, luisterend naar muziek, whatever (is best een nederlands woord SJA). Kinderen en volwassenen met ADD presteren vaak het best onder nogal vreemde omstandigheden. Laat jezelf werken onder de omstandigheden waarbij je het best presteert. 25. Weet, dat het prima is om twee dingen tegelijk te doen: Dus met iemand praten en ondertussen breien, Stevig nadenken terwijl je onder de douche staat, of een stukje gaan hardlopen terwijl je een vergadering voorbereidt. Vaak moeten mensen met ADD meerdere dingen tegelijk doen, om überhaupt iets af te ronden. 26. Doe iets waar je goed in bent. Wederom, als het je makkelijk lijkt af te gaan, prima. Er is geen enkele regel die bepaalt dat je alleen maar dingen moet doen die je niet goed kan. 27. Hou ruimte vrij tussen afspraken om je gedachten even op een rijtje te zetten. Overgangen zijn moeilijk voor ADD'ers en mini-pauzes kunnen de overgang vergemakkelijken. 28. Hou een notitieboekje bij de hand, in de auto, naast je bed of in je jas. Je weet namelijk nooit wanneer je een goed idee krijgt en ook niet wanneer je iets moet onthouden. 29. Lees met een pen in je hand. Niet alleen om dingen te onderstrepen of in de kantlijn te schrijven, maar ook voor de onvermijdelijke stroom van andere gedachten die opkomen tijdens het lezen. (III) Omgaan met stemmingen. 30. Plan een structurele "uitblaastijd" in. Maak iedere week wat tijd vrij om gewoon even niets te doen en alles te laten vallen. Wat je ook wil doen : Jezelf bombarderen onder harde muziek, naar de racebaan gaan, een feest(maal) houden. Kies een activiteit waar je jezelf af en toe helemaal in kan verliezen. 31. Laadt regelmatig je eigen batterijen weer op. Samenhangend met # 30 , hebben mensen met ADD, dagelijks een paar momenten nodig om wat tijd te verspillen, zonder dat ze zich schuldig voelen. Een manier om deze tijd zonder schuldgevoel door te komen, is door het opladen van je batterijen te noemen. Doe een dutje. Kijk tv, mediteer. Iets rustig. Relaxend. Ontspannen. 32. Kies "goede" behulpzame verslavingen, zoals bijvoorbeeld sport. Veel volwassenen met ADD hebben een aanleg voor verslavend of dwangmatig gedrag in hun persoonlijkheid, in de zin dat ze altijd wel ergens aan verslaafd zijn. Zorg dat dit iets is waar je beter van wordt. 33. Begrijp stemmingswisselingen en leer hier mee omgaan. Begrijp dat je stemmingen doorlopend kunnen veranderen, ongeacht wat er in de wereld gebeurt. Verspil geen tijd met je af te vragen waar de stemmingswisseling vandaan komt en zoek ook niemand om de schuld te geven. Richt jezelf liever op leren accepteren dat je een slechte bui hebt, wetende dat het wel weer over gaat, en zoek manieren om het sneller te laten overgaan. Verandering van handelingen, bijvoorbeeld deelnemen aan een nieuwe activiteit (liefst interactief, dus niet kijken naar zwemmen, maar het zelf gaan doen), maar een gesprek houden met een vriend of gaan tennissen of een boek lezen, helpt enorm om over de stemming heen te komen. 34. Hou er rekening mee dat de volgende cyclus veel voorkomt bij volwassen met ADD: - Iets "prikkelt" je psychologisch systeem, een verandering of een overgang, een teleurstelling of zelfs een succes. Het voorgaande kan behoorlijk triviaal zijn. - Deze "prikkeling" wordt gevolgd door een mini-paniek, met een opeens optredend verlies van perspectief, de wereld wordt op zijn kop gezet. - Je probeert om te gaan met deze paniek door je vaak obsessief en volhardend te richten op één aspect van de situatie. Dit kan een uur duren, of een dag of zelfs een paar maanden. 35. Leg scenario's/plannen klaar tegen de onvermijdelijke verveling. Maak een lijst van vrienden die je dan belt. Houdt een paar video's bij de hand die je altijd boeien en ervoor zorgen dat je helemaal wordt afgeleid. Zorg dat je makkelijk kan gaan sporten. Zorg dat je een bokszak of kussen bij de hand hebt om tegenaan te meppen als je extra veel kwade energie in je hebt. Bereidt een paar peptalks voor die je tegen jezelf kan houden zoals "Je bent dit al eens vaker tegengekomen, dit is gewoon de ADD-blues (ADD-dip), het zal snel weer over zijn, Alles gaat verder goed." 36. Verwacht depressie na succes. In het algemeen klagen mensen met ADD erover dat ze na een succes paradoxaal genoeg depressief worden. Dit komt omdat de enorme stimulatie van het achternajagen of verkrijgen van een doel, of de voorbereiding is verdwenen. De klus is geklaard. Of hij nou wint of verliest, iemand met ADD mist het probleem, de enorme stimulatie en voelt zich depressief. 37. Leer symbolen, slogans, gezegden als ezelsbruggetjes bij het adresseren van tegenvallers, fouten, missers, vergeten afspraken of stemmingswisselingen, die ervoor zorgen dat je de zaken snel weer in het juiste perspectief ziet. Dus als je linksaf slaat in plaats van rechtsaf waardoor de hele groep een omweg maakt van 20 minuten, zeg dan gewoon "Oh, daar gaat mijn ADD weer", Dan dat je een zes uur durende ruzie krijgt over het feit dat je onbewust probeert de hele trip te saboteren. Dit is geen excuus. Je blijft nog steeds verantwoordelijk voor je daden, maar het is goed om te weten waar je daden vandaan komen en waarvan niet. 38. Gebruik "time-outs" zoals bij kinderen. Als je overstuur bent of overgestimuleerd, neem dan een time-out. Ga even weg. Ontspan jezelf. 39. Leer opkomen voor jezelf. Volwassenen met ADD zijn er zo aan gewend om te worden bekritiseerd, dat ze onnodig veel in de verdediging springen als ze voor zichzelf willen opkomen. Probeer af te stappen van die verdedigende houding. 40. Voorkom voortijdige beëindiging van een project, een ruzie, een deal, een afspraak of een gesprek. Probeer niet gelijk alles af te kappen, ook al jeuken je handen om dat toch te doen. 41. Probeer succesvolle momenten te verlengen en te onthouden. Ook over langere tijd. Je moet jezelf hier bewust en expres in trainen, omdat je het anders weer net zo snel vergeet. 42. Onthoud dat ADD er meestal ook voor zorgt dat je overmatige interesse en aandacht (HYPERFOCUS) besteedt aan iets. Deze overmatige aandacht kan zowel constructief als destructief werken. Kijk uit voor het destructieve gebruik: De aanleg om obsessief en vastgebeten vast te houden aan één of ander ingebeeld probleem, zonder het los te kunnen laten. 43. Sport veel en vaak. Je moet dit in je leven opnemen en erin houden. Sport is zonder meer eén van de beste behandelingen van ADD. Het helpt om agressie en overmatige energie op een positieve manier kwijt te raken. Het zorgt ook voor ruis-onderdrukking in je geest, het stimuleert je hormonale en neurochemische systeem op een natuurlijke, therapeutische manier en het ontspant en kalmeert je lichaam. Als je dat allemaal optelt bij de algemeen bekende gezondheidsredenen om aan sport te doen, dan zie je hoe belangrijk dit punt is. Maak er iets leuks van, zodat je er langere tijd mee bezig kan blijven, zo niet de rest van je hele leven. 44. Maak een goede keuze uit de mensen waarmee je omgaat. Het valt op hoezeer een ADD volwassene kan opbloeien door de keuze voor een specifiek maatje. 45. Leer te lachen om jezelf en anderen, met betrekking tot je symptomen, aangaande je vergeetachtigheid, je onvermogen om op tijd te letten, je tactloosheid of je impulsiviteit, of wat dan ook. Als je namelijk ontspannen genoeg bent om de lol van dit alles in te zien, dan zullen anderen je veel meer vergeven. 46. Plan activiteiten met vrienden. Houd je echt aan deze geplande activiteiten. Het is essentieel dat je verbonden blijft met andere mensen. 47. Zoek groepen en wordt er lid van, als je merkt dat mensen je mogen, waarderen, begrijpen of blij zijn dat je er bent. 48. Tegenovergesteld aan 47. Blijf niet te lang hangen bij groepen waarvan je de indruk hebt dat ze je niet waarderen, of begrijpen. 49. Deel complimenten uit, let op andere mensen. In het algemeen, leer sociale vaardigheden, zoals bijvoorbeeld van je coach. 50. Stel sociale deadlines.Vr. 26: Wat zijn de verschillen tussen ADHD en Bordeline? Antw. 26: Verschillende benadering bij ADHD en Borderline We weten inmiddels dan ADHD vaak verward wordt met Borderline, omdat beide stoornissen hoog scoren op dezelfde diagnostische criteria. Een specifieke ADHD-test, waardoor het onderscheid kan worden gemaakt, bestaat helaas nog niet. Toch zijn er een aantal punten die ikzelf onder de aandacht wil brengen: kenmerken waaraan zowel een ADHD'er als een Borderliner voldoen, maar beiden met een compleet andere motivatie. Kun je onderscheid maken tussen impulsiviteit bij mensen met ADHD en Borderline? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline is impulsief gedrag zelf-destructief. Impulsief gedrag wordt vertoond om depressieve klachten te verlichten. 2. Bij ADHD behelst impulsiviteit schijnbaar alles. ADHD'ers hebben altijd moeite zich te concentreren op een bezigheid, of zij zich nu goed of depressief voelen. Hoe zit het met de relatieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline komen veel relatieproblemen voort uit verlatingsangst. Veel Borderliners hebben een kindertijdverleden waarin zij aan hun lot zijn overgelaten. Zij hebben op jonge leeftijd niet geleerd zich te hechten aan iemand, en dit probleem duurt voort wanneer zij volwassen zijn. Borderliners kenmerken zich door aantrekken en afstoten. 2. Bij ADHD komen veel relatieproblemen voort uit het feit dat zij buitensporige stemmingswisselingen hebben. Wanneer zij "up" zijn (en dat kan door de eenvoudigste dingen veroorzaakt worden), zijn zij geanimeerd gezelschap, maar wanneer zij even later "down" zijn (ook door de meest triviale dingen) willen zij het liefst met rust gelaten worden of juist vermaakt worden. Het vergt heel veel van een partner om te gaan met de onvoorspelbaarheid van een ADHD'er. Wat is het verschil in concentratieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Een Borderliner kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "leeg" voelt. 2. Een ADHD'er kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "overvol" voelt, overspoeld door een stroom aan andere gedachten en prikkels. Ik denkt dat een onbehandelde ADHD een belangrijke oorzaak is van Borderline. ADHD kan heel "goed" samengaan met Borderline. Symptomen die geassocieerd worden met Borderline, zoals "het niet in staat zijn dingen af te maken", zijn bijvoorbeeld typische ADHD-symptomen!!! In een later stadium zal ik hier uitgebreider aandacht aan besteden.Vr. 27: Is ADHD een "modediagnose"? Antw. 27: De diagnose ADHD bestaat al meer dan 40 jaar, onder deze en andere namen (waaronder Minimal Brain Damage, MBD). De eerste rapportage over de effecten van amfetamine-achtige stoffen bij drukke kinderen dateert zelfs al van 1937! Deze lange geschiedenis lijkt niet zo modegevoelig. <BR> De laatste twintig jaar is veel wetenschappelijk onderzoek naar ADHD bij kinderen gedaan, waardoor veel meer duidelijk is geworden over de oorzaken, de hersenfunctiestoornissen en effectieve behandelingen. <BR><BR> Deze kennis dringt de laatste tijd via de media ook door tot het grote publiek. Hierdoor melden zich veel kinderen en volwassenen voor hulp omdat ze zichzelf herkennen in het beeld. <BR> Dit betekent niet dat ADHD opeens méér voorkomt of per se vaker dan reëel is wordt gediagnosticeerd. Er lijkt veeleer sprake van een inhaalslag. Op termijn zal ADHD een gewone diagnose worden, waarvan bekend is wat het is en dat behandeling mogelijk is. <BR> Overigens lijkt de kans op zowel overdiagnostiek als onderdiagnostiek van ADHD juist nu wel het grootst, nu hulpverleners nog niet allemaal voldoende zijn bijgeschoold om op de juiste wijze te diagnosticeren. Hopelijk zal nascholing van hulpverleners dit probleem op den duur oplossen.Vr. 28: Kan ADHD ook worden behandeld zonder medicijnen? Antw. 28: De meeste mensen stellen deze vraag als de diagnose wordt gesteld. Bijna niemand wil medicijnen gebruiken. Het maakt dat men dagelijks wordt herinnerd aan het feit dat er iets hapert in het hoofd. Medicijnen gebruiken is voor veel mensen in het begin moeilijk, het kost tijd om te accepteren dat medicatie nodig is. Anderzijds veroorzaakt ADHD soms zoveel last voor het dagelijks functioneren dat nauwelijks met medicijnen kan worden gewacht. Men hoopt en verwacht dan soms een wonder. Soms is het ook wonderlijk om te zien hoe iemand opknapt met de toename van controle over het eigen gedrag. Meestal echter is het na behandeling met medicijnen hard werken om de puinhoop te overzien, te aanvaarden en (met hulp) te gaan aanpakken. Medicatie is dus slechts het begin van de behandeling, maar wel een belangrijk begin. <BR> De diagnose ADHD is voor veel mensen een keerpunt. Het feit dat de problemen in een ander licht worden gesteld is vaak al een enorme opluchting. Veelgehoorde opmerkingen zijn: De dingen vallen op hun plaats of Ik kan het nu een plek geven. Men hoeft zichzelf niet meer steeds de schuld te geven van mislukkingen. Sommigen geeft dit zoveel energie dat ze denken geen medicijnen nodig te hebben. Hoewel niet is uit te sluiten dat dit voor enkelen opgaat, is niet onderzocht hoe het deze mensen na verloop van tijd vergaat. Op basis van het levenslange patroon van klachten en disfunctioneren valt eigenlijk niet te verwachten dat met alleen een verklaring voor de klachten (de diagnose) alle problemen zijn op te lossen. <BR> Behandeling met alleen coaching, begeleiding bij de planning van huishouden en werk, is op zich mogelijk. Maar omdat de kernsymptomen van ADHD niet veranderen, blijft men dan langer afhankelijk van de hulp van anderen. Het probleem bij ADHD is immers dat geleerde vaardigheden niet goed beklijven of dat oude gewoonten na verloop van tijd weer de kop op steken. De enorme energie die het kost om de controle te handhaven is niet langdurig op te brengen. Het zelf op tijd aan afspraken denken, vooruit denken, niet uitstellen, zijn zaken die niemand kan overnemen. Deze hersenfuncties worden direct door Ritalin bebloed. <BR> Men weet eigenlijk niet wat het is om overzicht te hebben over eigen plannen, geld en tijd. Daarom wordt geadviseerd in elk geval een behandeling met Ritalin te proberen, om daarna te beoordelen of de voordelen tegen de nadelen opwegen. <BR> De ervaring leert dat behandeling zonder medicijnen minder, en minder snel, resultaat oplevert. Het ordenen, het organiseren, het maken van keuzes blijft chaotisch. De behandeling zelf komt hierdoor vaak al niet goed van de grond, bijvoorbeeld omdat de afspraken niet goed in de agenda staan of omdat men vergeet in de agenda te kijken. Van dergelijke simpele problemen hangt het beginnen met de behandeling al af, laat staan het volhouden.Vr. 29: Hoe ziet de toekomst er uit van iemand met ADHD die pas als volwassene is gediagnosticeerd? Antw. 29: Deze vraag suggereert dat een diagnose op volwassen leeftijd slechter is voor de toekomst dan een diagnose op jongere leeftijd. Dat lijkt logisch, maar in feite is dat niet bekend. De prognose of het beloop blijkt afhankelijk van veel meer factoren dan alleen de ADHD en de eventuele behandeling. Voor de prognose blijken de bijkomende stoornissen (zoals depressies, angsten, gedragsstoornissen, alcohol- en drugsmisbruik) en de sociale omgeving thuis (bijvoorbeeld gescheiden ouders of ouders met psychische problemen) een grote rol te spelen. Daarbij moet in aanmerking worden genomen dat ADHD alleen, zonder bijkomende problemen, vrij zeldzaam is. Vr. 30: Hoe zit het met Ritalin in het verkeer? Antw. 30: Wie rijexamen wil doen, heeft daarvoor een geschiktheidsverklaring nodig. Sinds begin 2001 wordt zo'n verklaring steeds vaker geweigerd aan volwassenen met ADHD die Ritalin gebruiken. Soms alleen voor het behalen van het zogenaamd 'groot rijbewijs' (categorie C), maar steeds vaker ook voor het behalen van het A- of B-rijbewijs (voor het besturen van een motor of personenauto). Die weigering wordt dan gebaseerd op het feit dat Ritalin behoort tot de groep van de amfetaminen (stimulantia) en onder de opiumwet valt. Het CBR beroept zich daarbij op hoofdstuk 2.2 van de 'Regeling eisen geschiktheid', waarin staat dat behandeling met stimulantia iemand ongeschikt maakt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer: "De werkzaamheid en bijwerkingen van deze middelen op lange termijn zijn doorgaans niet goed te voorspellen. Het gaat daarbij om veranderingen in stemming of gedrag, zoals ernstige vormen van depressie of vermoeidheid. Behandeling met deze middelen maakt iemand daarom ongeschikt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer." <BR> Zowel de artsen bij het CBR als veel deskundigen op het gebied van ADHD erkennen dat hier sprake is van verouderde inzichten. Iemand met ADHD is immers juist beter geconcentreerd mét dan zonder Ritalin. Intussen zitten jongeren en volwassenen met ADHD met de frustratie dat ze óf met hun medicatie moeten stoppen om te mogen rijden, óf in de verleiding komen onjuiste gegevens in te vullen óf niet aan het gemotoriseerde verkeer kunnen deelnemen (met alle beperkingen van dien voor het zelfvertrouwen, het sociale en beroepsleven). <BR> In onderzoek werden zeven jongvolwassenen met ADHD vergeleken met normale controlepersonen wat betreft de rijvaardigheid. Ook werd de invloed van Ritalin op de rijvaardigheid bij de mensen met ADHD onderzocht. In dit onderzoek bleken ADHD-patiënten vergeleken met normaal meer ongelukken te hebben gehad, meer verkeersovertredingen te hebben begaan en - na inname van een nepmiddel of placebo - slechter te rijden tijdens een rijtest met een 'driving simulator'. De rijvaardigheid nam toe onder Ritalin. Deze uitkomst suggereert dat patiënten met ADHD voordeel kunnen hebben van behandeling met Ritalin tijdens deelname aan het verkeer. Het lijkt dan ook niet aannemelijk dat Ritalin de rijvaardigheid in negatieve zin be﮶loedt. Er is echter meer onderzoek nodig voordat de veiligheid van Ritalin in het verkeer definitief kan worden vastgesteld. <BR> Balans heeft, met hulp en steun van vele deskundigen, hierover een notitie geschreven voor de Minister van Verkeer en Waterstaat, met het verzoek de verouderde wetgeving ten spoedigste te veranderen.Vr. 31: Zijn personen met ADHD vaak hoogbegaafd? Antw. 31: Behalve voor de talloze problemen van volwassenen met ADHD wordt er tegenwoordig ook meer aandacht gevraagd voor de positieve aspecten van de stoornis. Dat is uiteraard verheugend, want niemand knapt op van alleen maar een rijtje negatieve kenmerken. In sommige populaire publicaties wordt dit echter te ver doorgetrokken. ADHD zou vaker voorkomen bij hoogbegaafden en personen met ADHD zouden meer dan gemiddeld creatief en inspirerend zijn. Uit onderzoek is dit tot nu toe echter nog niet naar voren gekomen. ADHD blijkt net zo vaak voor te komen bij hoogbegaafden als bij gemiddeld- en laagbegaafden.Vr. 32: Hoe zit het met ADHD in het verkeer? Antw. 32: Het is van belang te onderkennen welke risico?s ADHD voor deelname aan het verkeer met zich meebrengt. Uit onderzoek is namelijk bekend dat mensen met ADHD door gebrek aan overzicht, concentratieproblemen en impulsief gedrag meer kans hebben op verkeersongelukken. Adolescenten met ADHD hebben vier keer zo veel ongelukken als leeftijdgenoten zonder ADHD. Mensen met ADHD rijden vaker illegaal zonder rijbewijs, begaan meer snelheidsovertredingen en hebben vaker een rijbevoegdheidsontzegging gehad dan normaal. Bij ADHD is bovendien de kans op verslaving aan alcohol en/of drugs vergroot, waardoor de rijvaardigheid nog meer in het gedrang kan komen. <BR> Hierbij moet worden aangemerkt dat op dit moment de meerderheid van de volwassenen met ADHD niet is gediagnosticeerd en gewoon deelneemt aan het verkeer.Vr. 33: Hoe vertel ik het de werkgever? Antw. 33: Moet je de werkgever wel of niet vertellen dat je ADHD hebt? En zo ja, moet dat al in de proeftijd? En kom je dan nog wel in aanmerking voor promotie? Moet je het vertellen als er kritiek is op je functioneren, of in zo?n geval juist niet? Dit zijn moeilijke vragen waar geen algemeen antwoord op te geven is. Veel hangt af van de relatie met de werkgever en van zijn houding ten aanzien van problemen en klachten. De werkgever heeft formeel geen recht op informatie over de diagnose. Dat heeft alleen de bedrijfsarts, en dan nog alleen bij ziekte of disfunctioneren. Als er kritiek is op het functioneren kan het anders liggen dan kan het verstandig zijn aan te geven dat er problemen zijn met de concentratie of met overzicht houden en dat daarvoor reeds hulp wordt gezocht. Wellicht kan de werkgever helpen met een rustiger werkplek of hulp en steun bij het ordenen van de werkzaamheden. Het is niet verstandig om de diagnose ADHD uitsluitend als excuus voor mislukkingen aan te voeren dit geeft snel onbegrip en irritatie. Informatiefolders, boeken of materiaal van internet kunnen helpen de werkgever zo nodig te informeren over wat ADHD is, welke beperkingen het kan veroorzaken én welke oplossingen er zijn.* Veel gestelde vragen door bedrijven* Algemene informatie over klup.nl
Vr. 22: Wat is ADD? Antw. 22: Wat is ADD? Verschillende vormen van ADHD Sommige kinderen en volwassenen met ADHD hebben wel grote problemen hun aandacht ergens bij te houden, maar zijn niet hyperactief. Ze zijn juist opvallend stil, dromerig en passief. Deze vorm van ADHD wordt ook wel ADD genoemd, attention deficit disorder. ADHD kan zich ook uiten in grote impulsiviteit en hyperactiviteit zonder aandachtsproblemen.Vr. 23: Wat zijn de Achtergronden bij ADHD? Antw. 23: Wat zijn de achtergronden bij ADHD? Achtergronden van ADHD ADHD ontstaat vóór het zevende jaar. Bij het ontstaan spelen biologische factoren een belangrijke rol. De verwerking van informatie uit de buitenwereld in de hersenen verloopt bij mensen met ADHD anders dan bij mensen zonder ADHD. Bij het onstaan hiervan is aanleg, met name erfelijkheid van groot belang: ADHD komt in bepaalde families vaker voor. Soms kan de aandoening het gevolg zijn van een hersenbeschadiging, bij de geboorte of door infectie of ernstig hoofdletsel. Verder kunnen persoonlijkheid en temperament de ADHD versterken: sommige mensen zijn ‘van nature’ impulsiever, opvliegender, beweeglijker of dromeriger dan anderen. Sociale factoren kunnen maken dat de ADHD tot uiting komt of verergert. Bijvoorbeeld spanningen tussen ouders, een chaotische opvoedingssituatie, veel afkeuring of pestgedrag op school.Vr. 24: Tips voor ouders van een kind met ADHD... Antw. 24: Tips voor ouders van een kind met ADHD... Zorg voor een duidelijke dagindeling, vaste regels en vaste plaatsen voor dingen in huis. Geef eenvoudige, korte opdrachten en regels. Geef uw kind complimenten voor goed gedrag en stimuleer leuke eigenschappen. Als uw kind ergens helemaal in opgaat, zoals een spannend computerspel, denk dan niet ‘hij kan het dus best, als hij maar wil...’. Dat is niet waar. Neem voldoende tijd voor uzelf, uw partner, uw andere kinderen en uw vrienden. Praat met de leerkrachten over de ADHD en de benadering van uw kind. Zoek meer informatie over ADHD, in bibliotheek, boekhandel of op internet.(lotgenotencontact) Zoek tijdig hulp.Vr. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Antw. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Door Dr Edward M. Hallowel en Dr John R. Ratey Vertaald door Sander J. Alkemade De behandeling van ADD begint met hoop. De meeste mensen die ontdekken dat ze ADD hebben, of het nu kinderen zijn of volwassenen, hebben geleden onder een hoop pijn. The emotionele beleving van ADD wordt overspoeld met schaamte, vernedering en zelf-kastijding. Tegen de tijd dat de diagnose ADD is gesteld, hebben veel mensen met ADD hun zelfvertrouwen verloren. Velen hebben verschillende therapeuten bezocht, zonder echt geholpen te zijn. Waardoor ze uiteindelijk alle hoop hebben verloren. De belangrijkste stap aan het begin van de behandeling is het opnieuw inprenten van hoop. Individuen met ADD kunnen zijn vergeten wat hun goed kanten zijn. Ze kunnen, ergens in het verleden, ieder vertrouwen hebben verloren in de mogelijkheid dat er eens iets wél goed zal uitpakken. Ze zitten vaak opgesloten in een soort hardnekkige vasthoudend patroon, waarbij alle theorie, behoorlijk veel veerkracht en inventiviteit ervoor moet zorgen dat ze hun hoofd boven water houden. Het is een tragisch verlies, het te snel opgeven van het leven. Maar veel mensen met ADD zien geen andere weg, dan voortdurend en herhaaldelijk falen. Hoop, is voor hun, het risico nemen om nogmaals tegen de vlakte gemept te worden. En toch, hebben deze mensen een enorme capaciteit om te hopen en te dromen. Meer nog dan de meeste mensen, hebben personen met ADD een fantastisch voorstellingsvermogen. Ze denken in het groot en ze dromen grote dromen. Ze kunnen de kleinste mogelijkheid aangrijpen en zich voorstellen hoe ze dit kunnen veranderen in een belangrijke doorbraak. Ze kunnen een toevallige ontmoeting kunne doen uitlopen op een geweldige avond uit. Ze floreren door hun dromen en ze hebben organisatorische methoden nodig om duidelijk te zijn en om ze op het goede spoor te houden. Maar zoals met de meeste dromers, gaan ze mank als de droom uit elkaar spat. Meestal als de diagnose ADD gesteld is, is dit uiteenspatten van dromen vaak genoeg gebeurd om ervoor te zorgen dat ze ervoor uitkijken om nog eens hoop te hebben. Het kleine kind houdt liever zijn mond, dan weer gepest te worden. De volwassene houdt liever zijn mond dicht dan het risico te lopen dat de zaken weer volledig in de soep lopen. De behandeling, moet dus beginnen met hoop. We verdelen de behandeling van ADD meestal in 5 basis gebieden: 1. Diagnose 2. Educatie 3. Structuur, ondersteuning en begeleiding 4. Verschillende vormen van psychotherapie 5. Medicatie In dit foldertje, zullen we een paar algemene principes aangeven, die los van de medicamenteuze benadering, op zowel de behandeling van kinderen alsook volwassenen met ADD van toepassing zijn. Een manier om de niet medicamenteuze behandeling van ADD te organiseren geschiedt via het geven van praktische suggesties of "tips" in de omgang. Vijftig van dergelijke tips staan hieronder weergegeven: (I) Inzicht en educatie. 1. Zorg dat je zeker bent van de diagnose. Zorg dat je werkt met een professional met een werkelijk begrip van ADD en die ervoor zorgt dat andere vergelijkbare of samenhangen de ziekten kunnen orden uitgesloten, zoals angststoornissen, depressie, schildklierproblemen, bipolaire stoornis, of obsessive-compulsive disorder. 2. School jezelf bij. Misschien is het allerbelangrijkste voor een goede behandeling wel, een goed begrip van de ziekte ADD. Lees boeken. Praat met deskundigen. Praat met andere volwassenen met ADD. Je bent dan in staat om je eigen behandeling op te stellen die past bij jouw specifieke versie van ADD. 3. Coaching. Het is handig voor je om een coach te hebben, iemand die dicht bij je staat, maar altijd met humor. Je coach kan je helpen om georganiseerd te blijven, ervoor zorgen dat je aan activiteiten blijft werken, je aanmoedigen of je helpen herinneren dat je weer aan het werk moet. Vriend, collega, of therapeut (het is mogelijk dat je partner je coach wordt, maar dit is wel riskant), een coach is iemand die ervoor zorgt dat zaken daadwerkelijk worden gedaan, je aanspoort zoals een trainer doet, je in de gaten houdt en meestal aan jouw kant staat. Een coach kan ongelooflijk behulpzaam zijn in de behandeling van ADD. 4. Aanmoediging. Volwassenen met ADD hebben grote hoeveelheden aanmoediging nodig. Dit is gedeeltelijk te wijten aan het feit dat ze enorme hoeveelheden zelfkritiek hebben, wat jaar in jaar uit alleen maar meer werd. Maar het gaat verder dan dat. Meer dan de doorsnee persoon, raakt de ADD volwassene de weg kwijt zonder aanmoediging en bloeit hij helemaal op als een kerstboom wanneer hij het wel krijgt. Vaak willen ze voor een ander werken volgens een patroon dat ze niet voor zichzelf zullen doen. Dit is niet "slecht", het is gewoon zo. Dit moet worden herkend en er moet gebruik van worden gemaakt. 5. Realiseer je wat ADD NIET is, bijvoorbeeld ruzie met je moeder. 6. Leid anderen op en betrek ze erbij. Net zoals het voor jou belangrijk is om je ziekte te begrijpen, zo geldt dat net zo goed, misschien zelfs wel meer voor de mensen in je omgeving. Familie, school, werk, vrienden. Zodra ze door hebben waar het om draait, begrijpen ze je beter en kunnen zelfs behulpzaam zijn. 7. Voel je niet meer schuldig over het feit dat je bezigheden zoekt met een grote mate van stimulatie. Begrijp dat je juist wordt aangetrokken tot sterk stimulerende situaties. Probeer ze alleen verstandig uit te zoeken en lig niet meer wakker over de "verkeerde" keuzen. 8. Luister naar de feedback van betrouwbare anderen. Volwassenen (en kinderen) met ADD zijn beruchte zelfobservanten. Ze gebruiken veel, van wat kan worden opgevat als ontkenning. 9. Overweeg om bij een supportgroep te gaan, of er zelf eentje op te richten. De meeste belangrijke informatie over ADD is helaas nog niet in de boeken terecht gekomen, maar blijft opgeslagen in de hoofden van mensen die ADD hebben. In een supportgroep kan deze informatie naar buiten komen. Bovendien bieden supportgroepen vaak precies de hulp die zo hard nodig is. 10. Probeer af te komen van alle negativiteit die zich door de jaren in je heeft opgebouwd, als je jaren door het leven bent gegaan, zonder te weten dat je ADD had. Een goede psychotherapeut kan hierbij behulpzaam zijn. 11. Voel je niet gebonden door conventionele carrière of conventionele manieren van omgaan met alles. Geef jezelf toestemming om jezelf te zijn. Stop met jezelf wijs te maken, dat je moet zijn zoals je altijd dacht dat je zou moeten zijn, dus bijvoorbeeld de model student, het georganiseerde staflid, en laat jezelf zijn zoals je bent. 12. Onthoudt, dat wat je hebt een neuropsychiatrische conditie is. Het is genetisch overgedragen. Het wordt veroorzaakt door biologie, door de manier waarop je hersenen 'bekabeld' zijn. Het is geen ziekte van de wil en ook geen moreel falen. Het wordt ook niet veroorzaakt door een zwakte in je karakter en ook geen onvermogen om volwassen te worden. De genezing kan dus ook niet worden gevonden in de kracht van de wil, ook niet in straf, niet in opoffering en ook niet in pijn. ONTHOUD DIT ALTIJD. Hoewel veel mensen dit toch proberen, zijn er velen met ADD die veel moeite hebben om te accepteren dat de ziekte zijn grondslag vindt in biologie, in plaats van in het karakter. 13. Probeer anderen te helpen, die ADD hebben. Je leert er namelijk een hoop van over de ziekte en haar verloop, en je bovendien voel je jezelf er beter door. (II) Beter Presteren. 14. Externe structuur. Structuur is de fundering in de non-medicamenteuze behandeling van kinderen met ADD. en waarschijnlijk geldt dit net zo voor volwassenen. Vervelend om op te stellen, maar eenmaal geïnstalleerd werkt structuur als de muren van de baan rond de bobslee. Ze zorgen ervoor dat je als een raket naar beneden kan en niet uit de baan vliegt. Maak frequent gebruik van : - lijsten - kleur codering - reminders/herinneringen aan iets - briefjes/notities voor jezelf - rituelen - archieven 15. Kleur codering. Zoals hierboven al genoemd, verdient kleurcodering extra aandacht. Veel mensen met ADD zijn visueel georiënteerd. Doe hier je voordeel mee, door zaken te herinneren middels kleuren: Archieven, memo's, brieven, teksten, roosters etc. Bijna alles wat je normaal in zwarte letters op wit papier zet, kan beter worden herinnerd, vastgehouden en daardoor stimulerender werken. door het gebruik van kleur. 16. Gebruik pizzazz (zelfs Kramers woordenboek laat het hier afweten, een snickers voor degene die het weet :-) Rekening houdend met tip #15, probeer je omgeving zo stimulerend mogelijk in te richten, zonder dat je overloopt. 17. Richt je omgeving in op beloning in plaats van dat je constant wordt gedemotiveerd. Om te begrijpen hoe een demotiverende omgeving eruit ziet, hoeven veel ADD volwassen maar terug te denken aan hun (middelbare) schooltijd. Nu je de vrijheid hebt van een volwassene, kun je het leven zo inrichten, dat je niet steeds wordt herinnerd aan je tekortkomingen en grenzen. 18. Houdt er rekening mee en accepteer dat X % van de projecten waar je mee bezig gaat, relaties die je hebt en verplichtingen ongetwijfeld volledig de mist in gaan. 19. Omhels uitdagingen. ADD mensen worden gedreven door uitdagingen. Zolang je weet dat er niet van alles iets terecht komt, en je niet te perfectionistisch wordt of vaag, lukt het je om een heleboel dingen wel goed te doen en blijf je uit de problemen. 20. Stel deadlines. Dus data (en niet datums) waarop iets persé gedaan moet zijn. 21. Breek grote klussen in kleine klusjes op. Verbind deadlines aan de kleinere klusjes. Dan zal namelijk, als was het tovenarij, de grote taak als vanzelf gedaan worden. Dit is één van de meest simpele en effectieve methoden van alle organisatorische methoden. Vaak kan een grote klus gevoelsmatig een overweldigend effect hebben op iemand met ADD. Alleen de gedachte al om eraan te gaan werken, kan er voor zorgen dat er niet eens aan begonnen wordt. Aan de andere kant, als een grote klus in kleinere klusjes wordt opgebroken, blijkt het vaak erg makkelijk om die uit te voeren. 22. Stel prioriteiten. Voorkom uitstellen. Als het druk wordt, verliest een persoon met ADD het perspectief: Het betalen van een parkeerboete kan net zo moeilijk worden als proberen de brand te blussen die in je prullenbak is ontstaan. Stel prioriteiten. Haal een keer diep adem. Doe de belangrijkste dingen eerst. Uitstellen, is éen van de basishandelingen van mensen met ADD. Je moet jezelf veel discipline opleggen om dit aan te zien komen en waar mogelijk uit de weg te gaan. 23. Accepteer dat je bang bent voor het feit dat zaken goed gaan. Accepteer scherpe kantjes als dingen te makkelijk gaan. Of als er eens geen conflict is. Maak dingen ook niet mooier dan ze zijn, om ze stimulerender te maken. 24. Probeer uit te vinden, waar en onder welke omstandigheden je het beste werkt: In een luidruchtige kamer, in de trein, ingepakt in drie dekens, luisterend naar muziek, whatever (is best een nederlands woord SJA). Kinderen en volwassenen met ADD presteren vaak het best onder nogal vreemde omstandigheden. Laat jezelf werken onder de omstandigheden waarbij je het best presteert. 25. Weet, dat het prima is om twee dingen tegelijk te doen: Dus met iemand praten en ondertussen breien, Stevig nadenken terwijl je onder de douche staat, of een stukje gaan hardlopen terwijl je een vergadering voorbereidt. Vaak moeten mensen met ADD meerdere dingen tegelijk doen, om überhaupt iets af te ronden. 26. Doe iets waar je goed in bent. Wederom, als het je makkelijk lijkt af te gaan, prima. Er is geen enkele regel die bepaalt dat je alleen maar dingen moet doen die je niet goed kan. 27. Hou ruimte vrij tussen afspraken om je gedachten even op een rijtje te zetten. Overgangen zijn moeilijk voor ADD'ers en mini-pauzes kunnen de overgang vergemakkelijken. 28. Hou een notitieboekje bij de hand, in de auto, naast je bed of in je jas. Je weet namelijk nooit wanneer je een goed idee krijgt en ook niet wanneer je iets moet onthouden. 29. Lees met een pen in je hand. Niet alleen om dingen te onderstrepen of in de kantlijn te schrijven, maar ook voor de onvermijdelijke stroom van andere gedachten die opkomen tijdens het lezen. (III) Omgaan met stemmingen. 30. Plan een structurele "uitblaastijd" in. Maak iedere week wat tijd vrij om gewoon even niets te doen en alles te laten vallen. Wat je ook wil doen : Jezelf bombarderen onder harde muziek, naar de racebaan gaan, een feest(maal) houden. Kies een activiteit waar je jezelf af en toe helemaal in kan verliezen. 31. Laadt regelmatig je eigen batterijen weer op. Samenhangend met # 30 , hebben mensen met ADD, dagelijks een paar momenten nodig om wat tijd te verspillen, zonder dat ze zich schuldig voelen. Een manier om deze tijd zonder schuldgevoel door te komen, is door het opladen van je batterijen te noemen. Doe een dutje. Kijk tv, mediteer. Iets rustig. Relaxend. Ontspannen. 32. Kies "goede" behulpzame verslavingen, zoals bijvoorbeeld sport. Veel volwassenen met ADD hebben een aanleg voor verslavend of dwangmatig gedrag in hun persoonlijkheid, in de zin dat ze altijd wel ergens aan verslaafd zijn. Zorg dat dit iets is waar je beter van wordt. 33. Begrijp stemmingswisselingen en leer hier mee omgaan. Begrijp dat je stemmingen doorlopend kunnen veranderen, ongeacht wat er in de wereld gebeurt. Verspil geen tijd met je af te vragen waar de stemmingswisseling vandaan komt en zoek ook niemand om de schuld te geven. Richt jezelf liever op leren accepteren dat je een slechte bui hebt, wetende dat het wel weer over gaat, en zoek manieren om het sneller te laten overgaan. Verandering van handelingen, bijvoorbeeld deelnemen aan een nieuwe activiteit (liefst interactief, dus niet kijken naar zwemmen, maar het zelf gaan doen), maar een gesprek houden met een vriend of gaan tennissen of een boek lezen, helpt enorm om over de stemming heen te komen. 34. Hou er rekening mee dat de volgende cyclus veel voorkomt bij volwassen met ADD: - Iets "prikkelt" je psychologisch systeem, een verandering of een overgang, een teleurstelling of zelfs een succes. Het voorgaande kan behoorlijk triviaal zijn. - Deze "prikkeling" wordt gevolgd door een mini-paniek, met een opeens optredend verlies van perspectief, de wereld wordt op zijn kop gezet. - Je probeert om te gaan met deze paniek door je vaak obsessief en volhardend te richten op één aspect van de situatie. Dit kan een uur duren, of een dag of zelfs een paar maanden. 35. Leg scenario's/plannen klaar tegen de onvermijdelijke verveling. Maak een lijst van vrienden die je dan belt. Houdt een paar video's bij de hand die je altijd boeien en ervoor zorgen dat je helemaal wordt afgeleid. Zorg dat je makkelijk kan gaan sporten. Zorg dat je een bokszak of kussen bij de hand hebt om tegenaan te meppen als je extra veel kwade energie in je hebt. Bereidt een paar peptalks voor die je tegen jezelf kan houden zoals "Je bent dit al eens vaker tegengekomen, dit is gewoon de ADD-blues (ADD-dip), het zal snel weer over zijn, Alles gaat verder goed." 36. Verwacht depressie na succes. In het algemeen klagen mensen met ADD erover dat ze na een succes paradoxaal genoeg depressief worden. Dit komt omdat de enorme stimulatie van het achternajagen of verkrijgen van een doel, of de voorbereiding is verdwenen. De klus is geklaard. Of hij nou wint of verliest, iemand met ADD mist het probleem, de enorme stimulatie en voelt zich depressief. 37. Leer symbolen, slogans, gezegden als ezelsbruggetjes bij het adresseren van tegenvallers, fouten, missers, vergeten afspraken of stemmingswisselingen, die ervoor zorgen dat je de zaken snel weer in het juiste perspectief ziet. Dus als je linksaf slaat in plaats van rechtsaf waardoor de hele groep een omweg maakt van 20 minuten, zeg dan gewoon "Oh, daar gaat mijn ADD weer", Dan dat je een zes uur durende ruzie krijgt over het feit dat je onbewust probeert de hele trip te saboteren. Dit is geen excuus. Je blijft nog steeds verantwoordelijk voor je daden, maar het is goed om te weten waar je daden vandaan komen en waarvan niet. 38. Gebruik "time-outs" zoals bij kinderen. Als je overstuur bent of overgestimuleerd, neem dan een time-out. Ga even weg. Ontspan jezelf. 39. Leer opkomen voor jezelf. Volwassenen met ADD zijn er zo aan gewend om te worden bekritiseerd, dat ze onnodig veel in de verdediging springen als ze voor zichzelf willen opkomen. Probeer af te stappen van die verdedigende houding. 40. Voorkom voortijdige beëindiging van een project, een ruzie, een deal, een afspraak of een gesprek. Probeer niet gelijk alles af te kappen, ook al jeuken je handen om dat toch te doen. 41. Probeer succesvolle momenten te verlengen en te onthouden. Ook over langere tijd. Je moet jezelf hier bewust en expres in trainen, omdat je het anders weer net zo snel vergeet. 42. Onthoud dat ADD er meestal ook voor zorgt dat je overmatige interesse en aandacht (HYPERFOCUS) besteedt aan iets. Deze overmatige aandacht kan zowel constructief als destructief werken. Kijk uit voor het destructieve gebruik: De aanleg om obsessief en vastgebeten vast te houden aan één of ander ingebeeld probleem, zonder het los te kunnen laten. 43. Sport veel en vaak. Je moet dit in je leven opnemen en erin houden. Sport is zonder meer eén van de beste behandelingen van ADD. Het helpt om agressie en overmatige energie op een positieve manier kwijt te raken. Het zorgt ook voor ruis-onderdrukking in je geest, het stimuleert je hormonale en neurochemische systeem op een natuurlijke, therapeutische manier en het ontspant en kalmeert je lichaam. Als je dat allemaal optelt bij de algemeen bekende gezondheidsredenen om aan sport te doen, dan zie je hoe belangrijk dit punt is. Maak er iets leuks van, zodat je er langere tijd mee bezig kan blijven, zo niet de rest van je hele leven. 44. Maak een goede keuze uit de mensen waarmee je omgaat. Het valt op hoezeer een ADD volwassene kan opbloeien door de keuze voor een specifiek maatje. 45. Leer te lachen om jezelf en anderen, met betrekking tot je symptomen, aangaande je vergeetachtigheid, je onvermogen om op tijd te letten, je tactloosheid of je impulsiviteit, of wat dan ook. Als je namelijk ontspannen genoeg bent om de lol van dit alles in te zien, dan zullen anderen je veel meer vergeven. 46. Plan activiteiten met vrienden. Houd je echt aan deze geplande activiteiten. Het is essentieel dat je verbonden blijft met andere mensen. 47. Zoek groepen en wordt er lid van, als je merkt dat mensen je mogen, waarderen, begrijpen of blij zijn dat je er bent. 48. Tegenovergesteld aan 47. Blijf niet te lang hangen bij groepen waarvan je de indruk hebt dat ze je niet waarderen, of begrijpen. 49. Deel complimenten uit, let op andere mensen. In het algemeen, leer sociale vaardigheden, zoals bijvoorbeeld van je coach. 50. Stel sociale deadlines.Vr. 26: Wat zijn de verschillen tussen ADHD en Bordeline? Antw. 26: Verschillende benadering bij ADHD en Borderline We weten inmiddels dan ADHD vaak verward wordt met Borderline, omdat beide stoornissen hoog scoren op dezelfde diagnostische criteria. Een specifieke ADHD-test, waardoor het onderscheid kan worden gemaakt, bestaat helaas nog niet. Toch zijn er een aantal punten die ikzelf onder de aandacht wil brengen: kenmerken waaraan zowel een ADHD'er als een Borderliner voldoen, maar beiden met een compleet andere motivatie. Kun je onderscheid maken tussen impulsiviteit bij mensen met ADHD en Borderline? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline is impulsief gedrag zelf-destructief. Impulsief gedrag wordt vertoond om depressieve klachten te verlichten. 2. Bij ADHD behelst impulsiviteit schijnbaar alles. ADHD'ers hebben altijd moeite zich te concentreren op een bezigheid, of zij zich nu goed of depressief voelen. Hoe zit het met de relatieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline komen veel relatieproblemen voort uit verlatingsangst. Veel Borderliners hebben een kindertijdverleden waarin zij aan hun lot zijn overgelaten. Zij hebben op jonge leeftijd niet geleerd zich te hechten aan iemand, en dit probleem duurt voort wanneer zij volwassen zijn. Borderliners kenmerken zich door aantrekken en afstoten. 2. Bij ADHD komen veel relatieproblemen voort uit het feit dat zij buitensporige stemmingswisselingen hebben. Wanneer zij "up" zijn (en dat kan door de eenvoudigste dingen veroorzaakt worden), zijn zij geanimeerd gezelschap, maar wanneer zij even later "down" zijn (ook door de meest triviale dingen) willen zij het liefst met rust gelaten worden of juist vermaakt worden. Het vergt heel veel van een partner om te gaan met de onvoorspelbaarheid van een ADHD'er. Wat is het verschil in concentratieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Een Borderliner kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "leeg" voelt. 2. Een ADHD'er kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "overvol" voelt, overspoeld door een stroom aan andere gedachten en prikkels. Ik denkt dat een onbehandelde ADHD een belangrijke oorzaak is van Borderline. ADHD kan heel "goed" samengaan met Borderline. Symptomen die geassocieerd worden met Borderline, zoals "het niet in staat zijn dingen af te maken", zijn bijvoorbeeld typische ADHD-symptomen!!! In een later stadium zal ik hier uitgebreider aandacht aan besteden.Vr. 27: Is ADHD een "modediagnose"? Antw. 27: De diagnose ADHD bestaat al meer dan 40 jaar, onder deze en andere namen (waaronder Minimal Brain Damage, MBD). De eerste rapportage over de effecten van amfetamine-achtige stoffen bij drukke kinderen dateert zelfs al van 1937! Deze lange geschiedenis lijkt niet zo modegevoelig. <BR> De laatste twintig jaar is veel wetenschappelijk onderzoek naar ADHD bij kinderen gedaan, waardoor veel meer duidelijk is geworden over de oorzaken, de hersenfunctiestoornissen en effectieve behandelingen. <BR><BR> Deze kennis dringt de laatste tijd via de media ook door tot het grote publiek. Hierdoor melden zich veel kinderen en volwassenen voor hulp omdat ze zichzelf herkennen in het beeld. <BR> Dit betekent niet dat ADHD opeens méér voorkomt of per se vaker dan reëel is wordt gediagnosticeerd. Er lijkt veeleer sprake van een inhaalslag. Op termijn zal ADHD een gewone diagnose worden, waarvan bekend is wat het is en dat behandeling mogelijk is. <BR> Overigens lijkt de kans op zowel overdiagnostiek als onderdiagnostiek van ADHD juist nu wel het grootst, nu hulpverleners nog niet allemaal voldoende zijn bijgeschoold om op de juiste wijze te diagnosticeren. Hopelijk zal nascholing van hulpverleners dit probleem op den duur oplossen.Vr. 28: Kan ADHD ook worden behandeld zonder medicijnen? Antw. 28: De meeste mensen stellen deze vraag als de diagnose wordt gesteld. Bijna niemand wil medicijnen gebruiken. Het maakt dat men dagelijks wordt herinnerd aan het feit dat er iets hapert in het hoofd. Medicijnen gebruiken is voor veel mensen in het begin moeilijk, het kost tijd om te accepteren dat medicatie nodig is. Anderzijds veroorzaakt ADHD soms zoveel last voor het dagelijks functioneren dat nauwelijks met medicijnen kan worden gewacht. Men hoopt en verwacht dan soms een wonder. Soms is het ook wonderlijk om te zien hoe iemand opknapt met de toename van controle over het eigen gedrag. Meestal echter is het na behandeling met medicijnen hard werken om de puinhoop te overzien, te aanvaarden en (met hulp) te gaan aanpakken. Medicatie is dus slechts het begin van de behandeling, maar wel een belangrijk begin. <BR> De diagnose ADHD is voor veel mensen een keerpunt. Het feit dat de problemen in een ander licht worden gesteld is vaak al een enorme opluchting. Veelgehoorde opmerkingen zijn: De dingen vallen op hun plaats of Ik kan het nu een plek geven. Men hoeft zichzelf niet meer steeds de schuld te geven van mislukkingen. Sommigen geeft dit zoveel energie dat ze denken geen medicijnen nodig te hebben. Hoewel niet is uit te sluiten dat dit voor enkelen opgaat, is niet onderzocht hoe het deze mensen na verloop van tijd vergaat. Op basis van het levenslange patroon van klachten en disfunctioneren valt eigenlijk niet te verwachten dat met alleen een verklaring voor de klachten (de diagnose) alle problemen zijn op te lossen. <BR> Behandeling met alleen coaching, begeleiding bij de planning van huishouden en werk, is op zich mogelijk. Maar omdat de kernsymptomen van ADHD niet veranderen, blijft men dan langer afhankelijk van de hulp van anderen. Het probleem bij ADHD is immers dat geleerde vaardigheden niet goed beklijven of dat oude gewoonten na verloop van tijd weer de kop op steken. De enorme energie die het kost om de controle te handhaven is niet langdurig op te brengen. Het zelf op tijd aan afspraken denken, vooruit denken, niet uitstellen, zijn zaken die niemand kan overnemen. Deze hersenfuncties worden direct door Ritalin bebloed. <BR> Men weet eigenlijk niet wat het is om overzicht te hebben over eigen plannen, geld en tijd. Daarom wordt geadviseerd in elk geval een behandeling met Ritalin te proberen, om daarna te beoordelen of de voordelen tegen de nadelen opwegen. <BR> De ervaring leert dat behandeling zonder medicijnen minder, en minder snel, resultaat oplevert. Het ordenen, het organiseren, het maken van keuzes blijft chaotisch. De behandeling zelf komt hierdoor vaak al niet goed van de grond, bijvoorbeeld omdat de afspraken niet goed in de agenda staan of omdat men vergeet in de agenda te kijken. Van dergelijke simpele problemen hangt het beginnen met de behandeling al af, laat staan het volhouden.Vr. 29: Hoe ziet de toekomst er uit van iemand met ADHD die pas als volwassene is gediagnosticeerd? Antw. 29: Deze vraag suggereert dat een diagnose op volwassen leeftijd slechter is voor de toekomst dan een diagnose op jongere leeftijd. Dat lijkt logisch, maar in feite is dat niet bekend. De prognose of het beloop blijkt afhankelijk van veel meer factoren dan alleen de ADHD en de eventuele behandeling. Voor de prognose blijken de bijkomende stoornissen (zoals depressies, angsten, gedragsstoornissen, alcohol- en drugsmisbruik) en de sociale omgeving thuis (bijvoorbeeld gescheiden ouders of ouders met psychische problemen) een grote rol te spelen. Daarbij moet in aanmerking worden genomen dat ADHD alleen, zonder bijkomende problemen, vrij zeldzaam is. Vr. 30: Hoe zit het met Ritalin in het verkeer? Antw. 30: Wie rijexamen wil doen, heeft daarvoor een geschiktheidsverklaring nodig. Sinds begin 2001 wordt zo'n verklaring steeds vaker geweigerd aan volwassenen met ADHD die Ritalin gebruiken. Soms alleen voor het behalen van het zogenaamd 'groot rijbewijs' (categorie C), maar steeds vaker ook voor het behalen van het A- of B-rijbewijs (voor het besturen van een motor of personenauto). Die weigering wordt dan gebaseerd op het feit dat Ritalin behoort tot de groep van de amfetaminen (stimulantia) en onder de opiumwet valt. Het CBR beroept zich daarbij op hoofdstuk 2.2 van de 'Regeling eisen geschiktheid', waarin staat dat behandeling met stimulantia iemand ongeschikt maakt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer: "De werkzaamheid en bijwerkingen van deze middelen op lange termijn zijn doorgaans niet goed te voorspellen. Het gaat daarbij om veranderingen in stemming of gedrag, zoals ernstige vormen van depressie of vermoeidheid. Behandeling met deze middelen maakt iemand daarom ongeschikt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer." <BR> Zowel de artsen bij het CBR als veel deskundigen op het gebied van ADHD erkennen dat hier sprake is van verouderde inzichten. Iemand met ADHD is immers juist beter geconcentreerd mét dan zonder Ritalin. Intussen zitten jongeren en volwassenen met ADHD met de frustratie dat ze óf met hun medicatie moeten stoppen om te mogen rijden, óf in de verleiding komen onjuiste gegevens in te vullen óf niet aan het gemotoriseerde verkeer kunnen deelnemen (met alle beperkingen van dien voor het zelfvertrouwen, het sociale en beroepsleven). <BR> In onderzoek werden zeven jongvolwassenen met ADHD vergeleken met normale controlepersonen wat betreft de rijvaardigheid. Ook werd de invloed van Ritalin op de rijvaardigheid bij de mensen met ADHD onderzocht. In dit onderzoek bleken ADHD-patiënten vergeleken met normaal meer ongelukken te hebben gehad, meer verkeersovertredingen te hebben begaan en - na inname van een nepmiddel of placebo - slechter te rijden tijdens een rijtest met een 'driving simulator'. De rijvaardigheid nam toe onder Ritalin. Deze uitkomst suggereert dat patiënten met ADHD voordeel kunnen hebben van behandeling met Ritalin tijdens deelname aan het verkeer. Het lijkt dan ook niet aannemelijk dat Ritalin de rijvaardigheid in negatieve zin be﮶loedt. Er is echter meer onderzoek nodig voordat de veiligheid van Ritalin in het verkeer definitief kan worden vastgesteld. <BR> Balans heeft, met hulp en steun van vele deskundigen, hierover een notitie geschreven voor de Minister van Verkeer en Waterstaat, met het verzoek de verouderde wetgeving ten spoedigste te veranderen.Vr. 31: Zijn personen met ADHD vaak hoogbegaafd? Antw. 31: Behalve voor de talloze problemen van volwassenen met ADHD wordt er tegenwoordig ook meer aandacht gevraagd voor de positieve aspecten van de stoornis. Dat is uiteraard verheugend, want niemand knapt op van alleen maar een rijtje negatieve kenmerken. In sommige populaire publicaties wordt dit echter te ver doorgetrokken. ADHD zou vaker voorkomen bij hoogbegaafden en personen met ADHD zouden meer dan gemiddeld creatief en inspirerend zijn. Uit onderzoek is dit tot nu toe echter nog niet naar voren gekomen. ADHD blijkt net zo vaak voor te komen bij hoogbegaafden als bij gemiddeld- en laagbegaafden.Vr. 32: Hoe zit het met ADHD in het verkeer? Antw. 32: Het is van belang te onderkennen welke risico?s ADHD voor deelname aan het verkeer met zich meebrengt. Uit onderzoek is namelijk bekend dat mensen met ADHD door gebrek aan overzicht, concentratieproblemen en impulsief gedrag meer kans hebben op verkeersongelukken. Adolescenten met ADHD hebben vier keer zo veel ongelukken als leeftijdgenoten zonder ADHD. Mensen met ADHD rijden vaker illegaal zonder rijbewijs, begaan meer snelheidsovertredingen en hebben vaker een rijbevoegdheidsontzegging gehad dan normaal. Bij ADHD is bovendien de kans op verslaving aan alcohol en/of drugs vergroot, waardoor de rijvaardigheid nog meer in het gedrang kan komen. <BR> Hierbij moet worden aangemerkt dat op dit moment de meerderheid van de volwassenen met ADHD niet is gediagnosticeerd en gewoon deelneemt aan het verkeer.Vr. 33: Hoe vertel ik het de werkgever? Antw. 33: Moet je de werkgever wel of niet vertellen dat je ADHD hebt? En zo ja, moet dat al in de proeftijd? En kom je dan nog wel in aanmerking voor promotie? Moet je het vertellen als er kritiek is op je functioneren, of in zo?n geval juist niet? Dit zijn moeilijke vragen waar geen algemeen antwoord op te geven is. Veel hangt af van de relatie met de werkgever en van zijn houding ten aanzien van problemen en klachten. De werkgever heeft formeel geen recht op informatie over de diagnose. Dat heeft alleen de bedrijfsarts, en dan nog alleen bij ziekte of disfunctioneren. Als er kritiek is op het functioneren kan het anders liggen dan kan het verstandig zijn aan te geven dat er problemen zijn met de concentratie of met overzicht houden en dat daarvoor reeds hulp wordt gezocht. Wellicht kan de werkgever helpen met een rustiger werkplek of hulp en steun bij het ordenen van de werkzaamheden. Het is niet verstandig om de diagnose ADHD uitsluitend als excuus voor mislukkingen aan te voeren dit geeft snel onbegrip en irritatie. Informatiefolders, boeken of materiaal van internet kunnen helpen de werkgever zo nodig te informeren over wat ADHD is, welke beperkingen het kan veroorzaken én welke oplossingen er zijn.* Veel gestelde vragen door bedrijven* Algemene informatie over klup.nl
Vr. 23: Wat zijn de Achtergronden bij ADHD? Antw. 23: Wat zijn de achtergronden bij ADHD? Achtergronden van ADHD ADHD ontstaat vóór het zevende jaar. Bij het ontstaan spelen biologische factoren een belangrijke rol. De verwerking van informatie uit de buitenwereld in de hersenen verloopt bij mensen met ADHD anders dan bij mensen zonder ADHD. Bij het onstaan hiervan is aanleg, met name erfelijkheid van groot belang: ADHD komt in bepaalde families vaker voor. Soms kan de aandoening het gevolg zijn van een hersenbeschadiging, bij de geboorte of door infectie of ernstig hoofdletsel. Verder kunnen persoonlijkheid en temperament de ADHD versterken: sommige mensen zijn ‘van nature’ impulsiever, opvliegender, beweeglijker of dromeriger dan anderen. Sociale factoren kunnen maken dat de ADHD tot uiting komt of verergert. Bijvoorbeeld spanningen tussen ouders, een chaotische opvoedingssituatie, veel afkeuring of pestgedrag op school.Vr. 24: Tips voor ouders van een kind met ADHD... Antw. 24: Tips voor ouders van een kind met ADHD... Zorg voor een duidelijke dagindeling, vaste regels en vaste plaatsen voor dingen in huis. Geef eenvoudige, korte opdrachten en regels. Geef uw kind complimenten voor goed gedrag en stimuleer leuke eigenschappen. Als uw kind ergens helemaal in opgaat, zoals een spannend computerspel, denk dan niet ‘hij kan het dus best, als hij maar wil...’. Dat is niet waar. Neem voldoende tijd voor uzelf, uw partner, uw andere kinderen en uw vrienden. Praat met de leerkrachten over de ADHD en de benadering van uw kind. Zoek meer informatie over ADHD, in bibliotheek, boekhandel of op internet.(lotgenotencontact) Zoek tijdig hulp.Vr. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Antw. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Door Dr Edward M. Hallowel en Dr John R. Ratey Vertaald door Sander J. Alkemade De behandeling van ADD begint met hoop. De meeste mensen die ontdekken dat ze ADD hebben, of het nu kinderen zijn of volwassenen, hebben geleden onder een hoop pijn. The emotionele beleving van ADD wordt overspoeld met schaamte, vernedering en zelf-kastijding. Tegen de tijd dat de diagnose ADD is gesteld, hebben veel mensen met ADD hun zelfvertrouwen verloren. Velen hebben verschillende therapeuten bezocht, zonder echt geholpen te zijn. Waardoor ze uiteindelijk alle hoop hebben verloren. De belangrijkste stap aan het begin van de behandeling is het opnieuw inprenten van hoop. Individuen met ADD kunnen zijn vergeten wat hun goed kanten zijn. Ze kunnen, ergens in het verleden, ieder vertrouwen hebben verloren in de mogelijkheid dat er eens iets wél goed zal uitpakken. Ze zitten vaak opgesloten in een soort hardnekkige vasthoudend patroon, waarbij alle theorie, behoorlijk veel veerkracht en inventiviteit ervoor moet zorgen dat ze hun hoofd boven water houden. Het is een tragisch verlies, het te snel opgeven van het leven. Maar veel mensen met ADD zien geen andere weg, dan voortdurend en herhaaldelijk falen. Hoop, is voor hun, het risico nemen om nogmaals tegen de vlakte gemept te worden. En toch, hebben deze mensen een enorme capaciteit om te hopen en te dromen. Meer nog dan de meeste mensen, hebben personen met ADD een fantastisch voorstellingsvermogen. Ze denken in het groot en ze dromen grote dromen. Ze kunnen de kleinste mogelijkheid aangrijpen en zich voorstellen hoe ze dit kunnen veranderen in een belangrijke doorbraak. Ze kunnen een toevallige ontmoeting kunne doen uitlopen op een geweldige avond uit. Ze floreren door hun dromen en ze hebben organisatorische methoden nodig om duidelijk te zijn en om ze op het goede spoor te houden. Maar zoals met de meeste dromers, gaan ze mank als de droom uit elkaar spat. Meestal als de diagnose ADD gesteld is, is dit uiteenspatten van dromen vaak genoeg gebeurd om ervoor te zorgen dat ze ervoor uitkijken om nog eens hoop te hebben. Het kleine kind houdt liever zijn mond, dan weer gepest te worden. De volwassene houdt liever zijn mond dicht dan het risico te lopen dat de zaken weer volledig in de soep lopen. De behandeling, moet dus beginnen met hoop. We verdelen de behandeling van ADD meestal in 5 basis gebieden: 1. Diagnose 2. Educatie 3. Structuur, ondersteuning en begeleiding 4. Verschillende vormen van psychotherapie 5. Medicatie In dit foldertje, zullen we een paar algemene principes aangeven, die los van de medicamenteuze benadering, op zowel de behandeling van kinderen alsook volwassenen met ADD van toepassing zijn. Een manier om de niet medicamenteuze behandeling van ADD te organiseren geschiedt via het geven van praktische suggesties of "tips" in de omgang. Vijftig van dergelijke tips staan hieronder weergegeven: (I) Inzicht en educatie. 1. Zorg dat je zeker bent van de diagnose. Zorg dat je werkt met een professional met een werkelijk begrip van ADD en die ervoor zorgt dat andere vergelijkbare of samenhangen de ziekten kunnen orden uitgesloten, zoals angststoornissen, depressie, schildklierproblemen, bipolaire stoornis, of obsessive-compulsive disorder. 2. School jezelf bij. Misschien is het allerbelangrijkste voor een goede behandeling wel, een goed begrip van de ziekte ADD. Lees boeken. Praat met deskundigen. Praat met andere volwassenen met ADD. Je bent dan in staat om je eigen behandeling op te stellen die past bij jouw specifieke versie van ADD. 3. Coaching. Het is handig voor je om een coach te hebben, iemand die dicht bij je staat, maar altijd met humor. Je coach kan je helpen om georganiseerd te blijven, ervoor zorgen dat je aan activiteiten blijft werken, je aanmoedigen of je helpen herinneren dat je weer aan het werk moet. Vriend, collega, of therapeut (het is mogelijk dat je partner je coach wordt, maar dit is wel riskant), een coach is iemand die ervoor zorgt dat zaken daadwerkelijk worden gedaan, je aanspoort zoals een trainer doet, je in de gaten houdt en meestal aan jouw kant staat. Een coach kan ongelooflijk behulpzaam zijn in de behandeling van ADD. 4. Aanmoediging. Volwassenen met ADD hebben grote hoeveelheden aanmoediging nodig. Dit is gedeeltelijk te wijten aan het feit dat ze enorme hoeveelheden zelfkritiek hebben, wat jaar in jaar uit alleen maar meer werd. Maar het gaat verder dan dat. Meer dan de doorsnee persoon, raakt de ADD volwassene de weg kwijt zonder aanmoediging en bloeit hij helemaal op als een kerstboom wanneer hij het wel krijgt. Vaak willen ze voor een ander werken volgens een patroon dat ze niet voor zichzelf zullen doen. Dit is niet "slecht", het is gewoon zo. Dit moet worden herkend en er moet gebruik van worden gemaakt. 5. Realiseer je wat ADD NIET is, bijvoorbeeld ruzie met je moeder. 6. Leid anderen op en betrek ze erbij. Net zoals het voor jou belangrijk is om je ziekte te begrijpen, zo geldt dat net zo goed, misschien zelfs wel meer voor de mensen in je omgeving. Familie, school, werk, vrienden. Zodra ze door hebben waar het om draait, begrijpen ze je beter en kunnen zelfs behulpzaam zijn. 7. Voel je niet meer schuldig over het feit dat je bezigheden zoekt met een grote mate van stimulatie. Begrijp dat je juist wordt aangetrokken tot sterk stimulerende situaties. Probeer ze alleen verstandig uit te zoeken en lig niet meer wakker over de "verkeerde" keuzen. 8. Luister naar de feedback van betrouwbare anderen. Volwassenen (en kinderen) met ADD zijn beruchte zelfobservanten. Ze gebruiken veel, van wat kan worden opgevat als ontkenning. 9. Overweeg om bij een supportgroep te gaan, of er zelf eentje op te richten. De meeste belangrijke informatie over ADD is helaas nog niet in de boeken terecht gekomen, maar blijft opgeslagen in de hoofden van mensen die ADD hebben. In een supportgroep kan deze informatie naar buiten komen. Bovendien bieden supportgroepen vaak precies de hulp die zo hard nodig is. 10. Probeer af te komen van alle negativiteit die zich door de jaren in je heeft opgebouwd, als je jaren door het leven bent gegaan, zonder te weten dat je ADD had. Een goede psychotherapeut kan hierbij behulpzaam zijn. 11. Voel je niet gebonden door conventionele carrière of conventionele manieren van omgaan met alles. Geef jezelf toestemming om jezelf te zijn. Stop met jezelf wijs te maken, dat je moet zijn zoals je altijd dacht dat je zou moeten zijn, dus bijvoorbeeld de model student, het georganiseerde staflid, en laat jezelf zijn zoals je bent. 12. Onthoudt, dat wat je hebt een neuropsychiatrische conditie is. Het is genetisch overgedragen. Het wordt veroorzaakt door biologie, door de manier waarop je hersenen 'bekabeld' zijn. Het is geen ziekte van de wil en ook geen moreel falen. Het wordt ook niet veroorzaakt door een zwakte in je karakter en ook geen onvermogen om volwassen te worden. De genezing kan dus ook niet worden gevonden in de kracht van de wil, ook niet in straf, niet in opoffering en ook niet in pijn. ONTHOUD DIT ALTIJD. Hoewel veel mensen dit toch proberen, zijn er velen met ADD die veel moeite hebben om te accepteren dat de ziekte zijn grondslag vindt in biologie, in plaats van in het karakter. 13. Probeer anderen te helpen, die ADD hebben. Je leert er namelijk een hoop van over de ziekte en haar verloop, en je bovendien voel je jezelf er beter door. (II) Beter Presteren. 14. Externe structuur. Structuur is de fundering in de non-medicamenteuze behandeling van kinderen met ADD. en waarschijnlijk geldt dit net zo voor volwassenen. Vervelend om op te stellen, maar eenmaal geïnstalleerd werkt structuur als de muren van de baan rond de bobslee. Ze zorgen ervoor dat je als een raket naar beneden kan en niet uit de baan vliegt. Maak frequent gebruik van : - lijsten - kleur codering - reminders/herinneringen aan iets - briefjes/notities voor jezelf - rituelen - archieven 15. Kleur codering. Zoals hierboven al genoemd, verdient kleurcodering extra aandacht. Veel mensen met ADD zijn visueel georiënteerd. Doe hier je voordeel mee, door zaken te herinneren middels kleuren: Archieven, memo's, brieven, teksten, roosters etc. Bijna alles wat je normaal in zwarte letters op wit papier zet, kan beter worden herinnerd, vastgehouden en daardoor stimulerender werken. door het gebruik van kleur. 16. Gebruik pizzazz (zelfs Kramers woordenboek laat het hier afweten, een snickers voor degene die het weet :-) Rekening houdend met tip #15, probeer je omgeving zo stimulerend mogelijk in te richten, zonder dat je overloopt. 17. Richt je omgeving in op beloning in plaats van dat je constant wordt gedemotiveerd. Om te begrijpen hoe een demotiverende omgeving eruit ziet, hoeven veel ADD volwassen maar terug te denken aan hun (middelbare) schooltijd. Nu je de vrijheid hebt van een volwassene, kun je het leven zo inrichten, dat je niet steeds wordt herinnerd aan je tekortkomingen en grenzen. 18. Houdt er rekening mee en accepteer dat X % van de projecten waar je mee bezig gaat, relaties die je hebt en verplichtingen ongetwijfeld volledig de mist in gaan. 19. Omhels uitdagingen. ADD mensen worden gedreven door uitdagingen. Zolang je weet dat er niet van alles iets terecht komt, en je niet te perfectionistisch wordt of vaag, lukt het je om een heleboel dingen wel goed te doen en blijf je uit de problemen. 20. Stel deadlines. Dus data (en niet datums) waarop iets persé gedaan moet zijn. 21. Breek grote klussen in kleine klusjes op. Verbind deadlines aan de kleinere klusjes. Dan zal namelijk, als was het tovenarij, de grote taak als vanzelf gedaan worden. Dit is één van de meest simpele en effectieve methoden van alle organisatorische methoden. Vaak kan een grote klus gevoelsmatig een overweldigend effect hebben op iemand met ADD. Alleen de gedachte al om eraan te gaan werken, kan er voor zorgen dat er niet eens aan begonnen wordt. Aan de andere kant, als een grote klus in kleinere klusjes wordt opgebroken, blijkt het vaak erg makkelijk om die uit te voeren. 22. Stel prioriteiten. Voorkom uitstellen. Als het druk wordt, verliest een persoon met ADD het perspectief: Het betalen van een parkeerboete kan net zo moeilijk worden als proberen de brand te blussen die in je prullenbak is ontstaan. Stel prioriteiten. Haal een keer diep adem. Doe de belangrijkste dingen eerst. Uitstellen, is éen van de basishandelingen van mensen met ADD. Je moet jezelf veel discipline opleggen om dit aan te zien komen en waar mogelijk uit de weg te gaan. 23. Accepteer dat je bang bent voor het feit dat zaken goed gaan. Accepteer scherpe kantjes als dingen te makkelijk gaan. Of als er eens geen conflict is. Maak dingen ook niet mooier dan ze zijn, om ze stimulerender te maken. 24. Probeer uit te vinden, waar en onder welke omstandigheden je het beste werkt: In een luidruchtige kamer, in de trein, ingepakt in drie dekens, luisterend naar muziek, whatever (is best een nederlands woord SJA). Kinderen en volwassenen met ADD presteren vaak het best onder nogal vreemde omstandigheden. Laat jezelf werken onder de omstandigheden waarbij je het best presteert. 25. Weet, dat het prima is om twee dingen tegelijk te doen: Dus met iemand praten en ondertussen breien, Stevig nadenken terwijl je onder de douche staat, of een stukje gaan hardlopen terwijl je een vergadering voorbereidt. Vaak moeten mensen met ADD meerdere dingen tegelijk doen, om überhaupt iets af te ronden. 26. Doe iets waar je goed in bent. Wederom, als het je makkelijk lijkt af te gaan, prima. Er is geen enkele regel die bepaalt dat je alleen maar dingen moet doen die je niet goed kan. 27. Hou ruimte vrij tussen afspraken om je gedachten even op een rijtje te zetten. Overgangen zijn moeilijk voor ADD'ers en mini-pauzes kunnen de overgang vergemakkelijken. 28. Hou een notitieboekje bij de hand, in de auto, naast je bed of in je jas. Je weet namelijk nooit wanneer je een goed idee krijgt en ook niet wanneer je iets moet onthouden. 29. Lees met een pen in je hand. Niet alleen om dingen te onderstrepen of in de kantlijn te schrijven, maar ook voor de onvermijdelijke stroom van andere gedachten die opkomen tijdens het lezen. (III) Omgaan met stemmingen. 30. Plan een structurele "uitblaastijd" in. Maak iedere week wat tijd vrij om gewoon even niets te doen en alles te laten vallen. Wat je ook wil doen : Jezelf bombarderen onder harde muziek, naar de racebaan gaan, een feest(maal) houden. Kies een activiteit waar je jezelf af en toe helemaal in kan verliezen. 31. Laadt regelmatig je eigen batterijen weer op. Samenhangend met # 30 , hebben mensen met ADD, dagelijks een paar momenten nodig om wat tijd te verspillen, zonder dat ze zich schuldig voelen. Een manier om deze tijd zonder schuldgevoel door te komen, is door het opladen van je batterijen te noemen. Doe een dutje. Kijk tv, mediteer. Iets rustig. Relaxend. Ontspannen. 32. Kies "goede" behulpzame verslavingen, zoals bijvoorbeeld sport. Veel volwassenen met ADD hebben een aanleg voor verslavend of dwangmatig gedrag in hun persoonlijkheid, in de zin dat ze altijd wel ergens aan verslaafd zijn. Zorg dat dit iets is waar je beter van wordt. 33. Begrijp stemmingswisselingen en leer hier mee omgaan. Begrijp dat je stemmingen doorlopend kunnen veranderen, ongeacht wat er in de wereld gebeurt. Verspil geen tijd met je af te vragen waar de stemmingswisseling vandaan komt en zoek ook niemand om de schuld te geven. Richt jezelf liever op leren accepteren dat je een slechte bui hebt, wetende dat het wel weer over gaat, en zoek manieren om het sneller te laten overgaan. Verandering van handelingen, bijvoorbeeld deelnemen aan een nieuwe activiteit (liefst interactief, dus niet kijken naar zwemmen, maar het zelf gaan doen), maar een gesprek houden met een vriend of gaan tennissen of een boek lezen, helpt enorm om over de stemming heen te komen. 34. Hou er rekening mee dat de volgende cyclus veel voorkomt bij volwassen met ADD: - Iets "prikkelt" je psychologisch systeem, een verandering of een overgang, een teleurstelling of zelfs een succes. Het voorgaande kan behoorlijk triviaal zijn. - Deze "prikkeling" wordt gevolgd door een mini-paniek, met een opeens optredend verlies van perspectief, de wereld wordt op zijn kop gezet. - Je probeert om te gaan met deze paniek door je vaak obsessief en volhardend te richten op één aspect van de situatie. Dit kan een uur duren, of een dag of zelfs een paar maanden. 35. Leg scenario's/plannen klaar tegen de onvermijdelijke verveling. Maak een lijst van vrienden die je dan belt. Houdt een paar video's bij de hand die je altijd boeien en ervoor zorgen dat je helemaal wordt afgeleid. Zorg dat je makkelijk kan gaan sporten. Zorg dat je een bokszak of kussen bij de hand hebt om tegenaan te meppen als je extra veel kwade energie in je hebt. Bereidt een paar peptalks voor die je tegen jezelf kan houden zoals "Je bent dit al eens vaker tegengekomen, dit is gewoon de ADD-blues (ADD-dip), het zal snel weer over zijn, Alles gaat verder goed." 36. Verwacht depressie na succes. In het algemeen klagen mensen met ADD erover dat ze na een succes paradoxaal genoeg depressief worden. Dit komt omdat de enorme stimulatie van het achternajagen of verkrijgen van een doel, of de voorbereiding is verdwenen. De klus is geklaard. Of hij nou wint of verliest, iemand met ADD mist het probleem, de enorme stimulatie en voelt zich depressief. 37. Leer symbolen, slogans, gezegden als ezelsbruggetjes bij het adresseren van tegenvallers, fouten, missers, vergeten afspraken of stemmingswisselingen, die ervoor zorgen dat je de zaken snel weer in het juiste perspectief ziet. Dus als je linksaf slaat in plaats van rechtsaf waardoor de hele groep een omweg maakt van 20 minuten, zeg dan gewoon "Oh, daar gaat mijn ADD weer", Dan dat je een zes uur durende ruzie krijgt over het feit dat je onbewust probeert de hele trip te saboteren. Dit is geen excuus. Je blijft nog steeds verantwoordelijk voor je daden, maar het is goed om te weten waar je daden vandaan komen en waarvan niet. 38. Gebruik "time-outs" zoals bij kinderen. Als je overstuur bent of overgestimuleerd, neem dan een time-out. Ga even weg. Ontspan jezelf. 39. Leer opkomen voor jezelf. Volwassenen met ADD zijn er zo aan gewend om te worden bekritiseerd, dat ze onnodig veel in de verdediging springen als ze voor zichzelf willen opkomen. Probeer af te stappen van die verdedigende houding. 40. Voorkom voortijdige beëindiging van een project, een ruzie, een deal, een afspraak of een gesprek. Probeer niet gelijk alles af te kappen, ook al jeuken je handen om dat toch te doen. 41. Probeer succesvolle momenten te verlengen en te onthouden. Ook over langere tijd. Je moet jezelf hier bewust en expres in trainen, omdat je het anders weer net zo snel vergeet. 42. Onthoud dat ADD er meestal ook voor zorgt dat je overmatige interesse en aandacht (HYPERFOCUS) besteedt aan iets. Deze overmatige aandacht kan zowel constructief als destructief werken. Kijk uit voor het destructieve gebruik: De aanleg om obsessief en vastgebeten vast te houden aan één of ander ingebeeld probleem, zonder het los te kunnen laten. 43. Sport veel en vaak. Je moet dit in je leven opnemen en erin houden. Sport is zonder meer eén van de beste behandelingen van ADD. Het helpt om agressie en overmatige energie op een positieve manier kwijt te raken. Het zorgt ook voor ruis-onderdrukking in je geest, het stimuleert je hormonale en neurochemische systeem op een natuurlijke, therapeutische manier en het ontspant en kalmeert je lichaam. Als je dat allemaal optelt bij de algemeen bekende gezondheidsredenen om aan sport te doen, dan zie je hoe belangrijk dit punt is. Maak er iets leuks van, zodat je er langere tijd mee bezig kan blijven, zo niet de rest van je hele leven. 44. Maak een goede keuze uit de mensen waarmee je omgaat. Het valt op hoezeer een ADD volwassene kan opbloeien door de keuze voor een specifiek maatje. 45. Leer te lachen om jezelf en anderen, met betrekking tot je symptomen, aangaande je vergeetachtigheid, je onvermogen om op tijd te letten, je tactloosheid of je impulsiviteit, of wat dan ook. Als je namelijk ontspannen genoeg bent om de lol van dit alles in te zien, dan zullen anderen je veel meer vergeven. 46. Plan activiteiten met vrienden. Houd je echt aan deze geplande activiteiten. Het is essentieel dat je verbonden blijft met andere mensen. 47. Zoek groepen en wordt er lid van, als je merkt dat mensen je mogen, waarderen, begrijpen of blij zijn dat je er bent. 48. Tegenovergesteld aan 47. Blijf niet te lang hangen bij groepen waarvan je de indruk hebt dat ze je niet waarderen, of begrijpen. 49. Deel complimenten uit, let op andere mensen. In het algemeen, leer sociale vaardigheden, zoals bijvoorbeeld van je coach. 50. Stel sociale deadlines.Vr. 26: Wat zijn de verschillen tussen ADHD en Bordeline? Antw. 26: Verschillende benadering bij ADHD en Borderline We weten inmiddels dan ADHD vaak verward wordt met Borderline, omdat beide stoornissen hoog scoren op dezelfde diagnostische criteria. Een specifieke ADHD-test, waardoor het onderscheid kan worden gemaakt, bestaat helaas nog niet. Toch zijn er een aantal punten die ikzelf onder de aandacht wil brengen: kenmerken waaraan zowel een ADHD'er als een Borderliner voldoen, maar beiden met een compleet andere motivatie. Kun je onderscheid maken tussen impulsiviteit bij mensen met ADHD en Borderline? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline is impulsief gedrag zelf-destructief. Impulsief gedrag wordt vertoond om depressieve klachten te verlichten. 2. Bij ADHD behelst impulsiviteit schijnbaar alles. ADHD'ers hebben altijd moeite zich te concentreren op een bezigheid, of zij zich nu goed of depressief voelen. Hoe zit het met de relatieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline komen veel relatieproblemen voort uit verlatingsangst. Veel Borderliners hebben een kindertijdverleden waarin zij aan hun lot zijn overgelaten. Zij hebben op jonge leeftijd niet geleerd zich te hechten aan iemand, en dit probleem duurt voort wanneer zij volwassen zijn. Borderliners kenmerken zich door aantrekken en afstoten. 2. Bij ADHD komen veel relatieproblemen voort uit het feit dat zij buitensporige stemmingswisselingen hebben. Wanneer zij "up" zijn (en dat kan door de eenvoudigste dingen veroorzaakt worden), zijn zij geanimeerd gezelschap, maar wanneer zij even later "down" zijn (ook door de meest triviale dingen) willen zij het liefst met rust gelaten worden of juist vermaakt worden. Het vergt heel veel van een partner om te gaan met de onvoorspelbaarheid van een ADHD'er. Wat is het verschil in concentratieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Een Borderliner kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "leeg" voelt. 2. Een ADHD'er kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "overvol" voelt, overspoeld door een stroom aan andere gedachten en prikkels. Ik denkt dat een onbehandelde ADHD een belangrijke oorzaak is van Borderline. ADHD kan heel "goed" samengaan met Borderline. Symptomen die geassocieerd worden met Borderline, zoals "het niet in staat zijn dingen af te maken", zijn bijvoorbeeld typische ADHD-symptomen!!! In een later stadium zal ik hier uitgebreider aandacht aan besteden.Vr. 27: Is ADHD een "modediagnose"? Antw. 27: De diagnose ADHD bestaat al meer dan 40 jaar, onder deze en andere namen (waaronder Minimal Brain Damage, MBD). De eerste rapportage over de effecten van amfetamine-achtige stoffen bij drukke kinderen dateert zelfs al van 1937! Deze lange geschiedenis lijkt niet zo modegevoelig. <BR> De laatste twintig jaar is veel wetenschappelijk onderzoek naar ADHD bij kinderen gedaan, waardoor veel meer duidelijk is geworden over de oorzaken, de hersenfunctiestoornissen en effectieve behandelingen. <BR><BR> Deze kennis dringt de laatste tijd via de media ook door tot het grote publiek. Hierdoor melden zich veel kinderen en volwassenen voor hulp omdat ze zichzelf herkennen in het beeld. <BR> Dit betekent niet dat ADHD opeens méér voorkomt of per se vaker dan reëel is wordt gediagnosticeerd. Er lijkt veeleer sprake van een inhaalslag. Op termijn zal ADHD een gewone diagnose worden, waarvan bekend is wat het is en dat behandeling mogelijk is. <BR> Overigens lijkt de kans op zowel overdiagnostiek als onderdiagnostiek van ADHD juist nu wel het grootst, nu hulpverleners nog niet allemaal voldoende zijn bijgeschoold om op de juiste wijze te diagnosticeren. Hopelijk zal nascholing van hulpverleners dit probleem op den duur oplossen.Vr. 28: Kan ADHD ook worden behandeld zonder medicijnen? Antw. 28: De meeste mensen stellen deze vraag als de diagnose wordt gesteld. Bijna niemand wil medicijnen gebruiken. Het maakt dat men dagelijks wordt herinnerd aan het feit dat er iets hapert in het hoofd. Medicijnen gebruiken is voor veel mensen in het begin moeilijk, het kost tijd om te accepteren dat medicatie nodig is. Anderzijds veroorzaakt ADHD soms zoveel last voor het dagelijks functioneren dat nauwelijks met medicijnen kan worden gewacht. Men hoopt en verwacht dan soms een wonder. Soms is het ook wonderlijk om te zien hoe iemand opknapt met de toename van controle over het eigen gedrag. Meestal echter is het na behandeling met medicijnen hard werken om de puinhoop te overzien, te aanvaarden en (met hulp) te gaan aanpakken. Medicatie is dus slechts het begin van de behandeling, maar wel een belangrijk begin. <BR> De diagnose ADHD is voor veel mensen een keerpunt. Het feit dat de problemen in een ander licht worden gesteld is vaak al een enorme opluchting. Veelgehoorde opmerkingen zijn: De dingen vallen op hun plaats of Ik kan het nu een plek geven. Men hoeft zichzelf niet meer steeds de schuld te geven van mislukkingen. Sommigen geeft dit zoveel energie dat ze denken geen medicijnen nodig te hebben. Hoewel niet is uit te sluiten dat dit voor enkelen opgaat, is niet onderzocht hoe het deze mensen na verloop van tijd vergaat. Op basis van het levenslange patroon van klachten en disfunctioneren valt eigenlijk niet te verwachten dat met alleen een verklaring voor de klachten (de diagnose) alle problemen zijn op te lossen. <BR> Behandeling met alleen coaching, begeleiding bij de planning van huishouden en werk, is op zich mogelijk. Maar omdat de kernsymptomen van ADHD niet veranderen, blijft men dan langer afhankelijk van de hulp van anderen. Het probleem bij ADHD is immers dat geleerde vaardigheden niet goed beklijven of dat oude gewoonten na verloop van tijd weer de kop op steken. De enorme energie die het kost om de controle te handhaven is niet langdurig op te brengen. Het zelf op tijd aan afspraken denken, vooruit denken, niet uitstellen, zijn zaken die niemand kan overnemen. Deze hersenfuncties worden direct door Ritalin bebloed. <BR> Men weet eigenlijk niet wat het is om overzicht te hebben over eigen plannen, geld en tijd. Daarom wordt geadviseerd in elk geval een behandeling met Ritalin te proberen, om daarna te beoordelen of de voordelen tegen de nadelen opwegen. <BR> De ervaring leert dat behandeling zonder medicijnen minder, en minder snel, resultaat oplevert. Het ordenen, het organiseren, het maken van keuzes blijft chaotisch. De behandeling zelf komt hierdoor vaak al niet goed van de grond, bijvoorbeeld omdat de afspraken niet goed in de agenda staan of omdat men vergeet in de agenda te kijken. Van dergelijke simpele problemen hangt het beginnen met de behandeling al af, laat staan het volhouden.Vr. 29: Hoe ziet de toekomst er uit van iemand met ADHD die pas als volwassene is gediagnosticeerd? Antw. 29: Deze vraag suggereert dat een diagnose op volwassen leeftijd slechter is voor de toekomst dan een diagnose op jongere leeftijd. Dat lijkt logisch, maar in feite is dat niet bekend. De prognose of het beloop blijkt afhankelijk van veel meer factoren dan alleen de ADHD en de eventuele behandeling. Voor de prognose blijken de bijkomende stoornissen (zoals depressies, angsten, gedragsstoornissen, alcohol- en drugsmisbruik) en de sociale omgeving thuis (bijvoorbeeld gescheiden ouders of ouders met psychische problemen) een grote rol te spelen. Daarbij moet in aanmerking worden genomen dat ADHD alleen, zonder bijkomende problemen, vrij zeldzaam is. Vr. 30: Hoe zit het met Ritalin in het verkeer? Antw. 30: Wie rijexamen wil doen, heeft daarvoor een geschiktheidsverklaring nodig. Sinds begin 2001 wordt zo'n verklaring steeds vaker geweigerd aan volwassenen met ADHD die Ritalin gebruiken. Soms alleen voor het behalen van het zogenaamd 'groot rijbewijs' (categorie C), maar steeds vaker ook voor het behalen van het A- of B-rijbewijs (voor het besturen van een motor of personenauto). Die weigering wordt dan gebaseerd op het feit dat Ritalin behoort tot de groep van de amfetaminen (stimulantia) en onder de opiumwet valt. Het CBR beroept zich daarbij op hoofdstuk 2.2 van de 'Regeling eisen geschiktheid', waarin staat dat behandeling met stimulantia iemand ongeschikt maakt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer: "De werkzaamheid en bijwerkingen van deze middelen op lange termijn zijn doorgaans niet goed te voorspellen. Het gaat daarbij om veranderingen in stemming of gedrag, zoals ernstige vormen van depressie of vermoeidheid. Behandeling met deze middelen maakt iemand daarom ongeschikt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer." <BR> Zowel de artsen bij het CBR als veel deskundigen op het gebied van ADHD erkennen dat hier sprake is van verouderde inzichten. Iemand met ADHD is immers juist beter geconcentreerd mét dan zonder Ritalin. Intussen zitten jongeren en volwassenen met ADHD met de frustratie dat ze óf met hun medicatie moeten stoppen om te mogen rijden, óf in de verleiding komen onjuiste gegevens in te vullen óf niet aan het gemotoriseerde verkeer kunnen deelnemen (met alle beperkingen van dien voor het zelfvertrouwen, het sociale en beroepsleven). <BR> In onderzoek werden zeven jongvolwassenen met ADHD vergeleken met normale controlepersonen wat betreft de rijvaardigheid. Ook werd de invloed van Ritalin op de rijvaardigheid bij de mensen met ADHD onderzocht. In dit onderzoek bleken ADHD-patiënten vergeleken met normaal meer ongelukken te hebben gehad, meer verkeersovertredingen te hebben begaan en - na inname van een nepmiddel of placebo - slechter te rijden tijdens een rijtest met een 'driving simulator'. De rijvaardigheid nam toe onder Ritalin. Deze uitkomst suggereert dat patiënten met ADHD voordeel kunnen hebben van behandeling met Ritalin tijdens deelname aan het verkeer. Het lijkt dan ook niet aannemelijk dat Ritalin de rijvaardigheid in negatieve zin be﮶loedt. Er is echter meer onderzoek nodig voordat de veiligheid van Ritalin in het verkeer definitief kan worden vastgesteld. <BR> Balans heeft, met hulp en steun van vele deskundigen, hierover een notitie geschreven voor de Minister van Verkeer en Waterstaat, met het verzoek de verouderde wetgeving ten spoedigste te veranderen.Vr. 31: Zijn personen met ADHD vaak hoogbegaafd? Antw. 31: Behalve voor de talloze problemen van volwassenen met ADHD wordt er tegenwoordig ook meer aandacht gevraagd voor de positieve aspecten van de stoornis. Dat is uiteraard verheugend, want niemand knapt op van alleen maar een rijtje negatieve kenmerken. In sommige populaire publicaties wordt dit echter te ver doorgetrokken. ADHD zou vaker voorkomen bij hoogbegaafden en personen met ADHD zouden meer dan gemiddeld creatief en inspirerend zijn. Uit onderzoek is dit tot nu toe echter nog niet naar voren gekomen. ADHD blijkt net zo vaak voor te komen bij hoogbegaafden als bij gemiddeld- en laagbegaafden.Vr. 32: Hoe zit het met ADHD in het verkeer? Antw. 32: Het is van belang te onderkennen welke risico?s ADHD voor deelname aan het verkeer met zich meebrengt. Uit onderzoek is namelijk bekend dat mensen met ADHD door gebrek aan overzicht, concentratieproblemen en impulsief gedrag meer kans hebben op verkeersongelukken. Adolescenten met ADHD hebben vier keer zo veel ongelukken als leeftijdgenoten zonder ADHD. Mensen met ADHD rijden vaker illegaal zonder rijbewijs, begaan meer snelheidsovertredingen en hebben vaker een rijbevoegdheidsontzegging gehad dan normaal. Bij ADHD is bovendien de kans op verslaving aan alcohol en/of drugs vergroot, waardoor de rijvaardigheid nog meer in het gedrang kan komen. <BR> Hierbij moet worden aangemerkt dat op dit moment de meerderheid van de volwassenen met ADHD niet is gediagnosticeerd en gewoon deelneemt aan het verkeer.Vr. 33: Hoe vertel ik het de werkgever? Antw. 33: Moet je de werkgever wel of niet vertellen dat je ADHD hebt? En zo ja, moet dat al in de proeftijd? En kom je dan nog wel in aanmerking voor promotie? Moet je het vertellen als er kritiek is op je functioneren, of in zo?n geval juist niet? Dit zijn moeilijke vragen waar geen algemeen antwoord op te geven is. Veel hangt af van de relatie met de werkgever en van zijn houding ten aanzien van problemen en klachten. De werkgever heeft formeel geen recht op informatie over de diagnose. Dat heeft alleen de bedrijfsarts, en dan nog alleen bij ziekte of disfunctioneren. Als er kritiek is op het functioneren kan het anders liggen dan kan het verstandig zijn aan te geven dat er problemen zijn met de concentratie of met overzicht houden en dat daarvoor reeds hulp wordt gezocht. Wellicht kan de werkgever helpen met een rustiger werkplek of hulp en steun bij het ordenen van de werkzaamheden. Het is niet verstandig om de diagnose ADHD uitsluitend als excuus voor mislukkingen aan te voeren dit geeft snel onbegrip en irritatie. Informatiefolders, boeken of materiaal van internet kunnen helpen de werkgever zo nodig te informeren over wat ADHD is, welke beperkingen het kan veroorzaken én welke oplossingen er zijn.* Veel gestelde vragen door bedrijven* Algemene informatie over klup.nl
Vr. 24: Tips voor ouders van een kind met ADHD... Antw. 24: Tips voor ouders van een kind met ADHD... Zorg voor een duidelijke dagindeling, vaste regels en vaste plaatsen voor dingen in huis. Geef eenvoudige, korte opdrachten en regels. Geef uw kind complimenten voor goed gedrag en stimuleer leuke eigenschappen. Als uw kind ergens helemaal in opgaat, zoals een spannend computerspel, denk dan niet ‘hij kan het dus best, als hij maar wil...’. Dat is niet waar. Neem voldoende tijd voor uzelf, uw partner, uw andere kinderen en uw vrienden. Praat met de leerkrachten over de ADHD en de benadering van uw kind. Zoek meer informatie over ADHD, in bibliotheek, boekhandel of op internet.(lotgenotencontact) Zoek tijdig hulp.Vr. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Antw. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Door Dr Edward M. Hallowel en Dr John R. Ratey Vertaald door Sander J. Alkemade De behandeling van ADD begint met hoop. De meeste mensen die ontdekken dat ze ADD hebben, of het nu kinderen zijn of volwassenen, hebben geleden onder een hoop pijn. The emotionele beleving van ADD wordt overspoeld met schaamte, vernedering en zelf-kastijding. Tegen de tijd dat de diagnose ADD is gesteld, hebben veel mensen met ADD hun zelfvertrouwen verloren. Velen hebben verschillende therapeuten bezocht, zonder echt geholpen te zijn. Waardoor ze uiteindelijk alle hoop hebben verloren. De belangrijkste stap aan het begin van de behandeling is het opnieuw inprenten van hoop. Individuen met ADD kunnen zijn vergeten wat hun goed kanten zijn. Ze kunnen, ergens in het verleden, ieder vertrouwen hebben verloren in de mogelijkheid dat er eens iets wél goed zal uitpakken. Ze zitten vaak opgesloten in een soort hardnekkige vasthoudend patroon, waarbij alle theorie, behoorlijk veel veerkracht en inventiviteit ervoor moet zorgen dat ze hun hoofd boven water houden. Het is een tragisch verlies, het te snel opgeven van het leven. Maar veel mensen met ADD zien geen andere weg, dan voortdurend en herhaaldelijk falen. Hoop, is voor hun, het risico nemen om nogmaals tegen de vlakte gemept te worden. En toch, hebben deze mensen een enorme capaciteit om te hopen en te dromen. Meer nog dan de meeste mensen, hebben personen met ADD een fantastisch voorstellingsvermogen. Ze denken in het groot en ze dromen grote dromen. Ze kunnen de kleinste mogelijkheid aangrijpen en zich voorstellen hoe ze dit kunnen veranderen in een belangrijke doorbraak. Ze kunnen een toevallige ontmoeting kunne doen uitlopen op een geweldige avond uit. Ze floreren door hun dromen en ze hebben organisatorische methoden nodig om duidelijk te zijn en om ze op het goede spoor te houden. Maar zoals met de meeste dromers, gaan ze mank als de droom uit elkaar spat. Meestal als de diagnose ADD gesteld is, is dit uiteenspatten van dromen vaak genoeg gebeurd om ervoor te zorgen dat ze ervoor uitkijken om nog eens hoop te hebben. Het kleine kind houdt liever zijn mond, dan weer gepest te worden. De volwassene houdt liever zijn mond dicht dan het risico te lopen dat de zaken weer volledig in de soep lopen. De behandeling, moet dus beginnen met hoop. We verdelen de behandeling van ADD meestal in 5 basis gebieden: 1. Diagnose 2. Educatie 3. Structuur, ondersteuning en begeleiding 4. Verschillende vormen van psychotherapie 5. Medicatie In dit foldertje, zullen we een paar algemene principes aangeven, die los van de medicamenteuze benadering, op zowel de behandeling van kinderen alsook volwassenen met ADD van toepassing zijn. Een manier om de niet medicamenteuze behandeling van ADD te organiseren geschiedt via het geven van praktische suggesties of "tips" in de omgang. Vijftig van dergelijke tips staan hieronder weergegeven: (I) Inzicht en educatie. 1. Zorg dat je zeker bent van de diagnose. Zorg dat je werkt met een professional met een werkelijk begrip van ADD en die ervoor zorgt dat andere vergelijkbare of samenhangen de ziekten kunnen orden uitgesloten, zoals angststoornissen, depressie, schildklierproblemen, bipolaire stoornis, of obsessive-compulsive disorder. 2. School jezelf bij. Misschien is het allerbelangrijkste voor een goede behandeling wel, een goed begrip van de ziekte ADD. Lees boeken. Praat met deskundigen. Praat met andere volwassenen met ADD. Je bent dan in staat om je eigen behandeling op te stellen die past bij jouw specifieke versie van ADD. 3. Coaching. Het is handig voor je om een coach te hebben, iemand die dicht bij je staat, maar altijd met humor. Je coach kan je helpen om georganiseerd te blijven, ervoor zorgen dat je aan activiteiten blijft werken, je aanmoedigen of je helpen herinneren dat je weer aan het werk moet. Vriend, collega, of therapeut (het is mogelijk dat je partner je coach wordt, maar dit is wel riskant), een coach is iemand die ervoor zorgt dat zaken daadwerkelijk worden gedaan, je aanspoort zoals een trainer doet, je in de gaten houdt en meestal aan jouw kant staat. Een coach kan ongelooflijk behulpzaam zijn in de behandeling van ADD. 4. Aanmoediging. Volwassenen met ADD hebben grote hoeveelheden aanmoediging nodig. Dit is gedeeltelijk te wijten aan het feit dat ze enorme hoeveelheden zelfkritiek hebben, wat jaar in jaar uit alleen maar meer werd. Maar het gaat verder dan dat. Meer dan de doorsnee persoon, raakt de ADD volwassene de weg kwijt zonder aanmoediging en bloeit hij helemaal op als een kerstboom wanneer hij het wel krijgt. Vaak willen ze voor een ander werken volgens een patroon dat ze niet voor zichzelf zullen doen. Dit is niet "slecht", het is gewoon zo. Dit moet worden herkend en er moet gebruik van worden gemaakt. 5. Realiseer je wat ADD NIET is, bijvoorbeeld ruzie met je moeder. 6. Leid anderen op en betrek ze erbij. Net zoals het voor jou belangrijk is om je ziekte te begrijpen, zo geldt dat net zo goed, misschien zelfs wel meer voor de mensen in je omgeving. Familie, school, werk, vrienden. Zodra ze door hebben waar het om draait, begrijpen ze je beter en kunnen zelfs behulpzaam zijn. 7. Voel je niet meer schuldig over het feit dat je bezigheden zoekt met een grote mate van stimulatie. Begrijp dat je juist wordt aangetrokken tot sterk stimulerende situaties. Probeer ze alleen verstandig uit te zoeken en lig niet meer wakker over de "verkeerde" keuzen. 8. Luister naar de feedback van betrouwbare anderen. Volwassenen (en kinderen) met ADD zijn beruchte zelfobservanten. Ze gebruiken veel, van wat kan worden opgevat als ontkenning. 9. Overweeg om bij een supportgroep te gaan, of er zelf eentje op te richten. De meeste belangrijke informatie over ADD is helaas nog niet in de boeken terecht gekomen, maar blijft opgeslagen in de hoofden van mensen die ADD hebben. In een supportgroep kan deze informatie naar buiten komen. Bovendien bieden supportgroepen vaak precies de hulp die zo hard nodig is. 10. Probeer af te komen van alle negativiteit die zich door de jaren in je heeft opgebouwd, als je jaren door het leven bent gegaan, zonder te weten dat je ADD had. Een goede psychotherapeut kan hierbij behulpzaam zijn. 11. Voel je niet gebonden door conventionele carrière of conventionele manieren van omgaan met alles. Geef jezelf toestemming om jezelf te zijn. Stop met jezelf wijs te maken, dat je moet zijn zoals je altijd dacht dat je zou moeten zijn, dus bijvoorbeeld de model student, het georganiseerde staflid, en laat jezelf zijn zoals je bent. 12. Onthoudt, dat wat je hebt een neuropsychiatrische conditie is. Het is genetisch overgedragen. Het wordt veroorzaakt door biologie, door de manier waarop je hersenen 'bekabeld' zijn. Het is geen ziekte van de wil en ook geen moreel falen. Het wordt ook niet veroorzaakt door een zwakte in je karakter en ook geen onvermogen om volwassen te worden. De genezing kan dus ook niet worden gevonden in de kracht van de wil, ook niet in straf, niet in opoffering en ook niet in pijn. ONTHOUD DIT ALTIJD. Hoewel veel mensen dit toch proberen, zijn er velen met ADD die veel moeite hebben om te accepteren dat de ziekte zijn grondslag vindt in biologie, in plaats van in het karakter. 13. Probeer anderen te helpen, die ADD hebben. Je leert er namelijk een hoop van over de ziekte en haar verloop, en je bovendien voel je jezelf er beter door. (II) Beter Presteren. 14. Externe structuur. Structuur is de fundering in de non-medicamenteuze behandeling van kinderen met ADD. en waarschijnlijk geldt dit net zo voor volwassenen. Vervelend om op te stellen, maar eenmaal geïnstalleerd werkt structuur als de muren van de baan rond de bobslee. Ze zorgen ervoor dat je als een raket naar beneden kan en niet uit de baan vliegt. Maak frequent gebruik van : - lijsten - kleur codering - reminders/herinneringen aan iets - briefjes/notities voor jezelf - rituelen - archieven 15. Kleur codering. Zoals hierboven al genoemd, verdient kleurcodering extra aandacht. Veel mensen met ADD zijn visueel georiënteerd. Doe hier je voordeel mee, door zaken te herinneren middels kleuren: Archieven, memo's, brieven, teksten, roosters etc. Bijna alles wat je normaal in zwarte letters op wit papier zet, kan beter worden herinnerd, vastgehouden en daardoor stimulerender werken. door het gebruik van kleur. 16. Gebruik pizzazz (zelfs Kramers woordenboek laat het hier afweten, een snickers voor degene die het weet :-) Rekening houdend met tip #15, probeer je omgeving zo stimulerend mogelijk in te richten, zonder dat je overloopt. 17. Richt je omgeving in op beloning in plaats van dat je constant wordt gedemotiveerd. Om te begrijpen hoe een demotiverende omgeving eruit ziet, hoeven veel ADD volwassen maar terug te denken aan hun (middelbare) schooltijd. Nu je de vrijheid hebt van een volwassene, kun je het leven zo inrichten, dat je niet steeds wordt herinnerd aan je tekortkomingen en grenzen. 18. Houdt er rekening mee en accepteer dat X % van de projecten waar je mee bezig gaat, relaties die je hebt en verplichtingen ongetwijfeld volledig de mist in gaan. 19. Omhels uitdagingen. ADD mensen worden gedreven door uitdagingen. Zolang je weet dat er niet van alles iets terecht komt, en je niet te perfectionistisch wordt of vaag, lukt het je om een heleboel dingen wel goed te doen en blijf je uit de problemen. 20. Stel deadlines. Dus data (en niet datums) waarop iets persé gedaan moet zijn. 21. Breek grote klussen in kleine klusjes op. Verbind deadlines aan de kleinere klusjes. Dan zal namelijk, als was het tovenarij, de grote taak als vanzelf gedaan worden. Dit is één van de meest simpele en effectieve methoden van alle organisatorische methoden. Vaak kan een grote klus gevoelsmatig een overweldigend effect hebben op iemand met ADD. Alleen de gedachte al om eraan te gaan werken, kan er voor zorgen dat er niet eens aan begonnen wordt. Aan de andere kant, als een grote klus in kleinere klusjes wordt opgebroken, blijkt het vaak erg makkelijk om die uit te voeren. 22. Stel prioriteiten. Voorkom uitstellen. Als het druk wordt, verliest een persoon met ADD het perspectief: Het betalen van een parkeerboete kan net zo moeilijk worden als proberen de brand te blussen die in je prullenbak is ontstaan. Stel prioriteiten. Haal een keer diep adem. Doe de belangrijkste dingen eerst. Uitstellen, is éen van de basishandelingen van mensen met ADD. Je moet jezelf veel discipline opleggen om dit aan te zien komen en waar mogelijk uit de weg te gaan. 23. Accepteer dat je bang bent voor het feit dat zaken goed gaan. Accepteer scherpe kantjes als dingen te makkelijk gaan. Of als er eens geen conflict is. Maak dingen ook niet mooier dan ze zijn, om ze stimulerender te maken. 24. Probeer uit te vinden, waar en onder welke omstandigheden je het beste werkt: In een luidruchtige kamer, in de trein, ingepakt in drie dekens, luisterend naar muziek, whatever (is best een nederlands woord SJA). Kinderen en volwassenen met ADD presteren vaak het best onder nogal vreemde omstandigheden. Laat jezelf werken onder de omstandigheden waarbij je het best presteert. 25. Weet, dat het prima is om twee dingen tegelijk te doen: Dus met iemand praten en ondertussen breien, Stevig nadenken terwijl je onder de douche staat, of een stukje gaan hardlopen terwijl je een vergadering voorbereidt. Vaak moeten mensen met ADD meerdere dingen tegelijk doen, om überhaupt iets af te ronden. 26. Doe iets waar je goed in bent. Wederom, als het je makkelijk lijkt af te gaan, prima. Er is geen enkele regel die bepaalt dat je alleen maar dingen moet doen die je niet goed kan. 27. Hou ruimte vrij tussen afspraken om je gedachten even op een rijtje te zetten. Overgangen zijn moeilijk voor ADD'ers en mini-pauzes kunnen de overgang vergemakkelijken. 28. Hou een notitieboekje bij de hand, in de auto, naast je bed of in je jas. Je weet namelijk nooit wanneer je een goed idee krijgt en ook niet wanneer je iets moet onthouden. 29. Lees met een pen in je hand. Niet alleen om dingen te onderstrepen of in de kantlijn te schrijven, maar ook voor de onvermijdelijke stroom van andere gedachten die opkomen tijdens het lezen. (III) Omgaan met stemmingen. 30. Plan een structurele "uitblaastijd" in. Maak iedere week wat tijd vrij om gewoon even niets te doen en alles te laten vallen. Wat je ook wil doen : Jezelf bombarderen onder harde muziek, naar de racebaan gaan, een feest(maal) houden. Kies een activiteit waar je jezelf af en toe helemaal in kan verliezen. 31. Laadt regelmatig je eigen batterijen weer op. Samenhangend met # 30 , hebben mensen met ADD, dagelijks een paar momenten nodig om wat tijd te verspillen, zonder dat ze zich schuldig voelen. Een manier om deze tijd zonder schuldgevoel door te komen, is door het opladen van je batterijen te noemen. Doe een dutje. Kijk tv, mediteer. Iets rustig. Relaxend. Ontspannen. 32. Kies "goede" behulpzame verslavingen, zoals bijvoorbeeld sport. Veel volwassenen met ADD hebben een aanleg voor verslavend of dwangmatig gedrag in hun persoonlijkheid, in de zin dat ze altijd wel ergens aan verslaafd zijn. Zorg dat dit iets is waar je beter van wordt. 33. Begrijp stemmingswisselingen en leer hier mee omgaan. Begrijp dat je stemmingen doorlopend kunnen veranderen, ongeacht wat er in de wereld gebeurt. Verspil geen tijd met je af te vragen waar de stemmingswisseling vandaan komt en zoek ook niemand om de schuld te geven. Richt jezelf liever op leren accepteren dat je een slechte bui hebt, wetende dat het wel weer over gaat, en zoek manieren om het sneller te laten overgaan. Verandering van handelingen, bijvoorbeeld deelnemen aan een nieuwe activiteit (liefst interactief, dus niet kijken naar zwemmen, maar het zelf gaan doen), maar een gesprek houden met een vriend of gaan tennissen of een boek lezen, helpt enorm om over de stemming heen te komen. 34. Hou er rekening mee dat de volgende cyclus veel voorkomt bij volwassen met ADD: - Iets "prikkelt" je psychologisch systeem, een verandering of een overgang, een teleurstelling of zelfs een succes. Het voorgaande kan behoorlijk triviaal zijn. - Deze "prikkeling" wordt gevolgd door een mini-paniek, met een opeens optredend verlies van perspectief, de wereld wordt op zijn kop gezet. - Je probeert om te gaan met deze paniek door je vaak obsessief en volhardend te richten op één aspect van de situatie. Dit kan een uur duren, of een dag of zelfs een paar maanden. 35. Leg scenario's/plannen klaar tegen de onvermijdelijke verveling. Maak een lijst van vrienden die je dan belt. Houdt een paar video's bij de hand die je altijd boeien en ervoor zorgen dat je helemaal wordt afgeleid. Zorg dat je makkelijk kan gaan sporten. Zorg dat je een bokszak of kussen bij de hand hebt om tegenaan te meppen als je extra veel kwade energie in je hebt. Bereidt een paar peptalks voor die je tegen jezelf kan houden zoals "Je bent dit al eens vaker tegengekomen, dit is gewoon de ADD-blues (ADD-dip), het zal snel weer over zijn, Alles gaat verder goed." 36. Verwacht depressie na succes. In het algemeen klagen mensen met ADD erover dat ze na een succes paradoxaal genoeg depressief worden. Dit komt omdat de enorme stimulatie van het achternajagen of verkrijgen van een doel, of de voorbereiding is verdwenen. De klus is geklaard. Of hij nou wint of verliest, iemand met ADD mist het probleem, de enorme stimulatie en voelt zich depressief. 37. Leer symbolen, slogans, gezegden als ezelsbruggetjes bij het adresseren van tegenvallers, fouten, missers, vergeten afspraken of stemmingswisselingen, die ervoor zorgen dat je de zaken snel weer in het juiste perspectief ziet. Dus als je linksaf slaat in plaats van rechtsaf waardoor de hele groep een omweg maakt van 20 minuten, zeg dan gewoon "Oh, daar gaat mijn ADD weer", Dan dat je een zes uur durende ruzie krijgt over het feit dat je onbewust probeert de hele trip te saboteren. Dit is geen excuus. Je blijft nog steeds verantwoordelijk voor je daden, maar het is goed om te weten waar je daden vandaan komen en waarvan niet. 38. Gebruik "time-outs" zoals bij kinderen. Als je overstuur bent of overgestimuleerd, neem dan een time-out. Ga even weg. Ontspan jezelf. 39. Leer opkomen voor jezelf. Volwassenen met ADD zijn er zo aan gewend om te worden bekritiseerd, dat ze onnodig veel in de verdediging springen als ze voor zichzelf willen opkomen. Probeer af te stappen van die verdedigende houding. 40. Voorkom voortijdige beëindiging van een project, een ruzie, een deal, een afspraak of een gesprek. Probeer niet gelijk alles af te kappen, ook al jeuken je handen om dat toch te doen. 41. Probeer succesvolle momenten te verlengen en te onthouden. Ook over langere tijd. Je moet jezelf hier bewust en expres in trainen, omdat je het anders weer net zo snel vergeet. 42. Onthoud dat ADD er meestal ook voor zorgt dat je overmatige interesse en aandacht (HYPERFOCUS) besteedt aan iets. Deze overmatige aandacht kan zowel constructief als destructief werken. Kijk uit voor het destructieve gebruik: De aanleg om obsessief en vastgebeten vast te houden aan één of ander ingebeeld probleem, zonder het los te kunnen laten. 43. Sport veel en vaak. Je moet dit in je leven opnemen en erin houden. Sport is zonder meer eén van de beste behandelingen van ADD. Het helpt om agressie en overmatige energie op een positieve manier kwijt te raken. Het zorgt ook voor ruis-onderdrukking in je geest, het stimuleert je hormonale en neurochemische systeem op een natuurlijke, therapeutische manier en het ontspant en kalmeert je lichaam. Als je dat allemaal optelt bij de algemeen bekende gezondheidsredenen om aan sport te doen, dan zie je hoe belangrijk dit punt is. Maak er iets leuks van, zodat je er langere tijd mee bezig kan blijven, zo niet de rest van je hele leven. 44. Maak een goede keuze uit de mensen waarmee je omgaat. Het valt op hoezeer een ADD volwassene kan opbloeien door de keuze voor een specifiek maatje. 45. Leer te lachen om jezelf en anderen, met betrekking tot je symptomen, aangaande je vergeetachtigheid, je onvermogen om op tijd te letten, je tactloosheid of je impulsiviteit, of wat dan ook. Als je namelijk ontspannen genoeg bent om de lol van dit alles in te zien, dan zullen anderen je veel meer vergeven. 46. Plan activiteiten met vrienden. Houd je echt aan deze geplande activiteiten. Het is essentieel dat je verbonden blijft met andere mensen. 47. Zoek groepen en wordt er lid van, als je merkt dat mensen je mogen, waarderen, begrijpen of blij zijn dat je er bent. 48. Tegenovergesteld aan 47. Blijf niet te lang hangen bij groepen waarvan je de indruk hebt dat ze je niet waarderen, of begrijpen. 49. Deel complimenten uit, let op andere mensen. In het algemeen, leer sociale vaardigheden, zoals bijvoorbeeld van je coach. 50. Stel sociale deadlines.Vr. 26: Wat zijn de verschillen tussen ADHD en Bordeline? Antw. 26: Verschillende benadering bij ADHD en Borderline We weten inmiddels dan ADHD vaak verward wordt met Borderline, omdat beide stoornissen hoog scoren op dezelfde diagnostische criteria. Een specifieke ADHD-test, waardoor het onderscheid kan worden gemaakt, bestaat helaas nog niet. Toch zijn er een aantal punten die ikzelf onder de aandacht wil brengen: kenmerken waaraan zowel een ADHD'er als een Borderliner voldoen, maar beiden met een compleet andere motivatie. Kun je onderscheid maken tussen impulsiviteit bij mensen met ADHD en Borderline? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline is impulsief gedrag zelf-destructief. Impulsief gedrag wordt vertoond om depressieve klachten te verlichten. 2. Bij ADHD behelst impulsiviteit schijnbaar alles. ADHD'ers hebben altijd moeite zich te concentreren op een bezigheid, of zij zich nu goed of depressief voelen. Hoe zit het met de relatieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline komen veel relatieproblemen voort uit verlatingsangst. Veel Borderliners hebben een kindertijdverleden waarin zij aan hun lot zijn overgelaten. Zij hebben op jonge leeftijd niet geleerd zich te hechten aan iemand, en dit probleem duurt voort wanneer zij volwassen zijn. Borderliners kenmerken zich door aantrekken en afstoten. 2. Bij ADHD komen veel relatieproblemen voort uit het feit dat zij buitensporige stemmingswisselingen hebben. Wanneer zij "up" zijn (en dat kan door de eenvoudigste dingen veroorzaakt worden), zijn zij geanimeerd gezelschap, maar wanneer zij even later "down" zijn (ook door de meest triviale dingen) willen zij het liefst met rust gelaten worden of juist vermaakt worden. Het vergt heel veel van een partner om te gaan met de onvoorspelbaarheid van een ADHD'er. Wat is het verschil in concentratieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Een Borderliner kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "leeg" voelt. 2. Een ADHD'er kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "overvol" voelt, overspoeld door een stroom aan andere gedachten en prikkels. Ik denkt dat een onbehandelde ADHD een belangrijke oorzaak is van Borderline. ADHD kan heel "goed" samengaan met Borderline. Symptomen die geassocieerd worden met Borderline, zoals "het niet in staat zijn dingen af te maken", zijn bijvoorbeeld typische ADHD-symptomen!!! In een later stadium zal ik hier uitgebreider aandacht aan besteden.Vr. 27: Is ADHD een "modediagnose"? Antw. 27: De diagnose ADHD bestaat al meer dan 40 jaar, onder deze en andere namen (waaronder Minimal Brain Damage, MBD). De eerste rapportage over de effecten van amfetamine-achtige stoffen bij drukke kinderen dateert zelfs al van 1937! Deze lange geschiedenis lijkt niet zo modegevoelig. <BR> De laatste twintig jaar is veel wetenschappelijk onderzoek naar ADHD bij kinderen gedaan, waardoor veel meer duidelijk is geworden over de oorzaken, de hersenfunctiestoornissen en effectieve behandelingen. <BR><BR> Deze kennis dringt de laatste tijd via de media ook door tot het grote publiek. Hierdoor melden zich veel kinderen en volwassenen voor hulp omdat ze zichzelf herkennen in het beeld. <BR> Dit betekent niet dat ADHD opeens méér voorkomt of per se vaker dan reëel is wordt gediagnosticeerd. Er lijkt veeleer sprake van een inhaalslag. Op termijn zal ADHD een gewone diagnose worden, waarvan bekend is wat het is en dat behandeling mogelijk is. <BR> Overigens lijkt de kans op zowel overdiagnostiek als onderdiagnostiek van ADHD juist nu wel het grootst, nu hulpverleners nog niet allemaal voldoende zijn bijgeschoold om op de juiste wijze te diagnosticeren. Hopelijk zal nascholing van hulpverleners dit probleem op den duur oplossen.Vr. 28: Kan ADHD ook worden behandeld zonder medicijnen? Antw. 28: De meeste mensen stellen deze vraag als de diagnose wordt gesteld. Bijna niemand wil medicijnen gebruiken. Het maakt dat men dagelijks wordt herinnerd aan het feit dat er iets hapert in het hoofd. Medicijnen gebruiken is voor veel mensen in het begin moeilijk, het kost tijd om te accepteren dat medicatie nodig is. Anderzijds veroorzaakt ADHD soms zoveel last voor het dagelijks functioneren dat nauwelijks met medicijnen kan worden gewacht. Men hoopt en verwacht dan soms een wonder. Soms is het ook wonderlijk om te zien hoe iemand opknapt met de toename van controle over het eigen gedrag. Meestal echter is het na behandeling met medicijnen hard werken om de puinhoop te overzien, te aanvaarden en (met hulp) te gaan aanpakken. Medicatie is dus slechts het begin van de behandeling, maar wel een belangrijk begin. <BR> De diagnose ADHD is voor veel mensen een keerpunt. Het feit dat de problemen in een ander licht worden gesteld is vaak al een enorme opluchting. Veelgehoorde opmerkingen zijn: De dingen vallen op hun plaats of Ik kan het nu een plek geven. Men hoeft zichzelf niet meer steeds de schuld te geven van mislukkingen. Sommigen geeft dit zoveel energie dat ze denken geen medicijnen nodig te hebben. Hoewel niet is uit te sluiten dat dit voor enkelen opgaat, is niet onderzocht hoe het deze mensen na verloop van tijd vergaat. Op basis van het levenslange patroon van klachten en disfunctioneren valt eigenlijk niet te verwachten dat met alleen een verklaring voor de klachten (de diagnose) alle problemen zijn op te lossen. <BR> Behandeling met alleen coaching, begeleiding bij de planning van huishouden en werk, is op zich mogelijk. Maar omdat de kernsymptomen van ADHD niet veranderen, blijft men dan langer afhankelijk van de hulp van anderen. Het probleem bij ADHD is immers dat geleerde vaardigheden niet goed beklijven of dat oude gewoonten na verloop van tijd weer de kop op steken. De enorme energie die het kost om de controle te handhaven is niet langdurig op te brengen. Het zelf op tijd aan afspraken denken, vooruit denken, niet uitstellen, zijn zaken die niemand kan overnemen. Deze hersenfuncties worden direct door Ritalin bebloed. <BR> Men weet eigenlijk niet wat het is om overzicht te hebben over eigen plannen, geld en tijd. Daarom wordt geadviseerd in elk geval een behandeling met Ritalin te proberen, om daarna te beoordelen of de voordelen tegen de nadelen opwegen. <BR> De ervaring leert dat behandeling zonder medicijnen minder, en minder snel, resultaat oplevert. Het ordenen, het organiseren, het maken van keuzes blijft chaotisch. De behandeling zelf komt hierdoor vaak al niet goed van de grond, bijvoorbeeld omdat de afspraken niet goed in de agenda staan of omdat men vergeet in de agenda te kijken. Van dergelijke simpele problemen hangt het beginnen met de behandeling al af, laat staan het volhouden.Vr. 29: Hoe ziet de toekomst er uit van iemand met ADHD die pas als volwassene is gediagnosticeerd? Antw. 29: Deze vraag suggereert dat een diagnose op volwassen leeftijd slechter is voor de toekomst dan een diagnose op jongere leeftijd. Dat lijkt logisch, maar in feite is dat niet bekend. De prognose of het beloop blijkt afhankelijk van veel meer factoren dan alleen de ADHD en de eventuele behandeling. Voor de prognose blijken de bijkomende stoornissen (zoals depressies, angsten, gedragsstoornissen, alcohol- en drugsmisbruik) en de sociale omgeving thuis (bijvoorbeeld gescheiden ouders of ouders met psychische problemen) een grote rol te spelen. Daarbij moet in aanmerking worden genomen dat ADHD alleen, zonder bijkomende problemen, vrij zeldzaam is. Vr. 30: Hoe zit het met Ritalin in het verkeer? Antw. 30: Wie rijexamen wil doen, heeft daarvoor een geschiktheidsverklaring nodig. Sinds begin 2001 wordt zo'n verklaring steeds vaker geweigerd aan volwassenen met ADHD die Ritalin gebruiken. Soms alleen voor het behalen van het zogenaamd 'groot rijbewijs' (categorie C), maar steeds vaker ook voor het behalen van het A- of B-rijbewijs (voor het besturen van een motor of personenauto). Die weigering wordt dan gebaseerd op het feit dat Ritalin behoort tot de groep van de amfetaminen (stimulantia) en onder de opiumwet valt. Het CBR beroept zich daarbij op hoofdstuk 2.2 van de 'Regeling eisen geschiktheid', waarin staat dat behandeling met stimulantia iemand ongeschikt maakt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer: "De werkzaamheid en bijwerkingen van deze middelen op lange termijn zijn doorgaans niet goed te voorspellen. Het gaat daarbij om veranderingen in stemming of gedrag, zoals ernstige vormen van depressie of vermoeidheid. Behandeling met deze middelen maakt iemand daarom ongeschikt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer." <BR> Zowel de artsen bij het CBR als veel deskundigen op het gebied van ADHD erkennen dat hier sprake is van verouderde inzichten. Iemand met ADHD is immers juist beter geconcentreerd mét dan zonder Ritalin. Intussen zitten jongeren en volwassenen met ADHD met de frustratie dat ze óf met hun medicatie moeten stoppen om te mogen rijden, óf in de verleiding komen onjuiste gegevens in te vullen óf niet aan het gemotoriseerde verkeer kunnen deelnemen (met alle beperkingen van dien voor het zelfvertrouwen, het sociale en beroepsleven). <BR> In onderzoek werden zeven jongvolwassenen met ADHD vergeleken met normale controlepersonen wat betreft de rijvaardigheid. Ook werd de invloed van Ritalin op de rijvaardigheid bij de mensen met ADHD onderzocht. In dit onderzoek bleken ADHD-patiënten vergeleken met normaal meer ongelukken te hebben gehad, meer verkeersovertredingen te hebben begaan en - na inname van een nepmiddel of placebo - slechter te rijden tijdens een rijtest met een 'driving simulator'. De rijvaardigheid nam toe onder Ritalin. Deze uitkomst suggereert dat patiënten met ADHD voordeel kunnen hebben van behandeling met Ritalin tijdens deelname aan het verkeer. Het lijkt dan ook niet aannemelijk dat Ritalin de rijvaardigheid in negatieve zin be﮶loedt. Er is echter meer onderzoek nodig voordat de veiligheid van Ritalin in het verkeer definitief kan worden vastgesteld. <BR> Balans heeft, met hulp en steun van vele deskundigen, hierover een notitie geschreven voor de Minister van Verkeer en Waterstaat, met het verzoek de verouderde wetgeving ten spoedigste te veranderen.Vr. 31: Zijn personen met ADHD vaak hoogbegaafd? Antw. 31: Behalve voor de talloze problemen van volwassenen met ADHD wordt er tegenwoordig ook meer aandacht gevraagd voor de positieve aspecten van de stoornis. Dat is uiteraard verheugend, want niemand knapt op van alleen maar een rijtje negatieve kenmerken. In sommige populaire publicaties wordt dit echter te ver doorgetrokken. ADHD zou vaker voorkomen bij hoogbegaafden en personen met ADHD zouden meer dan gemiddeld creatief en inspirerend zijn. Uit onderzoek is dit tot nu toe echter nog niet naar voren gekomen. ADHD blijkt net zo vaak voor te komen bij hoogbegaafden als bij gemiddeld- en laagbegaafden.Vr. 32: Hoe zit het met ADHD in het verkeer? Antw. 32: Het is van belang te onderkennen welke risico?s ADHD voor deelname aan het verkeer met zich meebrengt. Uit onderzoek is namelijk bekend dat mensen met ADHD door gebrek aan overzicht, concentratieproblemen en impulsief gedrag meer kans hebben op verkeersongelukken. Adolescenten met ADHD hebben vier keer zo veel ongelukken als leeftijdgenoten zonder ADHD. Mensen met ADHD rijden vaker illegaal zonder rijbewijs, begaan meer snelheidsovertredingen en hebben vaker een rijbevoegdheidsontzegging gehad dan normaal. Bij ADHD is bovendien de kans op verslaving aan alcohol en/of drugs vergroot, waardoor de rijvaardigheid nog meer in het gedrang kan komen. <BR> Hierbij moet worden aangemerkt dat op dit moment de meerderheid van de volwassenen met ADHD niet is gediagnosticeerd en gewoon deelneemt aan het verkeer.Vr. 33: Hoe vertel ik het de werkgever? Antw. 33: Moet je de werkgever wel of niet vertellen dat je ADHD hebt? En zo ja, moet dat al in de proeftijd? En kom je dan nog wel in aanmerking voor promotie? Moet je het vertellen als er kritiek is op je functioneren, of in zo?n geval juist niet? Dit zijn moeilijke vragen waar geen algemeen antwoord op te geven is. Veel hangt af van de relatie met de werkgever en van zijn houding ten aanzien van problemen en klachten. De werkgever heeft formeel geen recht op informatie over de diagnose. Dat heeft alleen de bedrijfsarts, en dan nog alleen bij ziekte of disfunctioneren. Als er kritiek is op het functioneren kan het anders liggen dan kan het verstandig zijn aan te geven dat er problemen zijn met de concentratie of met overzicht houden en dat daarvoor reeds hulp wordt gezocht. Wellicht kan de werkgever helpen met een rustiger werkplek of hulp en steun bij het ordenen van de werkzaamheden. Het is niet verstandig om de diagnose ADHD uitsluitend als excuus voor mislukkingen aan te voeren dit geeft snel onbegrip en irritatie. Informatiefolders, boeken of materiaal van internet kunnen helpen de werkgever zo nodig te informeren over wat ADHD is, welke beperkingen het kan veroorzaken én welke oplossingen er zijn.* Veel gestelde vragen door bedrijven* Algemene informatie over klup.nl
Vr. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Antw. 25: 50 Tips voor een betere omgang met Adult Attention Deficit Disorder (ADD) Door Dr Edward M. Hallowel en Dr John R. Ratey Vertaald door Sander J. Alkemade De behandeling van ADD begint met hoop. De meeste mensen die ontdekken dat ze ADD hebben, of het nu kinderen zijn of volwassenen, hebben geleden onder een hoop pijn. The emotionele beleving van ADD wordt overspoeld met schaamte, vernedering en zelf-kastijding. Tegen de tijd dat de diagnose ADD is gesteld, hebben veel mensen met ADD hun zelfvertrouwen verloren. Velen hebben verschillende therapeuten bezocht, zonder echt geholpen te zijn. Waardoor ze uiteindelijk alle hoop hebben verloren. De belangrijkste stap aan het begin van de behandeling is het opnieuw inprenten van hoop. Individuen met ADD kunnen zijn vergeten wat hun goed kanten zijn. Ze kunnen, ergens in het verleden, ieder vertrouwen hebben verloren in de mogelijkheid dat er eens iets wél goed zal uitpakken. Ze zitten vaak opgesloten in een soort hardnekkige vasthoudend patroon, waarbij alle theorie, behoorlijk veel veerkracht en inventiviteit ervoor moet zorgen dat ze hun hoofd boven water houden. Het is een tragisch verlies, het te snel opgeven van het leven. Maar veel mensen met ADD zien geen andere weg, dan voortdurend en herhaaldelijk falen. Hoop, is voor hun, het risico nemen om nogmaals tegen de vlakte gemept te worden. En toch, hebben deze mensen een enorme capaciteit om te hopen en te dromen. Meer nog dan de meeste mensen, hebben personen met ADD een fantastisch voorstellingsvermogen. Ze denken in het groot en ze dromen grote dromen. Ze kunnen de kleinste mogelijkheid aangrijpen en zich voorstellen hoe ze dit kunnen veranderen in een belangrijke doorbraak. Ze kunnen een toevallige ontmoeting kunne doen uitlopen op een geweldige avond uit. Ze floreren door hun dromen en ze hebben organisatorische methoden nodig om duidelijk te zijn en om ze op het goede spoor te houden. Maar zoals met de meeste dromers, gaan ze mank als de droom uit elkaar spat. Meestal als de diagnose ADD gesteld is, is dit uiteenspatten van dromen vaak genoeg gebeurd om ervoor te zorgen dat ze ervoor uitkijken om nog eens hoop te hebben. Het kleine kind houdt liever zijn mond, dan weer gepest te worden. De volwassene houdt liever zijn mond dicht dan het risico te lopen dat de zaken weer volledig in de soep lopen. De behandeling, moet dus beginnen met hoop. We verdelen de behandeling van ADD meestal in 5 basis gebieden: 1. Diagnose 2. Educatie 3. Structuur, ondersteuning en begeleiding 4. Verschillende vormen van psychotherapie 5. Medicatie In dit foldertje, zullen we een paar algemene principes aangeven, die los van de medicamenteuze benadering, op zowel de behandeling van kinderen alsook volwassenen met ADD van toepassing zijn. Een manier om de niet medicamenteuze behandeling van ADD te organiseren geschiedt via het geven van praktische suggesties of "tips" in de omgang. Vijftig van dergelijke tips staan hieronder weergegeven: (I) Inzicht en educatie. 1. Zorg dat je zeker bent van de diagnose. Zorg dat je werkt met een professional met een werkelijk begrip van ADD en die ervoor zorgt dat andere vergelijkbare of samenhangen de ziekten kunnen orden uitgesloten, zoals angststoornissen, depressie, schildklierproblemen, bipolaire stoornis, of obsessive-compulsive disorder. 2. School jezelf bij. Misschien is het allerbelangrijkste voor een goede behandeling wel, een goed begrip van de ziekte ADD. Lees boeken. Praat met deskundigen. Praat met andere volwassenen met ADD. Je bent dan in staat om je eigen behandeling op te stellen die past bij jouw specifieke versie van ADD. 3. Coaching. Het is handig voor je om een coach te hebben, iemand die dicht bij je staat, maar altijd met humor. Je coach kan je helpen om georganiseerd te blijven, ervoor zorgen dat je aan activiteiten blijft werken, je aanmoedigen of je helpen herinneren dat je weer aan het werk moet. Vriend, collega, of therapeut (het is mogelijk dat je partner je coach wordt, maar dit is wel riskant), een coach is iemand die ervoor zorgt dat zaken daadwerkelijk worden gedaan, je aanspoort zoals een trainer doet, je in de gaten houdt en meestal aan jouw kant staat. Een coach kan ongelooflijk behulpzaam zijn in de behandeling van ADD. 4. Aanmoediging. Volwassenen met ADD hebben grote hoeveelheden aanmoediging nodig. Dit is gedeeltelijk te wijten aan het feit dat ze enorme hoeveelheden zelfkritiek hebben, wat jaar in jaar uit alleen maar meer werd. Maar het gaat verder dan dat. Meer dan de doorsnee persoon, raakt de ADD volwassene de weg kwijt zonder aanmoediging en bloeit hij helemaal op als een kerstboom wanneer hij het wel krijgt. Vaak willen ze voor een ander werken volgens een patroon dat ze niet voor zichzelf zullen doen. Dit is niet "slecht", het is gewoon zo. Dit moet worden herkend en er moet gebruik van worden gemaakt. 5. Realiseer je wat ADD NIET is, bijvoorbeeld ruzie met je moeder. 6. Leid anderen op en betrek ze erbij. Net zoals het voor jou belangrijk is om je ziekte te begrijpen, zo geldt dat net zo goed, misschien zelfs wel meer voor de mensen in je omgeving. Familie, school, werk, vrienden. Zodra ze door hebben waar het om draait, begrijpen ze je beter en kunnen zelfs behulpzaam zijn. 7. Voel je niet meer schuldig over het feit dat je bezigheden zoekt met een grote mate van stimulatie. Begrijp dat je juist wordt aangetrokken tot sterk stimulerende situaties. Probeer ze alleen verstandig uit te zoeken en lig niet meer wakker over de "verkeerde" keuzen. 8. Luister naar de feedback van betrouwbare anderen. Volwassenen (en kinderen) met ADD zijn beruchte zelfobservanten. Ze gebruiken veel, van wat kan worden opgevat als ontkenning. 9. Overweeg om bij een supportgroep te gaan, of er zelf eentje op te richten. De meeste belangrijke informatie over ADD is helaas nog niet in de boeken terecht gekomen, maar blijft opgeslagen in de hoofden van mensen die ADD hebben. In een supportgroep kan deze informatie naar buiten komen. Bovendien bieden supportgroepen vaak precies de hulp die zo hard nodig is. 10. Probeer af te komen van alle negativiteit die zich door de jaren in je heeft opgebouwd, als je jaren door het leven bent gegaan, zonder te weten dat je ADD had. Een goede psychotherapeut kan hierbij behulpzaam zijn. 11. Voel je niet gebonden door conventionele carrière of conventionele manieren van omgaan met alles. Geef jezelf toestemming om jezelf te zijn. Stop met jezelf wijs te maken, dat je moet zijn zoals je altijd dacht dat je zou moeten zijn, dus bijvoorbeeld de model student, het georganiseerde staflid, en laat jezelf zijn zoals je bent. 12. Onthoudt, dat wat je hebt een neuropsychiatrische conditie is. Het is genetisch overgedragen. Het wordt veroorzaakt door biologie, door de manier waarop je hersenen 'bekabeld' zijn. Het is geen ziekte van de wil en ook geen moreel falen. Het wordt ook niet veroorzaakt door een zwakte in je karakter en ook geen onvermogen om volwassen te worden. De genezing kan dus ook niet worden gevonden in de kracht van de wil, ook niet in straf, niet in opoffering en ook niet in pijn. ONTHOUD DIT ALTIJD. Hoewel veel mensen dit toch proberen, zijn er velen met ADD die veel moeite hebben om te accepteren dat de ziekte zijn grondslag vindt in biologie, in plaats van in het karakter. 13. Probeer anderen te helpen, die ADD hebben. Je leert er namelijk een hoop van over de ziekte en haar verloop, en je bovendien voel je jezelf er beter door. (II) Beter Presteren. 14. Externe structuur. Structuur is de fundering in de non-medicamenteuze behandeling van kinderen met ADD. en waarschijnlijk geldt dit net zo voor volwassenen. Vervelend om op te stellen, maar eenmaal geïnstalleerd werkt structuur als de muren van de baan rond de bobslee. Ze zorgen ervoor dat je als een raket naar beneden kan en niet uit de baan vliegt. Maak frequent gebruik van : - lijsten - kleur codering - reminders/herinneringen aan iets - briefjes/notities voor jezelf - rituelen - archieven 15. Kleur codering. Zoals hierboven al genoemd, verdient kleurcodering extra aandacht. Veel mensen met ADD zijn visueel georiënteerd. Doe hier je voordeel mee, door zaken te herinneren middels kleuren: Archieven, memo's, brieven, teksten, roosters etc. Bijna alles wat je normaal in zwarte letters op wit papier zet, kan beter worden herinnerd, vastgehouden en daardoor stimulerender werken. door het gebruik van kleur. 16. Gebruik pizzazz (zelfs Kramers woordenboek laat het hier afweten, een snickers voor degene die het weet :-) Rekening houdend met tip #15, probeer je omgeving zo stimulerend mogelijk in te richten, zonder dat je overloopt. 17. Richt je omgeving in op beloning in plaats van dat je constant wordt gedemotiveerd. Om te begrijpen hoe een demotiverende omgeving eruit ziet, hoeven veel ADD volwassen maar terug te denken aan hun (middelbare) schooltijd. Nu je de vrijheid hebt van een volwassene, kun je het leven zo inrichten, dat je niet steeds wordt herinnerd aan je tekortkomingen en grenzen. 18. Houdt er rekening mee en accepteer dat X % van de projecten waar je mee bezig gaat, relaties die je hebt en verplichtingen ongetwijfeld volledig de mist in gaan. 19. Omhels uitdagingen. ADD mensen worden gedreven door uitdagingen. Zolang je weet dat er niet van alles iets terecht komt, en je niet te perfectionistisch wordt of vaag, lukt het je om een heleboel dingen wel goed te doen en blijf je uit de problemen. 20. Stel deadlines. Dus data (en niet datums) waarop iets persé gedaan moet zijn. 21. Breek grote klussen in kleine klusjes op. Verbind deadlines aan de kleinere klusjes. Dan zal namelijk, als was het tovenarij, de grote taak als vanzelf gedaan worden. Dit is één van de meest simpele en effectieve methoden van alle organisatorische methoden. Vaak kan een grote klus gevoelsmatig een overweldigend effect hebben op iemand met ADD. Alleen de gedachte al om eraan te gaan werken, kan er voor zorgen dat er niet eens aan begonnen wordt. Aan de andere kant, als een grote klus in kleinere klusjes wordt opgebroken, blijkt het vaak erg makkelijk om die uit te voeren. 22. Stel prioriteiten. Voorkom uitstellen. Als het druk wordt, verliest een persoon met ADD het perspectief: Het betalen van een parkeerboete kan net zo moeilijk worden als proberen de brand te blussen die in je prullenbak is ontstaan. Stel prioriteiten. Haal een keer diep adem. Doe de belangrijkste dingen eerst. Uitstellen, is éen van de basishandelingen van mensen met ADD. Je moet jezelf veel discipline opleggen om dit aan te zien komen en waar mogelijk uit de weg te gaan. 23. Accepteer dat je bang bent voor het feit dat zaken goed gaan. Accepteer scherpe kantjes als dingen te makkelijk gaan. Of als er eens geen conflict is. Maak dingen ook niet mooier dan ze zijn, om ze stimulerender te maken. 24. Probeer uit te vinden, waar en onder welke omstandigheden je het beste werkt: In een luidruchtige kamer, in de trein, ingepakt in drie dekens, luisterend naar muziek, whatever (is best een nederlands woord SJA). Kinderen en volwassenen met ADD presteren vaak het best onder nogal vreemde omstandigheden. Laat jezelf werken onder de omstandigheden waarbij je het best presteert. 25. Weet, dat het prima is om twee dingen tegelijk te doen: Dus met iemand praten en ondertussen breien, Stevig nadenken terwijl je onder de douche staat, of een stukje gaan hardlopen terwijl je een vergadering voorbereidt. Vaak moeten mensen met ADD meerdere dingen tegelijk doen, om überhaupt iets af te ronden. 26. Doe iets waar je goed in bent. Wederom, als het je makkelijk lijkt af te gaan, prima. Er is geen enkele regel die bepaalt dat je alleen maar dingen moet doen die je niet goed kan. 27. Hou ruimte vrij tussen afspraken om je gedachten even op een rijtje te zetten. Overgangen zijn moeilijk voor ADD'ers en mini-pauzes kunnen de overgang vergemakkelijken. 28. Hou een notitieboekje bij de hand, in de auto, naast je bed of in je jas. Je weet namelijk nooit wanneer je een goed idee krijgt en ook niet wanneer je iets moet onthouden. 29. Lees met een pen in je hand. Niet alleen om dingen te onderstrepen of in de kantlijn te schrijven, maar ook voor de onvermijdelijke stroom van andere gedachten die opkomen tijdens het lezen. (III) Omgaan met stemmingen. 30. Plan een structurele "uitblaastijd" in. Maak iedere week wat tijd vrij om gewoon even niets te doen en alles te laten vallen. Wat je ook wil doen : Jezelf bombarderen onder harde muziek, naar de racebaan gaan, een feest(maal) houden. Kies een activiteit waar je jezelf af en toe helemaal in kan verliezen. 31. Laadt regelmatig je eigen batterijen weer op. Samenhangend met # 30 , hebben mensen met ADD, dagelijks een paar momenten nodig om wat tijd te verspillen, zonder dat ze zich schuldig voelen. Een manier om deze tijd zonder schuldgevoel door te komen, is door het opladen van je batterijen te noemen. Doe een dutje. Kijk tv, mediteer. Iets rustig. Relaxend. Ontspannen. 32. Kies "goede" behulpzame verslavingen, zoals bijvoorbeeld sport. Veel volwassenen met ADD hebben een aanleg voor verslavend of dwangmatig gedrag in hun persoonlijkheid, in de zin dat ze altijd wel ergens aan verslaafd zijn. Zorg dat dit iets is waar je beter van wordt. 33. Begrijp stemmingswisselingen en leer hier mee omgaan. Begrijp dat je stemmingen doorlopend kunnen veranderen, ongeacht wat er in de wereld gebeurt. Verspil geen tijd met je af te vragen waar de stemmingswisseling vandaan komt en zoek ook niemand om de schuld te geven. Richt jezelf liever op leren accepteren dat je een slechte bui hebt, wetende dat het wel weer over gaat, en zoek manieren om het sneller te laten overgaan. Verandering van handelingen, bijvoorbeeld deelnemen aan een nieuwe activiteit (liefst interactief, dus niet kijken naar zwemmen, maar het zelf gaan doen), maar een gesprek houden met een vriend of gaan tennissen of een boek lezen, helpt enorm om over de stemming heen te komen. 34. Hou er rekening mee dat de volgende cyclus veel voorkomt bij volwassen met ADD: - Iets "prikkelt" je psychologisch systeem, een verandering of een overgang, een teleurstelling of zelfs een succes. Het voorgaande kan behoorlijk triviaal zijn. - Deze "prikkeling" wordt gevolgd door een mini-paniek, met een opeens optredend verlies van perspectief, de wereld wordt op zijn kop gezet. - Je probeert om te gaan met deze paniek door je vaak obsessief en volhardend te richten op één aspect van de situatie. Dit kan een uur duren, of een dag of zelfs een paar maanden. 35. Leg scenario's/plannen klaar tegen de onvermijdelijke verveling. Maak een lijst van vrienden die je dan belt. Houdt een paar video's bij de hand die je altijd boeien en ervoor zorgen dat je helemaal wordt afgeleid. Zorg dat je makkelijk kan gaan sporten. Zorg dat je een bokszak of kussen bij de hand hebt om tegenaan te meppen als je extra veel kwade energie in je hebt. Bereidt een paar peptalks voor die je tegen jezelf kan houden zoals "Je bent dit al eens vaker tegengekomen, dit is gewoon de ADD-blues (ADD-dip), het zal snel weer over zijn, Alles gaat verder goed." 36. Verwacht depressie na succes. In het algemeen klagen mensen met ADD erover dat ze na een succes paradoxaal genoeg depressief worden. Dit komt omdat de enorme stimulatie van het achternajagen of verkrijgen van een doel, of de voorbereiding is verdwenen. De klus is geklaard. Of hij nou wint of verliest, iemand met ADD mist het probleem, de enorme stimulatie en voelt zich depressief. 37. Leer symbolen, slogans, gezegden als ezelsbruggetjes bij het adresseren van tegenvallers, fouten, missers, vergeten afspraken of stemmingswisselingen, die ervoor zorgen dat je de zaken snel weer in het juiste perspectief ziet. Dus als je linksaf slaat in plaats van rechtsaf waardoor de hele groep een omweg maakt van 20 minuten, zeg dan gewoon "Oh, daar gaat mijn ADD weer", Dan dat je een zes uur durende ruzie krijgt over het feit dat je onbewust probeert de hele trip te saboteren. Dit is geen excuus. Je blijft nog steeds verantwoordelijk voor je daden, maar het is goed om te weten waar je daden vandaan komen en waarvan niet. 38. Gebruik "time-outs" zoals bij kinderen. Als je overstuur bent of overgestimuleerd, neem dan een time-out. Ga even weg. Ontspan jezelf. 39. Leer opkomen voor jezelf. Volwassenen met ADD zijn er zo aan gewend om te worden bekritiseerd, dat ze onnodig veel in de verdediging springen als ze voor zichzelf willen opkomen. Probeer af te stappen van die verdedigende houding. 40. Voorkom voortijdige beëindiging van een project, een ruzie, een deal, een afspraak of een gesprek. Probeer niet gelijk alles af te kappen, ook al jeuken je handen om dat toch te doen. 41. Probeer succesvolle momenten te verlengen en te onthouden. Ook over langere tijd. Je moet jezelf hier bewust en expres in trainen, omdat je het anders weer net zo snel vergeet. 42. Onthoud dat ADD er meestal ook voor zorgt dat je overmatige interesse en aandacht (HYPERFOCUS) besteedt aan iets. Deze overmatige aandacht kan zowel constructief als destructief werken. Kijk uit voor het destructieve gebruik: De aanleg om obsessief en vastgebeten vast te houden aan één of ander ingebeeld probleem, zonder het los te kunnen laten. 43. Sport veel en vaak. Je moet dit in je leven opnemen en erin houden. Sport is zonder meer eén van de beste behandelingen van ADD. Het helpt om agressie en overmatige energie op een positieve manier kwijt te raken. Het zorgt ook voor ruis-onderdrukking in je geest, het stimuleert je hormonale en neurochemische systeem op een natuurlijke, therapeutische manier en het ontspant en kalmeert je lichaam. Als je dat allemaal optelt bij de algemeen bekende gezondheidsredenen om aan sport te doen, dan zie je hoe belangrijk dit punt is. Maak er iets leuks van, zodat je er langere tijd mee bezig kan blijven, zo niet de rest van je hele leven. 44. Maak een goede keuze uit de mensen waarmee je omgaat. Het valt op hoezeer een ADD volwassene kan opbloeien door de keuze voor een specifiek maatje. 45. Leer te lachen om jezelf en anderen, met betrekking tot je symptomen, aangaande je vergeetachtigheid, je onvermogen om op tijd te letten, je tactloosheid of je impulsiviteit, of wat dan ook. Als je namelijk ontspannen genoeg bent om de lol van dit alles in te zien, dan zullen anderen je veel meer vergeven. 46. Plan activiteiten met vrienden. Houd je echt aan deze geplande activiteiten. Het is essentieel dat je verbonden blijft met andere mensen. 47. Zoek groepen en wordt er lid van, als je merkt dat mensen je mogen, waarderen, begrijpen of blij zijn dat je er bent. 48. Tegenovergesteld aan 47. Blijf niet te lang hangen bij groepen waarvan je de indruk hebt dat ze je niet waarderen, of begrijpen. 49. Deel complimenten uit, let op andere mensen. In het algemeen, leer sociale vaardigheden, zoals bijvoorbeeld van je coach. 50. Stel sociale deadlines.Vr. 26: Wat zijn de verschillen tussen ADHD en Bordeline? Antw. 26: Verschillende benadering bij ADHD en Borderline We weten inmiddels dan ADHD vaak verward wordt met Borderline, omdat beide stoornissen hoog scoren op dezelfde diagnostische criteria. Een specifieke ADHD-test, waardoor het onderscheid kan worden gemaakt, bestaat helaas nog niet. Toch zijn er een aantal punten die ikzelf onder de aandacht wil brengen: kenmerken waaraan zowel een ADHD'er als een Borderliner voldoen, maar beiden met een compleet andere motivatie. Kun je onderscheid maken tussen impulsiviteit bij mensen met ADHD en Borderline? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline is impulsief gedrag zelf-destructief. Impulsief gedrag wordt vertoond om depressieve klachten te verlichten. 2. Bij ADHD behelst impulsiviteit schijnbaar alles. ADHD'ers hebben altijd moeite zich te concentreren op een bezigheid, of zij zich nu goed of depressief voelen. Hoe zit het met de relatieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline komen veel relatieproblemen voort uit verlatingsangst. Veel Borderliners hebben een kindertijdverleden waarin zij aan hun lot zijn overgelaten. Zij hebben op jonge leeftijd niet geleerd zich te hechten aan iemand, en dit probleem duurt voort wanneer zij volwassen zijn. Borderliners kenmerken zich door aantrekken en afstoten. 2. Bij ADHD komen veel relatieproblemen voort uit het feit dat zij buitensporige stemmingswisselingen hebben. Wanneer zij "up" zijn (en dat kan door de eenvoudigste dingen veroorzaakt worden), zijn zij geanimeerd gezelschap, maar wanneer zij even later "down" zijn (ook door de meest triviale dingen) willen zij het liefst met rust gelaten worden of juist vermaakt worden. Het vergt heel veel van een partner om te gaan met de onvoorspelbaarheid van een ADHD'er. Wat is het verschil in concentratieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Een Borderliner kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "leeg" voelt. 2. Een ADHD'er kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "overvol" voelt, overspoeld door een stroom aan andere gedachten en prikkels. Ik denkt dat een onbehandelde ADHD een belangrijke oorzaak is van Borderline. ADHD kan heel "goed" samengaan met Borderline. Symptomen die geassocieerd worden met Borderline, zoals "het niet in staat zijn dingen af te maken", zijn bijvoorbeeld typische ADHD-symptomen!!! In een later stadium zal ik hier uitgebreider aandacht aan besteden.Vr. 27: Is ADHD een "modediagnose"? Antw. 27: De diagnose ADHD bestaat al meer dan 40 jaar, onder deze en andere namen (waaronder Minimal Brain Damage, MBD). De eerste rapportage over de effecten van amfetamine-achtige stoffen bij drukke kinderen dateert zelfs al van 1937! Deze lange geschiedenis lijkt niet zo modegevoelig. <BR> De laatste twintig jaar is veel wetenschappelijk onderzoek naar ADHD bij kinderen gedaan, waardoor veel meer duidelijk is geworden over de oorzaken, de hersenfunctiestoornissen en effectieve behandelingen. <BR><BR> Deze kennis dringt de laatste tijd via de media ook door tot het grote publiek. Hierdoor melden zich veel kinderen en volwassenen voor hulp omdat ze zichzelf herkennen in het beeld. <BR> Dit betekent niet dat ADHD opeens méér voorkomt of per se vaker dan reëel is wordt gediagnosticeerd. Er lijkt veeleer sprake van een inhaalslag. Op termijn zal ADHD een gewone diagnose worden, waarvan bekend is wat het is en dat behandeling mogelijk is. <BR> Overigens lijkt de kans op zowel overdiagnostiek als onderdiagnostiek van ADHD juist nu wel het grootst, nu hulpverleners nog niet allemaal voldoende zijn bijgeschoold om op de juiste wijze te diagnosticeren. Hopelijk zal nascholing van hulpverleners dit probleem op den duur oplossen.Vr. 28: Kan ADHD ook worden behandeld zonder medicijnen? Antw. 28: De meeste mensen stellen deze vraag als de diagnose wordt gesteld. Bijna niemand wil medicijnen gebruiken. Het maakt dat men dagelijks wordt herinnerd aan het feit dat er iets hapert in het hoofd. Medicijnen gebruiken is voor veel mensen in het begin moeilijk, het kost tijd om te accepteren dat medicatie nodig is. Anderzijds veroorzaakt ADHD soms zoveel last voor het dagelijks functioneren dat nauwelijks met medicijnen kan worden gewacht. Men hoopt en verwacht dan soms een wonder. Soms is het ook wonderlijk om te zien hoe iemand opknapt met de toename van controle over het eigen gedrag. Meestal echter is het na behandeling met medicijnen hard werken om de puinhoop te overzien, te aanvaarden en (met hulp) te gaan aanpakken. Medicatie is dus slechts het begin van de behandeling, maar wel een belangrijk begin. <BR> De diagnose ADHD is voor veel mensen een keerpunt. Het feit dat de problemen in een ander licht worden gesteld is vaak al een enorme opluchting. Veelgehoorde opmerkingen zijn: De dingen vallen op hun plaats of Ik kan het nu een plek geven. Men hoeft zichzelf niet meer steeds de schuld te geven van mislukkingen. Sommigen geeft dit zoveel energie dat ze denken geen medicijnen nodig te hebben. Hoewel niet is uit te sluiten dat dit voor enkelen opgaat, is niet onderzocht hoe het deze mensen na verloop van tijd vergaat. Op basis van het levenslange patroon van klachten en disfunctioneren valt eigenlijk niet te verwachten dat met alleen een verklaring voor de klachten (de diagnose) alle problemen zijn op te lossen. <BR> Behandeling met alleen coaching, begeleiding bij de planning van huishouden en werk, is op zich mogelijk. Maar omdat de kernsymptomen van ADHD niet veranderen, blijft men dan langer afhankelijk van de hulp van anderen. Het probleem bij ADHD is immers dat geleerde vaardigheden niet goed beklijven of dat oude gewoonten na verloop van tijd weer de kop op steken. De enorme energie die het kost om de controle te handhaven is niet langdurig op te brengen. Het zelf op tijd aan afspraken denken, vooruit denken, niet uitstellen, zijn zaken die niemand kan overnemen. Deze hersenfuncties worden direct door Ritalin bebloed. <BR> Men weet eigenlijk niet wat het is om overzicht te hebben over eigen plannen, geld en tijd. Daarom wordt geadviseerd in elk geval een behandeling met Ritalin te proberen, om daarna te beoordelen of de voordelen tegen de nadelen opwegen. <BR> De ervaring leert dat behandeling zonder medicijnen minder, en minder snel, resultaat oplevert. Het ordenen, het organiseren, het maken van keuzes blijft chaotisch. De behandeling zelf komt hierdoor vaak al niet goed van de grond, bijvoorbeeld omdat de afspraken niet goed in de agenda staan of omdat men vergeet in de agenda te kijken. Van dergelijke simpele problemen hangt het beginnen met de behandeling al af, laat staan het volhouden.Vr. 29: Hoe ziet de toekomst er uit van iemand met ADHD die pas als volwassene is gediagnosticeerd? Antw. 29: Deze vraag suggereert dat een diagnose op volwassen leeftijd slechter is voor de toekomst dan een diagnose op jongere leeftijd. Dat lijkt logisch, maar in feite is dat niet bekend. De prognose of het beloop blijkt afhankelijk van veel meer factoren dan alleen de ADHD en de eventuele behandeling. Voor de prognose blijken de bijkomende stoornissen (zoals depressies, angsten, gedragsstoornissen, alcohol- en drugsmisbruik) en de sociale omgeving thuis (bijvoorbeeld gescheiden ouders of ouders met psychische problemen) een grote rol te spelen. Daarbij moet in aanmerking worden genomen dat ADHD alleen, zonder bijkomende problemen, vrij zeldzaam is. Vr. 30: Hoe zit het met Ritalin in het verkeer? Antw. 30: Wie rijexamen wil doen, heeft daarvoor een geschiktheidsverklaring nodig. Sinds begin 2001 wordt zo'n verklaring steeds vaker geweigerd aan volwassenen met ADHD die Ritalin gebruiken. Soms alleen voor het behalen van het zogenaamd 'groot rijbewijs' (categorie C), maar steeds vaker ook voor het behalen van het A- of B-rijbewijs (voor het besturen van een motor of personenauto). Die weigering wordt dan gebaseerd op het feit dat Ritalin behoort tot de groep van de amfetaminen (stimulantia) en onder de opiumwet valt. Het CBR beroept zich daarbij op hoofdstuk 2.2 van de 'Regeling eisen geschiktheid', waarin staat dat behandeling met stimulantia iemand ongeschikt maakt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer: "De werkzaamheid en bijwerkingen van deze middelen op lange termijn zijn doorgaans niet goed te voorspellen. Het gaat daarbij om veranderingen in stemming of gedrag, zoals ernstige vormen van depressie of vermoeidheid. Behandeling met deze middelen maakt iemand daarom ongeschikt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer." <BR> Zowel de artsen bij het CBR als veel deskundigen op het gebied van ADHD erkennen dat hier sprake is van verouderde inzichten. Iemand met ADHD is immers juist beter geconcentreerd mét dan zonder Ritalin. Intussen zitten jongeren en volwassenen met ADHD met de frustratie dat ze óf met hun medicatie moeten stoppen om te mogen rijden, óf in de verleiding komen onjuiste gegevens in te vullen óf niet aan het gemotoriseerde verkeer kunnen deelnemen (met alle beperkingen van dien voor het zelfvertrouwen, het sociale en beroepsleven). <BR> In onderzoek werden zeven jongvolwassenen met ADHD vergeleken met normale controlepersonen wat betreft de rijvaardigheid. Ook werd de invloed van Ritalin op de rijvaardigheid bij de mensen met ADHD onderzocht. In dit onderzoek bleken ADHD-patiënten vergeleken met normaal meer ongelukken te hebben gehad, meer verkeersovertredingen te hebben begaan en - na inname van een nepmiddel of placebo - slechter te rijden tijdens een rijtest met een 'driving simulator'. De rijvaardigheid nam toe onder Ritalin. Deze uitkomst suggereert dat patiënten met ADHD voordeel kunnen hebben van behandeling met Ritalin tijdens deelname aan het verkeer. Het lijkt dan ook niet aannemelijk dat Ritalin de rijvaardigheid in negatieve zin be﮶loedt. Er is echter meer onderzoek nodig voordat de veiligheid van Ritalin in het verkeer definitief kan worden vastgesteld. <BR> Balans heeft, met hulp en steun van vele deskundigen, hierover een notitie geschreven voor de Minister van Verkeer en Waterstaat, met het verzoek de verouderde wetgeving ten spoedigste te veranderen.Vr. 31: Zijn personen met ADHD vaak hoogbegaafd? Antw. 31: Behalve voor de talloze problemen van volwassenen met ADHD wordt er tegenwoordig ook meer aandacht gevraagd voor de positieve aspecten van de stoornis. Dat is uiteraard verheugend, want niemand knapt op van alleen maar een rijtje negatieve kenmerken. In sommige populaire publicaties wordt dit echter te ver doorgetrokken. ADHD zou vaker voorkomen bij hoogbegaafden en personen met ADHD zouden meer dan gemiddeld creatief en inspirerend zijn. Uit onderzoek is dit tot nu toe echter nog niet naar voren gekomen. ADHD blijkt net zo vaak voor te komen bij hoogbegaafden als bij gemiddeld- en laagbegaafden.Vr. 32: Hoe zit het met ADHD in het verkeer? Antw. 32: Het is van belang te onderkennen welke risico?s ADHD voor deelname aan het verkeer met zich meebrengt. Uit onderzoek is namelijk bekend dat mensen met ADHD door gebrek aan overzicht, concentratieproblemen en impulsief gedrag meer kans hebben op verkeersongelukken. Adolescenten met ADHD hebben vier keer zo veel ongelukken als leeftijdgenoten zonder ADHD. Mensen met ADHD rijden vaker illegaal zonder rijbewijs, begaan meer snelheidsovertredingen en hebben vaker een rijbevoegdheidsontzegging gehad dan normaal. Bij ADHD is bovendien de kans op verslaving aan alcohol en/of drugs vergroot, waardoor de rijvaardigheid nog meer in het gedrang kan komen. <BR> Hierbij moet worden aangemerkt dat op dit moment de meerderheid van de volwassenen met ADHD niet is gediagnosticeerd en gewoon deelneemt aan het verkeer.Vr. 33: Hoe vertel ik het de werkgever? Antw. 33: Moet je de werkgever wel of niet vertellen dat je ADHD hebt? En zo ja, moet dat al in de proeftijd? En kom je dan nog wel in aanmerking voor promotie? Moet je het vertellen als er kritiek is op je functioneren, of in zo?n geval juist niet? Dit zijn moeilijke vragen waar geen algemeen antwoord op te geven is. Veel hangt af van de relatie met de werkgever en van zijn houding ten aanzien van problemen en klachten. De werkgever heeft formeel geen recht op informatie over de diagnose. Dat heeft alleen de bedrijfsarts, en dan nog alleen bij ziekte of disfunctioneren. Als er kritiek is op het functioneren kan het anders liggen dan kan het verstandig zijn aan te geven dat er problemen zijn met de concentratie of met overzicht houden en dat daarvoor reeds hulp wordt gezocht. Wellicht kan de werkgever helpen met een rustiger werkplek of hulp en steun bij het ordenen van de werkzaamheden. Het is niet verstandig om de diagnose ADHD uitsluitend als excuus voor mislukkingen aan te voeren dit geeft snel onbegrip en irritatie. Informatiefolders, boeken of materiaal van internet kunnen helpen de werkgever zo nodig te informeren over wat ADHD is, welke beperkingen het kan veroorzaken én welke oplossingen er zijn.* Veel gestelde vragen door bedrijven* Algemene informatie over klup.nl
Vr. 26: Wat zijn de verschillen tussen ADHD en Bordeline? Antw. 26: Verschillende benadering bij ADHD en Borderline We weten inmiddels dan ADHD vaak verward wordt met Borderline, omdat beide stoornissen hoog scoren op dezelfde diagnostische criteria. Een specifieke ADHD-test, waardoor het onderscheid kan worden gemaakt, bestaat helaas nog niet. Toch zijn er een aantal punten die ikzelf onder de aandacht wil brengen: kenmerken waaraan zowel een ADHD'er als een Borderliner voldoen, maar beiden met een compleet andere motivatie. Kun je onderscheid maken tussen impulsiviteit bij mensen met ADHD en Borderline? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline is impulsief gedrag zelf-destructief. Impulsief gedrag wordt vertoond om depressieve klachten te verlichten. 2. Bij ADHD behelst impulsiviteit schijnbaar alles. ADHD'ers hebben altijd moeite zich te concentreren op een bezigheid, of zij zich nu goed of depressief voelen. Hoe zit het met de relatieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Bij Borderline komen veel relatieproblemen voort uit verlatingsangst. Veel Borderliners hebben een kindertijdverleden waarin zij aan hun lot zijn overgelaten. Zij hebben op jonge leeftijd niet geleerd zich te hechten aan iemand, en dit probleem duurt voort wanneer zij volwassen zijn. Borderliners kenmerken zich door aantrekken en afstoten. 2. Bij ADHD komen veel relatieproblemen voort uit het feit dat zij buitensporige stemmingswisselingen hebben. Wanneer zij "up" zijn (en dat kan door de eenvoudigste dingen veroorzaakt worden), zijn zij geanimeerd gezelschap, maar wanneer zij even later "down" zijn (ook door de meest triviale dingen) willen zij het liefst met rust gelaten worden of juist vermaakt worden. Het vergt heel veel van een partner om te gaan met de onvoorspelbaarheid van een ADHD'er. Wat is het verschil in concentratieproblemen? Het verschil ligt hierin: 1. Een Borderliner kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "leeg" voelt. 2. Een ADHD'er kan zich moeilijk concentreren, omdat hij/zij zich structureel "overvol" voelt, overspoeld door een stroom aan andere gedachten en prikkels. Ik denkt dat een onbehandelde ADHD een belangrijke oorzaak is van Borderline. ADHD kan heel "goed" samengaan met Borderline. Symptomen die geassocieerd worden met Borderline, zoals "het niet in staat zijn dingen af te maken", zijn bijvoorbeeld typische ADHD-symptomen!!! In een later stadium zal ik hier uitgebreider aandacht aan besteden.Vr. 27: Is ADHD een "modediagnose"? Antw. 27: De diagnose ADHD bestaat al meer dan 40 jaar, onder deze en andere namen (waaronder Minimal Brain Damage, MBD). De eerste rapportage over de effecten van amfetamine-achtige stoffen bij drukke kinderen dateert zelfs al van 1937! Deze lange geschiedenis lijkt niet zo modegevoelig. <BR> De laatste twintig jaar is veel wetenschappelijk onderzoek naar ADHD bij kinderen gedaan, waardoor veel meer duidelijk is geworden over de oorzaken, de hersenfunctiestoornissen en effectieve behandelingen. <BR><BR> Deze kennis dringt de laatste tijd via de media ook door tot het grote publiek. Hierdoor melden zich veel kinderen en volwassenen voor hulp omdat ze zichzelf herkennen in het beeld. <BR> Dit betekent niet dat ADHD opeens méér voorkomt of per se vaker dan reëel is wordt gediagnosticeerd. Er lijkt veeleer sprake van een inhaalslag. Op termijn zal ADHD een gewone diagnose worden, waarvan bekend is wat het is en dat behandeling mogelijk is. <BR> Overigens lijkt de kans op zowel overdiagnostiek als onderdiagnostiek van ADHD juist nu wel het grootst, nu hulpverleners nog niet allemaal voldoende zijn bijgeschoold om op de juiste wijze te diagnosticeren. Hopelijk zal nascholing van hulpverleners dit probleem op den duur oplossen.Vr. 28: Kan ADHD ook worden behandeld zonder medicijnen? Antw. 28: De meeste mensen stellen deze vraag als de diagnose wordt gesteld. Bijna niemand wil medicijnen gebruiken. Het maakt dat men dagelijks wordt herinnerd aan het feit dat er iets hapert in het hoofd. Medicijnen gebruiken is voor veel mensen in het begin moeilijk, het kost tijd om te accepteren dat medicatie nodig is. Anderzijds veroorzaakt ADHD soms zoveel last voor het dagelijks functioneren dat nauwelijks met medicijnen kan worden gewacht. Men hoopt en verwacht dan soms een wonder. Soms is het ook wonderlijk om te zien hoe iemand opknapt met de toename van controle over het eigen gedrag. Meestal echter is het na behandeling met medicijnen hard werken om de puinhoop te overzien, te aanvaarden en (met hulp) te gaan aanpakken. Medicatie is dus slechts het begin van de behandeling, maar wel een belangrijk begin. <BR> De diagnose ADHD is voor veel mensen een keerpunt. Het feit dat de problemen in een ander licht worden gesteld is vaak al een enorme opluchting. Veelgehoorde opmerkingen zijn: De dingen vallen op hun plaats of Ik kan het nu een plek geven. Men hoeft zichzelf niet meer steeds de schuld te geven van mislukkingen. Sommigen geeft dit zoveel energie dat ze denken geen medicijnen nodig te hebben. Hoewel niet is uit te sluiten dat dit voor enkelen opgaat, is niet onderzocht hoe het deze mensen na verloop van tijd vergaat. Op basis van het levenslange patroon van klachten en disfunctioneren valt eigenlijk niet te verwachten dat met alleen een verklaring voor de klachten (de diagnose) alle problemen zijn op te lossen. <BR> Behandeling met alleen coaching, begeleiding bij de planning van huishouden en werk, is op zich mogelijk. Maar omdat de kernsymptomen van ADHD niet veranderen, blijft men dan langer afhankelijk van de hulp van anderen. Het probleem bij ADHD is immers dat geleerde vaardigheden niet goed beklijven of dat oude gewoonten na verloop van tijd weer de kop op steken. De enorme energie die het kost om de controle te handhaven is niet langdurig op te brengen. Het zelf op tijd aan afspraken denken, vooruit denken, niet uitstellen, zijn zaken die niemand kan overnemen. Deze hersenfuncties worden direct door Ritalin bebloed. <BR> Men weet eigenlijk niet wat het is om overzicht te hebben over eigen plannen, geld en tijd. Daarom wordt geadviseerd in elk geval een behandeling met Ritalin te proberen, om daarna te beoordelen of de voordelen tegen de nadelen opwegen. <BR> De ervaring leert dat behandeling zonder medicijnen minder, en minder snel, resultaat oplevert. Het ordenen, het organiseren, het maken van keuzes blijft chaotisch. De behandeling zelf komt hierdoor vaak al niet goed van de grond, bijvoorbeeld omdat de afspraken niet goed in de agenda staan of omdat men vergeet in de agenda te kijken. Van dergelijke simpele problemen hangt het beginnen met de behandeling al af, laat staan het volhouden.Vr. 29: Hoe ziet de toekomst er uit van iemand met ADHD die pas als volwassene is gediagnosticeerd? Antw. 29: Deze vraag suggereert dat een diagnose op volwassen leeftijd slechter is voor de toekomst dan een diagnose op jongere leeftijd. Dat lijkt logisch, maar in feite is dat niet bekend. De prognose of het beloop blijkt afhankelijk van veel meer factoren dan alleen de ADHD en de eventuele behandeling. Voor de prognose blijken de bijkomende stoornissen (zoals depressies, angsten, gedragsstoornissen, alcohol- en drugsmisbruik) en de sociale omgeving thuis (bijvoorbeeld gescheiden ouders of ouders met psychische problemen) een grote rol te spelen. Daarbij moet in aanmerking worden genomen dat ADHD alleen, zonder bijkomende problemen, vrij zeldzaam is. Vr. 30: Hoe zit het met Ritalin in het verkeer? Antw. 30: Wie rijexamen wil doen, heeft daarvoor een geschiktheidsverklaring nodig. Sinds begin 2001 wordt zo'n verklaring steeds vaker geweigerd aan volwassenen met ADHD die Ritalin gebruiken. Soms alleen voor het behalen van het zogenaamd 'groot rijbewijs' (categorie C), maar steeds vaker ook voor het behalen van het A- of B-rijbewijs (voor het besturen van een motor of personenauto). Die weigering wordt dan gebaseerd op het feit dat Ritalin behoort tot de groep van de amfetaminen (stimulantia) en onder de opiumwet valt. Het CBR beroept zich daarbij op hoofdstuk 2.2 van de 'Regeling eisen geschiktheid', waarin staat dat behandeling met stimulantia iemand ongeschikt maakt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer: "De werkzaamheid en bijwerkingen van deze middelen op lange termijn zijn doorgaans niet goed te voorspellen. Het gaat daarbij om veranderingen in stemming of gedrag, zoals ernstige vormen van depressie of vermoeidheid. Behandeling met deze middelen maakt iemand daarom ongeschikt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer." <BR> Zowel de artsen bij het CBR als veel deskundigen op het gebied van ADHD erkennen dat hier sprake is van verouderde inzichten. Iemand met ADHD is immers juist beter geconcentreerd mét dan zonder Ritalin. Intussen zitten jongeren en volwassenen met ADHD met de frustratie dat ze óf met hun medicatie moeten stoppen om te mogen rijden, óf in de verleiding komen onjuiste gegevens in te vullen óf niet aan het gemotoriseerde verkeer kunnen deelnemen (met alle beperkingen van dien voor het zelfvertrouwen, het sociale en beroepsleven). <BR> In onderzoek werden zeven jongvolwassenen met ADHD vergeleken met normale controlepersonen wat betreft de rijvaardigheid. Ook werd de invloed van Ritalin op de rijvaardigheid bij de mensen met ADHD onderzocht. In dit onderzoek bleken ADHD-patiënten vergeleken met normaal meer ongelukken te hebben gehad, meer verkeersovertredingen te hebben begaan en - na inname van een nepmiddel of placebo - slechter te rijden tijdens een rijtest met een 'driving simulator'. De rijvaardigheid nam toe onder Ritalin. Deze uitkomst suggereert dat patiënten met ADHD voordeel kunnen hebben van behandeling met Ritalin tijdens deelname aan het verkeer. Het lijkt dan ook niet aannemelijk dat Ritalin de rijvaardigheid in negatieve zin be﮶loedt. Er is echter meer onderzoek nodig voordat de veiligheid van Ritalin in het verkeer definitief kan worden vastgesteld. <BR> Balans heeft, met hulp en steun van vele deskundigen, hierover een notitie geschreven voor de Minister van Verkeer en Waterstaat, met het verzoek de verouderde wetgeving ten spoedigste te veranderen.Vr. 31: Zijn personen met ADHD vaak hoogbegaafd? Antw. 31: Behalve voor de talloze problemen van volwassenen met ADHD wordt er tegenwoordig ook meer aandacht gevraagd voor de positieve aspecten van de stoornis. Dat is uiteraard verheugend, want niemand knapt op van alleen maar een rijtje negatieve kenmerken. In sommige populaire publicaties wordt dit echter te ver doorgetrokken. ADHD zou vaker voorkomen bij hoogbegaafden en personen met ADHD zouden meer dan gemiddeld creatief en inspirerend zijn. Uit onderzoek is dit tot nu toe echter nog niet naar voren gekomen. ADHD blijkt net zo vaak voor te komen bij hoogbegaafden als bij gemiddeld- en laagbegaafden.Vr. 32: Hoe zit het met ADHD in het verkeer? Antw. 32: Het is van belang te onderkennen welke risico?s ADHD voor deelname aan het verkeer met zich meebrengt. Uit onderzoek is namelijk bekend dat mensen met ADHD door gebrek aan overzicht, concentratieproblemen en impulsief gedrag meer kans hebben op verkeersongelukken. Adolescenten met ADHD hebben vier keer zo veel ongelukken als leeftijdgenoten zonder ADHD. Mensen met ADHD rijden vaker illegaal zonder rijbewijs, begaan meer snelheidsovertredingen en hebben vaker een rijbevoegdheidsontzegging gehad dan normaal. Bij ADHD is bovendien de kans op verslaving aan alcohol en/of drugs vergroot, waardoor de rijvaardigheid nog meer in het gedrang kan komen. <BR> Hierbij moet worden aangemerkt dat op dit moment de meerderheid van de volwassenen met ADHD niet is gediagnosticeerd en gewoon deelneemt aan het verkeer.Vr. 33: Hoe vertel ik het de werkgever? Antw. 33: Moet je de werkgever wel of niet vertellen dat je ADHD hebt? En zo ja, moet dat al in de proeftijd? En kom je dan nog wel in aanmerking voor promotie? Moet je het vertellen als er kritiek is op je functioneren, of in zo?n geval juist niet? Dit zijn moeilijke vragen waar geen algemeen antwoord op te geven is. Veel hangt af van de relatie met de werkgever en van zijn houding ten aanzien van problemen en klachten. De werkgever heeft formeel geen recht op informatie over de diagnose. Dat heeft alleen de bedrijfsarts, en dan nog alleen bij ziekte of disfunctioneren. Als er kritiek is op het functioneren kan het anders liggen dan kan het verstandig zijn aan te geven dat er problemen zijn met de concentratie of met overzicht houden en dat daarvoor reeds hulp wordt gezocht. Wellicht kan de werkgever helpen met een rustiger werkplek of hulp en steun bij het ordenen van de werkzaamheden. Het is niet verstandig om de diagnose ADHD uitsluitend als excuus voor mislukkingen aan te voeren dit geeft snel onbegrip en irritatie. Informatiefolders, boeken of materiaal van internet kunnen helpen de werkgever zo nodig te informeren over wat ADHD is, welke beperkingen het kan veroorzaken én welke oplossingen er zijn.* Veel gestelde vragen door bedrijven* Algemene informatie over klup.nl
Vr. 27: Is ADHD een "modediagnose"? Antw. 27: De diagnose ADHD bestaat al meer dan 40 jaar, onder deze en andere namen (waaronder Minimal Brain Damage, MBD). De eerste rapportage over de effecten van amfetamine-achtige stoffen bij drukke kinderen dateert zelfs al van 1937! Deze lange geschiedenis lijkt niet zo modegevoelig. <BR> De laatste twintig jaar is veel wetenschappelijk onderzoek naar ADHD bij kinderen gedaan, waardoor veel meer duidelijk is geworden over de oorzaken, de hersenfunctiestoornissen en effectieve behandelingen. <BR><BR> Deze kennis dringt de laatste tijd via de media ook door tot het grote publiek. Hierdoor melden zich veel kinderen en volwassenen voor hulp omdat ze zichzelf herkennen in het beeld. <BR> Dit betekent niet dat ADHD opeens méér voorkomt of per se vaker dan reëel is wordt gediagnosticeerd. Er lijkt veeleer sprake van een inhaalslag. Op termijn zal ADHD een gewone diagnose worden, waarvan bekend is wat het is en dat behandeling mogelijk is. <BR> Overigens lijkt de kans op zowel overdiagnostiek als onderdiagnostiek van ADHD juist nu wel het grootst, nu hulpverleners nog niet allemaal voldoende zijn bijgeschoold om op de juiste wijze te diagnosticeren. Hopelijk zal nascholing van hulpverleners dit probleem op den duur oplossen.Vr. 28: Kan ADHD ook worden behandeld zonder medicijnen? Antw. 28: De meeste mensen stellen deze vraag als de diagnose wordt gesteld. Bijna niemand wil medicijnen gebruiken. Het maakt dat men dagelijks wordt herinnerd aan het feit dat er iets hapert in het hoofd. Medicijnen gebruiken is voor veel mensen in het begin moeilijk, het kost tijd om te accepteren dat medicatie nodig is. Anderzijds veroorzaakt ADHD soms zoveel last voor het dagelijks functioneren dat nauwelijks met medicijnen kan worden gewacht. Men hoopt en verwacht dan soms een wonder. Soms is het ook wonderlijk om te zien hoe iemand opknapt met de toename van controle over het eigen gedrag. Meestal echter is het na behandeling met medicijnen hard werken om de puinhoop te overzien, te aanvaarden en (met hulp) te gaan aanpakken. Medicatie is dus slechts het begin van de behandeling, maar wel een belangrijk begin. <BR> De diagnose ADHD is voor veel mensen een keerpunt. Het feit dat de problemen in een ander licht worden gesteld is vaak al een enorme opluchting. Veelgehoorde opmerkingen zijn: De dingen vallen op hun plaats of Ik kan het nu een plek geven. Men hoeft zichzelf niet meer steeds de schuld te geven van mislukkingen. Sommigen geeft dit zoveel energie dat ze denken geen medicijnen nodig te hebben. Hoewel niet is uit te sluiten dat dit voor enkelen opgaat, is niet onderzocht hoe het deze mensen na verloop van tijd vergaat. Op basis van het levenslange patroon van klachten en disfunctioneren valt eigenlijk niet te verwachten dat met alleen een verklaring voor de klachten (de diagnose) alle problemen zijn op te lossen. <BR> Behandeling met alleen coaching, begeleiding bij de planning van huishouden en werk, is op zich mogelijk. Maar omdat de kernsymptomen van ADHD niet veranderen, blijft men dan langer afhankelijk van de hulp van anderen. Het probleem bij ADHD is immers dat geleerde vaardigheden niet goed beklijven of dat oude gewoonten na verloop van tijd weer de kop op steken. De enorme energie die het kost om de controle te handhaven is niet langdurig op te brengen. Het zelf op tijd aan afspraken denken, vooruit denken, niet uitstellen, zijn zaken die niemand kan overnemen. Deze hersenfuncties worden direct door Ritalin bebloed. <BR> Men weet eigenlijk niet wat het is om overzicht te hebben over eigen plannen, geld en tijd. Daarom wordt geadviseerd in elk geval een behandeling met Ritalin te proberen, om daarna te beoordelen of de voordelen tegen de nadelen opwegen. <BR> De ervaring leert dat behandeling zonder medicijnen minder, en minder snel, resultaat oplevert. Het ordenen, het organiseren, het maken van keuzes blijft chaotisch. De behandeling zelf komt hierdoor vaak al niet goed van de grond, bijvoorbeeld omdat de afspraken niet goed in de agenda staan of omdat men vergeet in de agenda te kijken. Van dergelijke simpele problemen hangt het beginnen met de behandeling al af, laat staan het volhouden.Vr. 29: Hoe ziet de toekomst er uit van iemand met ADHD die pas als volwassene is gediagnosticeerd? Antw. 29: Deze vraag suggereert dat een diagnose op volwassen leeftijd slechter is voor de toekomst dan een diagnose op jongere leeftijd. Dat lijkt logisch, maar in feite is dat niet bekend. De prognose of het beloop blijkt afhankelijk van veel meer factoren dan alleen de ADHD en de eventuele behandeling. Voor de prognose blijken de bijkomende stoornissen (zoals depressies, angsten, gedragsstoornissen, alcohol- en drugsmisbruik) en de sociale omgeving thuis (bijvoorbeeld gescheiden ouders of ouders met psychische problemen) een grote rol te spelen. Daarbij moet in aanmerking worden genomen dat ADHD alleen, zonder bijkomende problemen, vrij zeldzaam is. Vr. 30: Hoe zit het met Ritalin in het verkeer? Antw. 30: Wie rijexamen wil doen, heeft daarvoor een geschiktheidsverklaring nodig. Sinds begin 2001 wordt zo'n verklaring steeds vaker geweigerd aan volwassenen met ADHD die Ritalin gebruiken. Soms alleen voor het behalen van het zogenaamd 'groot rijbewijs' (categorie C), maar steeds vaker ook voor het behalen van het A- of B-rijbewijs (voor het besturen van een motor of personenauto). Die weigering wordt dan gebaseerd op het feit dat Ritalin behoort tot de groep van de amfetaminen (stimulantia) en onder de opiumwet valt. Het CBR beroept zich daarbij op hoofdstuk 2.2 van de 'Regeling eisen geschiktheid', waarin staat dat behandeling met stimulantia iemand ongeschikt maakt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer: "De werkzaamheid en bijwerkingen van deze middelen op lange termijn zijn doorgaans niet goed te voorspellen. Het gaat daarbij om veranderingen in stemming of gedrag, zoals ernstige vormen van depressie of vermoeidheid. Behandeling met deze middelen maakt iemand daarom ongeschikt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer." <BR> Zowel de artsen bij het CBR als veel deskundigen op het gebied van ADHD erkennen dat hier sprake is van verouderde inzichten. Iemand met ADHD is immers juist beter geconcentreerd mét dan zonder Ritalin. Intussen zitten jongeren en volwassenen met ADHD met de frustratie dat ze óf met hun medicatie moeten stoppen om te mogen rijden, óf in de verleiding komen onjuiste gegevens in te vullen óf niet aan het gemotoriseerde verkeer kunnen deelnemen (met alle beperkingen van dien voor het zelfvertrouwen, het sociale en beroepsleven). <BR> In onderzoek werden zeven jongvolwassenen met ADHD vergeleken met normale controlepersonen wat betreft de rijvaardigheid. Ook werd de invloed van Ritalin op de rijvaardigheid bij de mensen met ADHD onderzocht. In dit onderzoek bleken ADHD-patiënten vergeleken met normaal meer ongelukken te hebben gehad, meer verkeersovertredingen te hebben begaan en - na inname van een nepmiddel of placebo - slechter te rijden tijdens een rijtest met een 'driving simulator'. De rijvaardigheid nam toe onder Ritalin. Deze uitkomst suggereert dat patiënten met ADHD voordeel kunnen hebben van behandeling met Ritalin tijdens deelname aan het verkeer. Het lijkt dan ook niet aannemelijk dat Ritalin de rijvaardigheid in negatieve zin be﮶loedt. Er is echter meer onderzoek nodig voordat de veiligheid van Ritalin in het verkeer definitief kan worden vastgesteld. <BR> Balans heeft, met hulp en steun van vele deskundigen, hierover een notitie geschreven voor de Minister van Verkeer en Waterstaat, met het verzoek de verouderde wetgeving ten spoedigste te veranderen.Vr. 31: Zijn personen met ADHD vaak hoogbegaafd? Antw. 31: Behalve voor de talloze problemen van volwassenen met ADHD wordt er tegenwoordig ook meer aandacht gevraagd voor de positieve aspecten van de stoornis. Dat is uiteraard verheugend, want niemand knapt op van alleen maar een rijtje negatieve kenmerken. In sommige populaire publicaties wordt dit echter te ver doorgetrokken. ADHD zou vaker voorkomen bij hoogbegaafden en personen met ADHD zouden meer dan gemiddeld creatief en inspirerend zijn. Uit onderzoek is dit tot nu toe echter nog niet naar voren gekomen. ADHD blijkt net zo vaak voor te komen bij hoogbegaafden als bij gemiddeld- en laagbegaafden.Vr. 32: Hoe zit het met ADHD in het verkeer? Antw. 32: Het is van belang te onderkennen welke risico?s ADHD voor deelname aan het verkeer met zich meebrengt. Uit onderzoek is namelijk bekend dat mensen met ADHD door gebrek aan overzicht, concentratieproblemen en impulsief gedrag meer kans hebben op verkeersongelukken. Adolescenten met ADHD hebben vier keer zo veel ongelukken als leeftijdgenoten zonder ADHD. Mensen met ADHD rijden vaker illegaal zonder rijbewijs, begaan meer snelheidsovertredingen en hebben vaker een rijbevoegdheidsontzegging gehad dan normaal. Bij ADHD is bovendien de kans op verslaving aan alcohol en/of drugs vergroot, waardoor de rijvaardigheid nog meer in het gedrang kan komen. <BR> Hierbij moet worden aangemerkt dat op dit moment de meerderheid van de volwassenen met ADHD niet is gediagnosticeerd en gewoon deelneemt aan het verkeer.Vr. 33: Hoe vertel ik het de werkgever? Antw. 33: Moet je de werkgever wel of niet vertellen dat je ADHD hebt? En zo ja, moet dat al in de proeftijd? En kom je dan nog wel in aanmerking voor promotie? Moet je het vertellen als er kritiek is op je functioneren, of in zo?n geval juist niet? Dit zijn moeilijke vragen waar geen algemeen antwoord op te geven is. Veel hangt af van de relatie met de werkgever en van zijn houding ten aanzien van problemen en klachten. De werkgever heeft formeel geen recht op informatie over de diagnose. Dat heeft alleen de bedrijfsarts, en dan nog alleen bij ziekte of disfunctioneren. Als er kritiek is op het functioneren kan het anders liggen dan kan het verstandig zijn aan te geven dat er problemen zijn met de concentratie of met overzicht houden en dat daarvoor reeds hulp wordt gezocht. Wellicht kan de werkgever helpen met een rustiger werkplek of hulp en steun bij het ordenen van de werkzaamheden. Het is niet verstandig om de diagnose ADHD uitsluitend als excuus voor mislukkingen aan te voeren dit geeft snel onbegrip en irritatie. Informatiefolders, boeken of materiaal van internet kunnen helpen de werkgever zo nodig te informeren over wat ADHD is, welke beperkingen het kan veroorzaken én welke oplossingen er zijn.* Veel gestelde vragen door bedrijven* Algemene informatie over klup.nl
Vr. 28: Kan ADHD ook worden behandeld zonder medicijnen? Antw. 28: De meeste mensen stellen deze vraag als de diagnose wordt gesteld. Bijna niemand wil medicijnen gebruiken. Het maakt dat men dagelijks wordt herinnerd aan het feit dat er iets hapert in het hoofd. Medicijnen gebruiken is voor veel mensen in het begin moeilijk, het kost tijd om te accepteren dat medicatie nodig is. Anderzijds veroorzaakt ADHD soms zoveel last voor het dagelijks functioneren dat nauwelijks met medicijnen kan worden gewacht. Men hoopt en verwacht dan soms een wonder. Soms is het ook wonderlijk om te zien hoe iemand opknapt met de toename van controle over het eigen gedrag. Meestal echter is het na behandeling met medicijnen hard werken om de puinhoop te overzien, te aanvaarden en (met hulp) te gaan aanpakken. Medicatie is dus slechts het begin van de behandeling, maar wel een belangrijk begin. <BR> De diagnose ADHD is voor veel mensen een keerpunt. Het feit dat de problemen in een ander licht worden gesteld is vaak al een enorme opluchting. Veelgehoorde opmerkingen zijn: De dingen vallen op hun plaats of Ik kan het nu een plek geven. Men hoeft zichzelf niet meer steeds de schuld te geven van mislukkingen. Sommigen geeft dit zoveel energie dat ze denken geen medicijnen nodig te hebben. Hoewel niet is uit te sluiten dat dit voor enkelen opgaat, is niet onderzocht hoe het deze mensen na verloop van tijd vergaat. Op basis van het levenslange patroon van klachten en disfunctioneren valt eigenlijk niet te verwachten dat met alleen een verklaring voor de klachten (de diagnose) alle problemen zijn op te lossen. <BR> Behandeling met alleen coaching, begeleiding bij de planning van huishouden en werk, is op zich mogelijk. Maar omdat de kernsymptomen van ADHD niet veranderen, blijft men dan langer afhankelijk van de hulp van anderen. Het probleem bij ADHD is immers dat geleerde vaardigheden niet goed beklijven of dat oude gewoonten na verloop van tijd weer de kop op steken. De enorme energie die het kost om de controle te handhaven is niet langdurig op te brengen. Het zelf op tijd aan afspraken denken, vooruit denken, niet uitstellen, zijn zaken die niemand kan overnemen. Deze hersenfuncties worden direct door Ritalin bebloed. <BR> Men weet eigenlijk niet wat het is om overzicht te hebben over eigen plannen, geld en tijd. Daarom wordt geadviseerd in elk geval een behandeling met Ritalin te proberen, om daarna te beoordelen of de voordelen tegen de nadelen opwegen. <BR> De ervaring leert dat behandeling zonder medicijnen minder, en minder snel, resultaat oplevert. Het ordenen, het organiseren, het maken van keuzes blijft chaotisch. De behandeling zelf komt hierdoor vaak al niet goed van de grond, bijvoorbeeld omdat de afspraken niet goed in de agenda staan of omdat men vergeet in de agenda te kijken. Van dergelijke simpele problemen hangt het beginnen met de behandeling al af, laat staan het volhouden.Vr. 29: Hoe ziet de toekomst er uit van iemand met ADHD die pas als volwassene is gediagnosticeerd? Antw. 29: Deze vraag suggereert dat een diagnose op volwassen leeftijd slechter is voor de toekomst dan een diagnose op jongere leeftijd. Dat lijkt logisch, maar in feite is dat niet bekend. De prognose of het beloop blijkt afhankelijk van veel meer factoren dan alleen de ADHD en de eventuele behandeling. Voor de prognose blijken de bijkomende stoornissen (zoals depressies, angsten, gedragsstoornissen, alcohol- en drugsmisbruik) en de sociale omgeving thuis (bijvoorbeeld gescheiden ouders of ouders met psychische problemen) een grote rol te spelen. Daarbij moet in aanmerking worden genomen dat ADHD alleen, zonder bijkomende problemen, vrij zeldzaam is. Vr. 30: Hoe zit het met Ritalin in het verkeer? Antw. 30: Wie rijexamen wil doen, heeft daarvoor een geschiktheidsverklaring nodig. Sinds begin 2001 wordt zo'n verklaring steeds vaker geweigerd aan volwassenen met ADHD die Ritalin gebruiken. Soms alleen voor het behalen van het zogenaamd 'groot rijbewijs' (categorie C), maar steeds vaker ook voor het behalen van het A- of B-rijbewijs (voor het besturen van een motor of personenauto). Die weigering wordt dan gebaseerd op het feit dat Ritalin behoort tot de groep van de amfetaminen (stimulantia) en onder de opiumwet valt. Het CBR beroept zich daarbij op hoofdstuk 2.2 van de 'Regeling eisen geschiktheid', waarin staat dat behandeling met stimulantia iemand ongeschikt maakt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer: "De werkzaamheid en bijwerkingen van deze middelen op lange termijn zijn doorgaans niet goed te voorspellen. Het gaat daarbij om veranderingen in stemming of gedrag, zoals ernstige vormen van depressie of vermoeidheid. Behandeling met deze middelen maakt iemand daarom ongeschikt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer." <BR> Zowel de artsen bij het CBR als veel deskundigen op het gebied van ADHD erkennen dat hier sprake is van verouderde inzichten. Iemand met ADHD is immers juist beter geconcentreerd mét dan zonder Ritalin. Intussen zitten jongeren en volwassenen met ADHD met de frustratie dat ze óf met hun medicatie moeten stoppen om te mogen rijden, óf in de verleiding komen onjuiste gegevens in te vullen óf niet aan het gemotoriseerde verkeer kunnen deelnemen (met alle beperkingen van dien voor het zelfvertrouwen, het sociale en beroepsleven). <BR> In onderzoek werden zeven jongvolwassenen met ADHD vergeleken met normale controlepersonen wat betreft de rijvaardigheid. Ook werd de invloed van Ritalin op de rijvaardigheid bij de mensen met ADHD onderzocht. In dit onderzoek bleken ADHD-patiënten vergeleken met normaal meer ongelukken te hebben gehad, meer verkeersovertredingen te hebben begaan en - na inname van een nepmiddel of placebo - slechter te rijden tijdens een rijtest met een 'driving simulator'. De rijvaardigheid nam toe onder Ritalin. Deze uitkomst suggereert dat patiënten met ADHD voordeel kunnen hebben van behandeling met Ritalin tijdens deelname aan het verkeer. Het lijkt dan ook niet aannemelijk dat Ritalin de rijvaardigheid in negatieve zin be﮶loedt. Er is echter meer onderzoek nodig voordat de veiligheid van Ritalin in het verkeer definitief kan worden vastgesteld. <BR> Balans heeft, met hulp en steun van vele deskundigen, hierover een notitie geschreven voor de Minister van Verkeer en Waterstaat, met het verzoek de verouderde wetgeving ten spoedigste te veranderen.Vr. 31: Zijn personen met ADHD vaak hoogbegaafd? Antw. 31: Behalve voor de talloze problemen van volwassenen met ADHD wordt er tegenwoordig ook meer aandacht gevraagd voor de positieve aspecten van de stoornis. Dat is uiteraard verheugend, want niemand knapt op van alleen maar een rijtje negatieve kenmerken. In sommige populaire publicaties wordt dit echter te ver doorgetrokken. ADHD zou vaker voorkomen bij hoogbegaafden en personen met ADHD zouden meer dan gemiddeld creatief en inspirerend zijn. Uit onderzoek is dit tot nu toe echter nog niet naar voren gekomen. ADHD blijkt net zo vaak voor te komen bij hoogbegaafden als bij gemiddeld- en laagbegaafden.Vr. 32: Hoe zit het met ADHD in het verkeer? Antw. 32: Het is van belang te onderkennen welke risico?s ADHD voor deelname aan het verkeer met zich meebrengt. Uit onderzoek is namelijk bekend dat mensen met ADHD door gebrek aan overzicht, concentratieproblemen en impulsief gedrag meer kans hebben op verkeersongelukken. Adolescenten met ADHD hebben vier keer zo veel ongelukken als leeftijdgenoten zonder ADHD. Mensen met ADHD rijden vaker illegaal zonder rijbewijs, begaan meer snelheidsovertredingen en hebben vaker een rijbevoegdheidsontzegging gehad dan normaal. Bij ADHD is bovendien de kans op verslaving aan alcohol en/of drugs vergroot, waardoor de rijvaardigheid nog meer in het gedrang kan komen. <BR> Hierbij moet worden aangemerkt dat op dit moment de meerderheid van de volwassenen met ADHD niet is gediagnosticeerd en gewoon deelneemt aan het verkeer.Vr. 33: Hoe vertel ik het de werkgever? Antw. 33: Moet je de werkgever wel of niet vertellen dat je ADHD hebt? En zo ja, moet dat al in de proeftijd? En kom je dan nog wel in aanmerking voor promotie? Moet je het vertellen als er kritiek is op je functioneren, of in zo?n geval juist niet? Dit zijn moeilijke vragen waar geen algemeen antwoord op te geven is. Veel hangt af van de relatie met de werkgever en van zijn houding ten aanzien van problemen en klachten. De werkgever heeft formeel geen recht op informatie over de diagnose. Dat heeft alleen de bedrijfsarts, en dan nog alleen bij ziekte of disfunctioneren. Als er kritiek is op het functioneren kan het anders liggen dan kan het verstandig zijn aan te geven dat er problemen zijn met de concentratie of met overzicht houden en dat daarvoor reeds hulp wordt gezocht. Wellicht kan de werkgever helpen met een rustiger werkplek of hulp en steun bij het ordenen van de werkzaamheden. Het is niet verstandig om de diagnose ADHD uitsluitend als excuus voor mislukkingen aan te voeren dit geeft snel onbegrip en irritatie. Informatiefolders, boeken of materiaal van internet kunnen helpen de werkgever zo nodig te informeren over wat ADHD is, welke beperkingen het kan veroorzaken én welke oplossingen er zijn.* Veel gestelde vragen door bedrijven* Algemene informatie over klup.nl
Vr. 29: Hoe ziet de toekomst er uit van iemand met ADHD die pas als volwassene is gediagnosticeerd? Antw. 29: Deze vraag suggereert dat een diagnose op volwassen leeftijd slechter is voor de toekomst dan een diagnose op jongere leeftijd. Dat lijkt logisch, maar in feite is dat niet bekend. De prognose of het beloop blijkt afhankelijk van veel meer factoren dan alleen de ADHD en de eventuele behandeling. Voor de prognose blijken de bijkomende stoornissen (zoals depressies, angsten, gedragsstoornissen, alcohol- en drugsmisbruik) en de sociale omgeving thuis (bijvoorbeeld gescheiden ouders of ouders met psychische problemen) een grote rol te spelen. Daarbij moet in aanmerking worden genomen dat ADHD alleen, zonder bijkomende problemen, vrij zeldzaam is. Vr. 30: Hoe zit het met Ritalin in het verkeer? Antw. 30: Wie rijexamen wil doen, heeft daarvoor een geschiktheidsverklaring nodig. Sinds begin 2001 wordt zo'n verklaring steeds vaker geweigerd aan volwassenen met ADHD die Ritalin gebruiken. Soms alleen voor het behalen van het zogenaamd 'groot rijbewijs' (categorie C), maar steeds vaker ook voor het behalen van het A- of B-rijbewijs (voor het besturen van een motor of personenauto). Die weigering wordt dan gebaseerd op het feit dat Ritalin behoort tot de groep van de amfetaminen (stimulantia) en onder de opiumwet valt. Het CBR beroept zich daarbij op hoofdstuk 2.2 van de 'Regeling eisen geschiktheid', waarin staat dat behandeling met stimulantia iemand ongeschikt maakt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer: "De werkzaamheid en bijwerkingen van deze middelen op lange termijn zijn doorgaans niet goed te voorspellen. Het gaat daarbij om veranderingen in stemming of gedrag, zoals ernstige vormen van depressie of vermoeidheid. Behandeling met deze middelen maakt iemand daarom ongeschikt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer." <BR> Zowel de artsen bij het CBR als veel deskundigen op het gebied van ADHD erkennen dat hier sprake is van verouderde inzichten. Iemand met ADHD is immers juist beter geconcentreerd mét dan zonder Ritalin. Intussen zitten jongeren en volwassenen met ADHD met de frustratie dat ze óf met hun medicatie moeten stoppen om te mogen rijden, óf in de verleiding komen onjuiste gegevens in te vullen óf niet aan het gemotoriseerde verkeer kunnen deelnemen (met alle beperkingen van dien voor het zelfvertrouwen, het sociale en beroepsleven). <BR> In onderzoek werden zeven jongvolwassenen met ADHD vergeleken met normale controlepersonen wat betreft de rijvaardigheid. Ook werd de invloed van Ritalin op de rijvaardigheid bij de mensen met ADHD onderzocht. In dit onderzoek bleken ADHD-patiënten vergeleken met normaal meer ongelukken te hebben gehad, meer verkeersovertredingen te hebben begaan en - na inname van een nepmiddel of placebo - slechter te rijden tijdens een rijtest met een 'driving simulator'. De rijvaardigheid nam toe onder Ritalin. Deze uitkomst suggereert dat patiënten met ADHD voordeel kunnen hebben van behandeling met Ritalin tijdens deelname aan het verkeer. Het lijkt dan ook niet aannemelijk dat Ritalin de rijvaardigheid in negatieve zin be﮶loedt. Er is echter meer onderzoek nodig voordat de veiligheid van Ritalin in het verkeer definitief kan worden vastgesteld. <BR> Balans heeft, met hulp en steun van vele deskundigen, hierover een notitie geschreven voor de Minister van Verkeer en Waterstaat, met het verzoek de verouderde wetgeving ten spoedigste te veranderen.Vr. 31: Zijn personen met ADHD vaak hoogbegaafd? Antw. 31: Behalve voor de talloze problemen van volwassenen met ADHD wordt er tegenwoordig ook meer aandacht gevraagd voor de positieve aspecten van de stoornis. Dat is uiteraard verheugend, want niemand knapt op van alleen maar een rijtje negatieve kenmerken. In sommige populaire publicaties wordt dit echter te ver doorgetrokken. ADHD zou vaker voorkomen bij hoogbegaafden en personen met ADHD zouden meer dan gemiddeld creatief en inspirerend zijn. Uit onderzoek is dit tot nu toe echter nog niet naar voren gekomen. ADHD blijkt net zo vaak voor te komen bij hoogbegaafden als bij gemiddeld- en laagbegaafden.Vr. 32: Hoe zit het met ADHD in het verkeer? Antw. 32: Het is van belang te onderkennen welke risico?s ADHD voor deelname aan het verkeer met zich meebrengt. Uit onderzoek is namelijk bekend dat mensen met ADHD door gebrek aan overzicht, concentratieproblemen en impulsief gedrag meer kans hebben op verkeersongelukken. Adolescenten met ADHD hebben vier keer zo veel ongelukken als leeftijdgenoten zonder ADHD. Mensen met ADHD rijden vaker illegaal zonder rijbewijs, begaan meer snelheidsovertredingen en hebben vaker een rijbevoegdheidsontzegging gehad dan normaal. Bij ADHD is bovendien de kans op verslaving aan alcohol en/of drugs vergroot, waardoor de rijvaardigheid nog meer in het gedrang kan komen. <BR> Hierbij moet worden aangemerkt dat op dit moment de meerderheid van de volwassenen met ADHD niet is gediagnosticeerd en gewoon deelneemt aan het verkeer.Vr. 33: Hoe vertel ik het de werkgever? Antw. 33: Moet je de werkgever wel of niet vertellen dat je ADHD hebt? En zo ja, moet dat al in de proeftijd? En kom je dan nog wel in aanmerking voor promotie? Moet je het vertellen als er kritiek is op je functioneren, of in zo?n geval juist niet? Dit zijn moeilijke vragen waar geen algemeen antwoord op te geven is. Veel hangt af van de relatie met de werkgever en van zijn houding ten aanzien van problemen en klachten. De werkgever heeft formeel geen recht op informatie over de diagnose. Dat heeft alleen de bedrijfsarts, en dan nog alleen bij ziekte of disfunctioneren. Als er kritiek is op het functioneren kan het anders liggen dan kan het verstandig zijn aan te geven dat er problemen zijn met de concentratie of met overzicht houden en dat daarvoor reeds hulp wordt gezocht. Wellicht kan de werkgever helpen met een rustiger werkplek of hulp en steun bij het ordenen van de werkzaamheden. Het is niet verstandig om de diagnose ADHD uitsluitend als excuus voor mislukkingen aan te voeren dit geeft snel onbegrip en irritatie. Informatiefolders, boeken of materiaal van internet kunnen helpen de werkgever zo nodig te informeren over wat ADHD is, welke beperkingen het kan veroorzaken én welke oplossingen er zijn.* Veel gestelde vragen door bedrijven* Algemene informatie over klup.nl
Vr. 30: Hoe zit het met Ritalin in het verkeer? Antw. 30: Wie rijexamen wil doen, heeft daarvoor een geschiktheidsverklaring nodig. Sinds begin 2001 wordt zo'n verklaring steeds vaker geweigerd aan volwassenen met ADHD die Ritalin gebruiken. Soms alleen voor het behalen van het zogenaamd 'groot rijbewijs' (categorie C), maar steeds vaker ook voor het behalen van het A- of B-rijbewijs (voor het besturen van een motor of personenauto). Die weigering wordt dan gebaseerd op het feit dat Ritalin behoort tot de groep van de amfetaminen (stimulantia) en onder de opiumwet valt. Het CBR beroept zich daarbij op hoofdstuk 2.2 van de 'Regeling eisen geschiktheid', waarin staat dat behandeling met stimulantia iemand ongeschikt maakt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer: "De werkzaamheid en bijwerkingen van deze middelen op lange termijn zijn doorgaans niet goed te voorspellen. Het gaat daarbij om veranderingen in stemming of gedrag, zoals ernstige vormen van depressie of vermoeidheid. Behandeling met deze middelen maakt iemand daarom ongeschikt voor deelname aan het gemotoriseerde verkeer." <BR> Zowel de artsen bij het CBR als veel deskundigen op het gebied van ADHD erkennen dat hier sprake is van verouderde inzichten. Iemand met ADHD is immers juist beter geconcentreerd mét dan zonder Ritalin. Intussen zitten jongeren en volwassenen met ADHD met de frustratie dat ze óf met hun medicatie moeten stoppen om te mogen rijden, óf in de verleiding komen onjuiste gegevens in te vullen óf niet aan het gemotoriseerde verkeer kunnen deelnemen (met alle beperkingen van dien voor het zelfvertrouwen, het sociale en beroepsleven). <BR> In onderzoek werden zeven jongvolwassenen met ADHD vergeleken met normale controlepersonen wat betreft de rijvaardigheid. Ook werd de invloed van Ritalin op de rijvaardigheid bij de mensen met ADHD onderzocht. In dit onderzoek bleken ADHD-patiënten vergeleken met normaal meer ongelukken te hebben gehad, meer verkeersovertredingen te hebben begaan en - na inname van een nepmiddel of placebo - slechter te rijden tijdens een rijtest met een 'driving simulator'. De rijvaardigheid nam toe onder Ritalin. Deze uitkomst suggereert dat patiënten met ADHD voordeel kunnen hebben van behandeling met Ritalin tijdens deelname aan het verkeer. Het lijkt dan ook niet aannemelijk dat Ritalin de rijvaardigheid in negatieve zin be﮶loedt. Er is echter meer onderzoek nodig voordat de veiligheid van Ritalin in het verkeer definitief kan worden vastgesteld. <BR> Balans heeft, met hulp en steun van vele deskundigen, hierover een notitie geschreven voor de Minister van Verkeer en Waterstaat, met het verzoek de verouderde wetgeving ten spoedigste te veranderen.Vr. 31: Zijn personen met ADHD vaak hoogbegaafd? Antw. 31: Behalve voor de talloze problemen van volwassenen met ADHD wordt er tegenwoordig ook meer aandacht gevraagd voor de positieve aspecten van de stoornis. Dat is uiteraard verheugend, want niemand knapt op van alleen maar een rijtje negatieve kenmerken. In sommige populaire publicaties wordt dit echter te ver doorgetrokken. ADHD zou vaker voorkomen bij hoogbegaafden en personen met ADHD zouden meer dan gemiddeld creatief en inspirerend zijn. Uit onderzoek is dit tot nu toe echter nog niet naar voren gekomen. ADHD blijkt net zo vaak voor te komen bij hoogbegaafden als bij gemiddeld- en laagbegaafden.Vr. 32: Hoe zit het met ADHD in het verkeer? Antw. 32: Het is van belang te onderkennen welke risico?s ADHD voor deelname aan het verkeer met zich meebrengt. Uit onderzoek is namelijk bekend dat mensen met ADHD door gebrek aan overzicht, concentratieproblemen en impulsief gedrag meer kans hebben op verkeersongelukken. Adolescenten met ADHD hebben vier keer zo veel ongelukken als leeftijdgenoten zonder ADHD. Mensen met ADHD rijden vaker illegaal zonder rijbewijs, begaan meer snelheidsovertredingen en hebben vaker een rijbevoegdheidsontzegging gehad dan normaal. Bij ADHD is bovendien de kans op verslaving aan alcohol en/of drugs vergroot, waardoor de rijvaardigheid nog meer in het gedrang kan komen. <BR> Hierbij moet worden aangemerkt dat op dit moment de meerderheid van de volwassenen met ADHD niet is gediagnosticeerd en gewoon deelneemt aan het verkeer.Vr. 33: Hoe vertel ik het de werkgever? Antw. 33: Moet je de werkgever wel of niet vertellen dat je ADHD hebt? En zo ja, moet dat al in de proeftijd? En kom je dan nog wel in aanmerking voor promotie? Moet je het vertellen als er kritiek is op je functioneren, of in zo?n geval juist niet? Dit zijn moeilijke vragen waar geen algemeen antwoord op te geven is. Veel hangt af van de relatie met de werkgever en van zijn houding ten aanzien van problemen en klachten. De werkgever heeft formeel geen recht op informatie over de diagnose. Dat heeft alleen de bedrijfsarts, en dan nog alleen bij ziekte of disfunctioneren. Als er kritiek is op het functioneren kan het anders liggen dan kan het verstandig zijn aan te geven dat er problemen zijn met de concentratie of met overzicht houden en dat daarvoor reeds hulp wordt gezocht. Wellicht kan de werkgever helpen met een rustiger werkplek of hulp en steun bij het ordenen van de werkzaamheden. Het is niet verstandig om de diagnose ADHD uitsluitend als excuus voor mislukkingen aan te voeren dit geeft snel onbegrip en irritatie. Informatiefolders, boeken of materiaal van internet kunnen helpen de werkgever zo nodig te informeren over wat ADHD is, welke beperkingen het kan veroorzaken én welke oplossingen er zijn.* Veel gestelde vragen door bedrijven* Algemene informatie over klup.nl
Vr. 31: Zijn personen met ADHD vaak hoogbegaafd? Antw. 31: Behalve voor de talloze problemen van volwassenen met ADHD wordt er tegenwoordig ook meer aandacht gevraagd voor de positieve aspecten van de stoornis. Dat is uiteraard verheugend, want niemand knapt op van alleen maar een rijtje negatieve kenmerken. In sommige populaire publicaties wordt dit echter te ver doorgetrokken. ADHD zou vaker voorkomen bij hoogbegaafden en personen met ADHD zouden meer dan gemiddeld creatief en inspirerend zijn. Uit onderzoek is dit tot nu toe echter nog niet naar voren gekomen. ADHD blijkt net zo vaak voor te komen bij hoogbegaafden als bij gemiddeld- en laagbegaafden.Vr. 32: Hoe zit het met ADHD in het verkeer? Antw. 32: Het is van belang te onderkennen welke risico?s ADHD voor deelname aan het verkeer met zich meebrengt. Uit onderzoek is namelijk bekend dat mensen met ADHD door gebrek aan overzicht, concentratieproblemen en impulsief gedrag meer kans hebben op verkeersongelukken. Adolescenten met ADHD hebben vier keer zo veel ongelukken als leeftijdgenoten zonder ADHD. Mensen met ADHD rijden vaker illegaal zonder rijbewijs, begaan meer snelheidsovertredingen en hebben vaker een rijbevoegdheidsontzegging gehad dan normaal. Bij ADHD is bovendien de kans op verslaving aan alcohol en/of drugs vergroot, waardoor de rijvaardigheid nog meer in het gedrang kan komen. <BR> Hierbij moet worden aangemerkt dat op dit moment de meerderheid van de volwassenen met ADHD niet is gediagnosticeerd en gewoon deelneemt aan het verkeer.Vr. 33: Hoe vertel ik het de werkgever? Antw. 33: Moet je de werkgever wel of niet vertellen dat je ADHD hebt? En zo ja, moet dat al in de proeftijd? En kom je dan nog wel in aanmerking voor promotie? Moet je het vertellen als er kritiek is op je functioneren, of in zo?n geval juist niet? Dit zijn moeilijke vragen waar geen algemeen antwoord op te geven is. Veel hangt af van de relatie met de werkgever en van zijn houding ten aanzien van problemen en klachten. De werkgever heeft formeel geen recht op informatie over de diagnose. Dat heeft alleen de bedrijfsarts, en dan nog alleen bij ziekte of disfunctioneren. Als er kritiek is op het functioneren kan het anders liggen dan kan het verstandig zijn aan te geven dat er problemen zijn met de concentratie of met overzicht houden en dat daarvoor reeds hulp wordt gezocht. Wellicht kan de werkgever helpen met een rustiger werkplek of hulp en steun bij het ordenen van de werkzaamheden. Het is niet verstandig om de diagnose ADHD uitsluitend als excuus voor mislukkingen aan te voeren dit geeft snel onbegrip en irritatie. Informatiefolders, boeken of materiaal van internet kunnen helpen de werkgever zo nodig te informeren over wat ADHD is, welke beperkingen het kan veroorzaken én welke oplossingen er zijn.* Veel gestelde vragen door bedrijven* Algemene informatie over klup.nl
Vr. 32: Hoe zit het met ADHD in het verkeer? Antw. 32: Het is van belang te onderkennen welke risico?s ADHD voor deelname aan het verkeer met zich meebrengt. Uit onderzoek is namelijk bekend dat mensen met ADHD door gebrek aan overzicht, concentratieproblemen en impulsief gedrag meer kans hebben op verkeersongelukken. Adolescenten met ADHD hebben vier keer zo veel ongelukken als leeftijdgenoten zonder ADHD. Mensen met ADHD rijden vaker illegaal zonder rijbewijs, begaan meer snelheidsovertredingen en hebben vaker een rijbevoegdheidsontzegging gehad dan normaal. Bij ADHD is bovendien de kans op verslaving aan alcohol en/of drugs vergroot, waardoor de rijvaardigheid nog meer in het gedrang kan komen. <BR> Hierbij moet worden aangemerkt dat op dit moment de meerderheid van de volwassenen met ADHD niet is gediagnosticeerd en gewoon deelneemt aan het verkeer.Vr. 33: Hoe vertel ik het de werkgever? Antw. 33: Moet je de werkgever wel of niet vertellen dat je ADHD hebt? En zo ja, moet dat al in de proeftijd? En kom je dan nog wel in aanmerking voor promotie? Moet je het vertellen als er kritiek is op je functioneren, of in zo?n geval juist niet? Dit zijn moeilijke vragen waar geen algemeen antwoord op te geven is. Veel hangt af van de relatie met de werkgever en van zijn houding ten aanzien van problemen en klachten. De werkgever heeft formeel geen recht op informatie over de diagnose. Dat heeft alleen de bedrijfsarts, en dan nog alleen bij ziekte of disfunctioneren. Als er kritiek is op het functioneren kan het anders liggen dan kan het verstandig zijn aan te geven dat er problemen zijn met de concentratie of met overzicht houden en dat daarvoor reeds hulp wordt gezocht. Wellicht kan de werkgever helpen met een rustiger werkplek of hulp en steun bij het ordenen van de werkzaamheden. Het is niet verstandig om de diagnose ADHD uitsluitend als excuus voor mislukkingen aan te voeren dit geeft snel onbegrip en irritatie. Informatiefolders, boeken of materiaal van internet kunnen helpen de werkgever zo nodig te informeren over wat ADHD is, welke beperkingen het kan veroorzaken én welke oplossingen er zijn.* Veel gestelde vragen door bedrijven* Algemene informatie over klup.nl
Vr. 33: Hoe vertel ik het de werkgever? Antw. 33: Moet je de werkgever wel of niet vertellen dat je ADHD hebt? En zo ja, moet dat al in de proeftijd? En kom je dan nog wel in aanmerking voor promotie? Moet je het vertellen als er kritiek is op je functioneren, of in zo?n geval juist niet? Dit zijn moeilijke vragen waar geen algemeen antwoord op te geven is. Veel hangt af van de relatie met de werkgever en van zijn houding ten aanzien van problemen en klachten. De werkgever heeft formeel geen recht op informatie over de diagnose. Dat heeft alleen de bedrijfsarts, en dan nog alleen bij ziekte of disfunctioneren. Als er kritiek is op het functioneren kan het anders liggen dan kan het verstandig zijn aan te geven dat er problemen zijn met de concentratie of met overzicht houden en dat daarvoor reeds hulp wordt gezocht. Wellicht kan de werkgever helpen met een rustiger werkplek of hulp en steun bij het ordenen van de werkzaamheden. Het is niet verstandig om de diagnose ADHD uitsluitend als excuus voor mislukkingen aan te voeren dit geeft snel onbegrip en irritatie. Informatiefolders, boeken of materiaal van internet kunnen helpen de werkgever zo nodig te informeren over wat ADHD is, welke beperkingen het kan veroorzaken én welke oplossingen er zijn.* Veel gestelde vragen door bedrijven* Algemene informatie over klup.nl
* Veel gestelde vragen door bedrijven
* Algemene informatie over klup.nl
